Pukapuka 1, Nama 19
18981120

whārangi 1  (6 ngā whārangi)
2titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 

[NAMA 19.] "WAIRARAPA. NOEMA TUREI 29th 1898. __________ [Wharangi No. 1] Ko te Pito whakamutunga tenei o nga ko- rero, i puta i te Nama 18 o te "Puke Ki Hi- kurangi," e ki ra i raro o te mutunga o aua korero, kai Poneke ano tetahi Pito o nga ko- rero nei, kaore ano kia tae noa mai, engari mehemea ka tae mai ka tukua atu ano kia koutou, koia tenei ka tukua atu nei. Kaati iho tena. He whakamarama atu. tenei kia koutou, ara, mo te waahi whakamutunga nei, o aua korero, i puta nei i te Nama 18 o te "Puke Ki Hikurangi," ara, mo tenei wa- ahi, ka huri ake he kupu inaianei ki nga Iwi o te Tai-hauauru, ara, ki nga kai tautoko o te Pire. A he mea atu kia koutou, kai te he taua rarangi, e hara i te mea no nga kapa te he, engari noku tonu te he, no te kai Taa, koia ka whakatikaia taua rarangi e penei ke ana te tikanga o taua rarangi:— Ka huri ake he kupu inaianei ki nga Iwi o te Tai-rawhiti, me etahi o nga Iwi o te Tai-hauauru, ara, ki nga kai tautoko o te Pire, me nga whakatikatika i Papawai, ko nga kupa whakaatu enei kia koutou katoa, ki nga Rangatira, ki nga Hapu, ki nga Komiti. Tane, Wahine, o ia wahi, o ia wahi, tena koutou katoa, me nga Komiti o Taraia me Hinepare, tenei ano matou kei t2 inihi atu ki nga Komiti o Hinehauone, o Hinerangi, me Tamairangi, nga Komiti kaha ki te awhina ki te manaaki i nga Hui o te Kotahitanga me te hapai tonu i nga mahi mo te Iwi maori, kia ora kia ora tonu koutou, tenei kaa ngakia te maara, kua mahia ona mahi katoa, i wha- kahaua ai matou ki konei ngaki ai, kua whakatokia hoki ki nga purapura i kowhiria mai e te Iwi, kei tona wa e tipa ai ka kitea ai tona ahua, pehea pehea, heoi ra, i te aiahi kua mahia, me pehea hoki, no te mea e toru rawa nga ohu, e tiri nei i te maara, ko te Iwi Pakeha, ko te Iwi turaki i te Pire rae nga whakatikatika, ko matou ko te hunga wha- katikatika, ka mohio mai koutou, ko te ahua tena, a tera e purepure te putanga ake ona hua o tenei maara, heoi ko te hiahia o te ngakau kia tae a tinana atu ki o koutou marae whakaatu ai i enei mea katoa, kia kite kite hoki, kia mihi mihi kia tatou me o tatou mate, engari ko te uaua i kore ai e taea, ko matou he tangata wehewehe, no nga takiwa o te Motu nei, koia i tukua atu ai enei kupu, hei rongo korero mo koutou katoa, hei mihi atu hoki kia koutou, tena koutou nga Tane nga Wahine me nga Tamariki, nga morehu aitua. Kua tata te mutu o te Paremata, henui nga Pire i te Iwi Pakeha anake i oti etahi, ko etahi i putu noa iho kaore he tino Pire whai-tikanga i paahi mo te Iwi maori katoa, engari mo nga Whenua maori i roto i nga takiwa mahi, Koura, ka puare katoa mo tera mahi, tuarua ko te Ture penihana koroua kaore noa iho e whai-tikanga mo nga koroua maori, no te mea e whiwhi katoa ana i te oranga Whenua, ko te Pire Poari nei anake te Pire nui ki te [wi maori i roto i tenei Paremata, a ki te whakaaro ake tera e neke atu mo tetahi wa, kei te turei e haere ake nei, mohiotia ai te Ripoata a te Komiti mo taua Pire, a ka pa- nutia atu ano hei mohiotanga mo koutou, ne whakaatu ano matou i konei i te whaka- pai o to matou Komiti, kia Paratene Ngata, ki te manawanui me te marama, me te nga- wari, ki te pupuri haere i nga whakahaere me nga tikanga o to matou taha, pumau tonu ki runga i ta te Hui i Papawai i wha- karitea mai a: kia matou, me to ratou manawanui ko ona hoa ko Hoani Raru, ko Peni Te Ua, o te timatanga o te Paremata a tae noa ki naianei, me Hiraka Te Rango, hui atu kia Tuta Nihoniho, me te Whanau Apanui rae Ngaitai, e noho nei i konei, me Tamahau Mahupuku ratou ko nga rangatira o Wairarapa tae noa atu ki Tamaki, tena koutou, e mohio noa iho ana matou, e kore te Pire Poari nei, me nga whakatikatika e paahi i tenei Paremata, kua tata tonu hoki te mutu a te Hatarei e haere ake nei, kaore he taima hei mahinga, he pai ke mehemea ka neke atu mo tera tau kia uru ai a tatou ake i whakatikatika ai, kaore he pouri mo nga whakahe a te taha turaki, e pai ana ta ratou, ara, me waiho atu-ano o ratou takiwa ki waho kia riro ma o ratou whakaaro ake e rapa te mea e hiahiatia ano, e ratou, kaati ano o tatou whakaaro mo tenei Pire ka a ta- tou i kite iho ai, mo o tatou takiwa ano, kaua hoki tatau e tami i o ratou hiahia mo o ratou takiwa ake, no tatou ano hoki o tatou nei Whenua, no ratou ano o ratou Whenua, otira kei runga tonu tatou i te huarahi nui i herea nei tatou me o tatou Whenua, me o ta- tou mana me te ''Tiriti O Waitangi," a ka tiakina ano tatou i naianei me o tatou Whe- nua, te Iwi, puritia nga Whenua tahuri ki te mahi, kia manaakitia mai koe e nga hua o te Whenua, me nga tomairangi o te rangi i ru- nga i te whakawhetai ki te Atua. Heoi Na te Komiti o te Tai-Rawhiti, Hoani Ruru, Peni Te Uamairangi, Hiraka Terango, Tuta Nihoniho, M. M. Kahunga- nu, Paora Ngamoki, Waikura Tautuhiorongo, Tamati Ru, Haka Tautuhi, Tamahau Mahu- puku, H. Rangitakaiwaho, Paratene Ngata. Hon. H. Tomoana.-Wi Pere. M. H. R.

KORERO I TE AROARO O TE PIRIMIA. , Oketopa 21st 1898. (A) I runga i te Whiriwhiri a te Komiti o te Tai-rawhiti, ka tukua atu e Paratene Ngata he tono, kia Timi Kara, e hiahia ana matou kia kite i a korua ko te Pirimia, i tetahi wa watea o te Hatarei. A i whiriwhiria hoki e te Komiti ko Para- tene Ngata, ko Tamahau Mahupuku, ko Hoani Ruru, me Wi Pere, hei kawe atu i a matou kupu ki te Pirimia. A i te 22nd ka tae