Pukapuka 3, Nama 16
19001031

whārangi 3  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 16. O TE TAU 3.] TE PUKE KI HIKURANGI, OKETOPA WENEREI 31st 1900. Wharangi No. 3] whakahau a nga kai whakahaere kia matau, No te turei ka hori ake nei, ka tae mai ma- tau ki Pitoria nei, a, no te taite nei i hara- mai ai matau ki konei, kaore matau e mohio e haere ana matau ki whea i naianei. Kua mm atu a Takuta ki nga Pirihi, mo nga ma rama e toru, ka hoki mai ano ratau ki to matau Ropu ina mutu nga marama e toru kua tau mai te hoha kia matau ki te Wha- whai, kai te hiahia hoki atu ki te kainga, otira e kore pea matau e hoki wawe atu, ina hoki i rongo matau e kawea ana, matau ki Ingarangi i te tuatahi heoi whakamaharatia atu ahau ki te Iwi, me o hoa katoa. Na to hoa pono. Pire Parakirini.

Mataimoana. Nuparemata Taone. Oketopa 9th 1900. Ki te Honore Etita o "Te Puke," kia Pu- rakau Maika, e Pu tena koe mea taua tama- riki, me te taonga hoki ma te Atua koutou e awhina, e whakakaha ki runga ki nga mea e tumanakohia na e koutou, i nga wa katoa me nga mahi a te Iwi nui, heoi ena kupu, nga kupu ruarua nei mau e whakamaua tu, ki to tatau maunga ki te whai ruuma koa hoki, ki te kore ruuma, kei a koe te tikanga. Taku korero, tuatahi ake ko te whakaatu a te Pipi- wharauroa, i etahi reta kaore i taia e nga kai taa, na ratau i kite ko nga korero anake e tika ana kia katoa, tetahi kia watea mo nga korero o nga moutere, tetahi mo a ratau ake ano, i rokohanga ahau e tenei whakaatu a te Pipi, ki Pei-o-pureneti, he nui te pirangi o nga tangata ki te Pipi-wharauroa, na taua ahua ka ngoikore te ngakau, i maharatia e te ngakau o etahi tangata, na nga tamariki o te Kura Minita taua Pepa, era e manako mai i runga i te Honore me te aroha o te rangimarire, i mea atu au ki nga tangata o tooku takiwa, awhinatia nga taonga o roto o te ra Pakeha, ki mai ana he titaha no nga whakaaro, ka pa ko te "Puke," he waka nui, hei haututanga mo te motu katoa nei, ko au tetahi i pohehe i tuku atu i nga korero o te huihuinga o te Haahi Karaitiana, i tu ki (Bell Block New Plymouth,) i te marama o Hune, a kaore i puta nga korero o taua hui, no te mutunga o te karakia, i te ahiahia po ka tu nga Minita ki te whakaatu kupu kia rongo te rua rau tangata Pakeha Maori, a pai atu nga tikanga o taua hui a te Haahi Kara- itiana, a i tukua e au ki te Pipi, no te kore- nga i puta mai katahi au ka rapu kei te pohehe pea taku tuku atu i nga korero, o nga hui a te Haahi Karaitiana, a no taku kite- nga nei, i kapi ke i nga korero o Mihi Maa- nga Pirinihehe. Heoi ake enei kupu kia tau te rangi-marire kia maua ko te Pipi-wharau- roa; Ka ahu atu taku korero ki runga i te korero a taku hoa a Kiwai Huihui, o Tikapa e taaku hoa e pena ana toku whakaaro, kua ngenge kua tau mai te po-rearea o nga mahi a te Kotahitanga, kua mohio au kaore he hua, na Ngaati Kahungunu ake te Pitihana i ma- uria e Tunuiarangi ki Ingarangi, ehara i te motu nei, ko nga kupu mihi mai a te Kuini ki ona Minita kia ata whakaarotia tona Iwi Maori, koia a Wi Pere i tahuri ai kite mahi oranga mo tatau, a peke atu ana nga tangata puhaehae ki te kumekume ke, na e Riwai tokotoru tatau no te Tai-Rawhiti anake, ahau a koe, a Tukua-te-rangi, kotahi tonu te ta- kotoranga o tatau mahara, e titiro iho nei au kia korua kupu, e mau i a te "Puke" nei, na e hoa ma ka ki pono atu au kia korua ka rua tuunga o te Kotahitanga, ki tooku kainga ki Rotorua, na kaore au i aro atu i te tuunga tuatahi, i te tau 1895 kaore au i ta- huri atu, a no te hokihokinga onga lwi, ka tae atu au ka homai nga Kirihipi me te pu- kapuka o te kohi moni ki au, e te Hekeretari o te Hui, i te aroaro o nga Timuaki o te Hui, ara, a te Keepa-Te-Rangi-Puawhe, a Petera Te-Puku-Atua, ki atu ana au ki te Hekeretari kia Tiini Waata kaore au i te kite iho i tetahi maaku, i o pukapuka, heoi kaore au i kohi a i haina i Rotorua; Na i te Ko- tahitanga, i mutu tata ake nei i a Mei nei i te tau 1900. na ka kite nui te taha ki au i te he, kore rawa i tae atu ki o Hinemutu, tino pae atu tetahi taha o te moana o Rotorua, te tino karangatanga o Whakaue, ara ahau a Ngaati Rangi-Wewehi tena maowa ana a Rotorua, aa ka marama mai korua, heoi ake ena kupu, na e Riwai mo to kupu mo to taua whanaunga mo Mohi Te Ataihikoia, e hoa kanui taku kata ki o kupu e mau nei, e hoa mei tu a Mohi kua, tae atu ki te hoatu i tetahi moni , o tona Memanga mau e £2 „ 5 „ mo te tau, e kore koe e panga atu, i te rima te- kau, e tu i waho i te rua rau pauna, ki ta pangaia e Mohi ki ro wai nga rima tekau Koura, ka ngana tonu koe ki te ruku i nga moni nei, na e hod i tae atu au i mua o te pootitanga kua mutu ake nei, ka whakaro- ngo au ki te korero a te Arawa,, me aroha etahi, ko te nuinga ano i ta tatau ano i a Wi Pere, ka tu au i waenganui i a te Arawa ka mea atu haere i runga i te pono i te tika te hoatu i te pooti, ka whakaae a Retireti Tapi- hana he pono tera kupu; Na koia tenei e hoa e Tukua Te-Rangi, i kitea atu e nga mohio ehara i te whakaaro pono, he pu hae- hae noa iho, i ki atu au kia te Arawa kaua a Wi Pere e tukua mai ki waho o te Paremata, ka mate tatau kaore nga tau hou na e mohio kaua e titiro atu ki te heke mai o te hinu i nga ngutu, otira kua kite ano korua i aku kupu, i a te "Puke," i a te Tiupiri, o te tau 1899, i runga katoa i a Wi Pere, na wai hoki a muri ake nei, ma Wi Pere ano e tuhi mai he reta ki ona Iwi, e te Iwi me mutu au, na katahi ka tika ki te kore he reta a Wi Pere e puritia e te 3000 o te Tai-Rawhiti, me pooti ano, e hoa ma kua rahi aku korero mo a korua kupu, kei kore e uru kite maunga rongo aui, heoi nga kupu nei. T. H. Takaanui Tarakawa.

Whangaehu. Railway Crossing St. Oketopa 1 1900. Ki te Etita o "Te Puke," tena koe me o tamariki mahi i a koe, kia pai ai te whakati- oro mai, i tena taha o to tatau motu, mau e whakatangi atu tenei aitua, i pa ki to matau takiwa, ara ki Whangaehu nei, koia ka timata i raro iho nei, i te 21 o nga ra o te marama i mahue ake nei, ka wera tetahi Kuia Maori ki roto ki tona whare, ko taua hakui ko te whaea o te "Rangi-takoru Hemi," i te 18 o nga ra o taua marama ano ka haere katoa nga tangata o taua kainga ki Poneke, ara a te Rangi-takoru me tana Wahiae, me tona Tamahine, me tona Hunaonga, katoa nga ta- ngata o taua kainga, ara ko te Ingoa o taua kainga ko te Hipingaro, nga tau pea o te hakui nei kei waenganui o te 90 haere atu ki te 100, ko te mamao mai o te kainga tu tata atu ki te maero pea, e rua nga ra ka haere te tangata ki te kawe kai ma te Kuia ra, no te rahoroi ka haere te Wahine ki te kawe kai, ko te Ingoa o te Wahine kawe kai ma te Kuia ra ko Miriama, tae atu te Wahine ra tiro atu ai kua wera te whare, ko te whare he whare raupo nei, haere atu ai ka kite iho i nga wheua o te Kuia ra e haipu ana me tona Kuri ano e takoto tahi aua i te taha i a ia, te tirohanga iho i te kainga a te ahi i te Koia ra, kainga katoatia nga taha o te whare i te tuatahi no muri rawa ia, ko te waahi i ta- koto ai te Kuia ra kua ahua mamate te ahi, katahi ka ki ia mei tere te kitea ko te ora te Kuia nei, e rua nga po o te kainga a te ahi i te Kuia nei, ka kitea nei, i te ratapu ka haere nga Wahine o nga kainga o ko mai ki te uhunga ki nga wheua o te Kuia nei, patua tonutia atu he waea kia te Rangi-tako- ru i Poneke, kia hoki mai ki tona whaea kua wera i te ahi, kaore taua tangata i hoki mai heoi ko nga Wahine nga mea i hoki mai heoi, ko nga wheua i tanumia. Heoi na to hoa. Inuroa.

Ruatoki. Hepetema 23th 1900. Nau mai haere atu ra ki tooku hoa aroha, kia Purakau Etita o "Te Puke Ki Hikurangi," e hoa tena ra koe me Tamahau hoki, me te Iwi hoki, heoi aku mihi aroha, me taa atu e koe aku kupu ruarua hei waha atu ma to tatau "Puke" ki nga marae o Aotearoa me te Waipounamu, i hui a Tuhoe ki Ruatoki e 200, no te 18 ka hutia, te tahu ka rere nga Haki, ko Rongo-karae te Ingoa o taua Kara, te rua o aua Kara ko te Wairua-kino, he Kara tawhito, no te 1872 no te wa ano o te pupuri Whenua taua Kara, taua whare na Numia Kereru, te roa o taua whare e 78 putu te roa e 33 putu te whanui heoi tena, no te aranga ka homai te tauira o taua whare, e te tuhi koia ra te tohunga mahi i whakaaro- hia ai e Puria e Kereru, te takototanga o te tauira ka ara nga pou tahu, ka ara nga pounui e 6 nga poraka, ka tu a Puria Kiria ki runga o aua hapu whakarongo e nga hapu katoa, e takoto nei kia tupato Whakarongo mai wha- karongo ki te kupu a te kai whakahau, kia kumea he pai kia mate ko te tahu, koi mate he tangata, katahi ka hikitia e te tangata ra e rua tiini te tawhiti, ka tae ki te waahi ma • te poraka, i pa mai te aroha nui, he aroha kia Kereru, me te mea nei kua ora mai, i tangi nga wai pu e 4, ano me te mea ko te wa e whawhai ana, koia ra te tangata nui o ana whare o Tuhoe e 4 ana whare nunui tu- atahi ko Taungahuru, tua 2 ko te Pohopotiki, tua 3 ko Tawha-rangi, tua 4 ko Rongo-karae, tua 5 ko Hui-te-rangi-ora, koia nei ana whare. I pa mai tetahi pouri kia Kereru, no te whakahaweatanga o te tauira a te Tuhi na te Iwikino i whakahawea. Heoi ano. Heoi ano. Na te Tuhi Pihopa. Na te Whetu Rereata. Me te Paerata.

Mataimoana. Nuparemata. Oketopa 1st, 1900. Te tari o te Mete, Tumuaki o te Parani- hana. E tuku atu ana kia koe ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi," tena koe, koutou ko Apiha mahi i to tatau taonga, ma te runga rawa koutou e awhina, i runga i te pono me te aroha pumau ake tonu atu, Amene. E te Honore Etita, whakaputaina atu nga kupu nei, he mea ata whiriwhiri na te tari nei, heoi he whakamutunga atu tenei no nga korero mo tatau Tupuna, i whakawhiti mai nei i te Moana-nui-a-kiwa, i runga i o ratau Waka, i wehe mai ai i era o ratau whanau- nga, a i te Whenua hoki i tupu mai ai ratau. A heoi kua panuitia ano e "Te Puke," i te marama o Pepuere tau 1900, nga korero a nga Uri o tatau Tupuna i mahue atu nei i te kaainga matua i Hawaiki, me era atu Mo- utere, ka whakaatutia te rohe o nga Moutere i heke mai ai o ta tarau Tapuna, hui mai ki Aotearoa me te Waipounamu, me era atu Motu e noho nei te Iwi Maori i te takiwa o te Moana-nui-a-kiwa, heoi kua takoto tonu aua korero i panuitia ra e "Te Puke" kia ro- ngo nga Iwi o nga Motu e rua nei, o Aotea- roa me te Waipoanamu, nga Uri o nga Tu- puna i heke mai nei ki tenei taha o te Moana, no reira ka whakapotoa atu nei, kia kore ai ano te tari nei e hoki atu ano a muri atu ki enei korero. Tenei ka timata. No te 12 o nga ra o Hepe- tema ka tae ake te reta a te tari nei kia au. a no te 19 Wenerei ka noho ahau ki te tari o te Paranihana, ka whakatakototia mai ki taku aroaro nga pukapuka o nga korero a nga Kaumatua, Uri o nga tino tohunga o nga Mo- utere o Hawaiki, me era atu Moutere, e no- hoia ana e te Iwi Maori, koia tenei o ratau Ingoa. Atamarua, Orometua, a Taati, a Tarie, nga korero a Tamarua a Orometua, kia te Mete, e ono nga Waka o Rarotonga i u mai ki Rarotonga nei, i te rerenga atu ki tena taha o te Moana, ko te Arawa kua u tuatahi mai, ka tohungia kia ia te waahi i tau ai, i uta rawa, i tua o nga kohatu, he tomo i te tangata i u atu ai i muri, ko Tainui ka tohu- ngia kia ia te waahi i kuku ai ki uta, i muri ko Matatua, ka tohungia te waahi i u ai, i muri ko Taakitimu, i muri ko Tokomaru, i muri rawa ko Kurahaupo, kaore ia i rongo ki ona matua tohunga ki etahi atu Waka, heoi nei nga Waka i rongo ai au i u ki reira ki Rarotonga, kaore ia i rongo i tena Waka ia Aotea, a kaore ia i rongo i tena Ingoa ia Tu- ri, ia Kupe hoki, kaore tena Waka i uru ki roto ki te rerenga atu o enei, kua korerotia atu nei e au kia koe, ara, o nga Waka e ono nei, a no taku taenga ki Tahitinui (a te Mete,) ko Taati he Uri tohunga, he Kaumatua no Tahitinui, ka mea mai kia au, ae, e mohiotia ana e o matau Matua nga Waka i rere atu ki kona, ki tena taha o te Moana, me nga Tupuna i haere atu ki uta na, kei te mohio ia kia Turi me tona Waka i rere atu i Rangi- atea kei waho tata atu o Tahitinui, koia Ao- tea, a no taku taenga ki Honoruru, tetehi wehenga o Hawaiki, ko Atarie i reira, he Uri na te tino Tohunga o tera wahanga o Ha- waiki, ka tino paenga mai kia au nga korero o muri o te rerenga mai nei o nga Waka ka- toa, i marara penei mai nei ki tenei taha o te Moana. Na whakarongo mai e nga Iwi o nga Uri o nga Tupuna i hoe mai nei i ru- nga i te kare o te Moana-uriuri, kua roa te wa i takoto ai nga Whakaupoko o nga korero nei, i panuitia ra e "Te Puke" ki nga Iwi o nga Motu e rua nei, kei te mohio atu te tari nei e penei ana nga whakaaro, e, kai korero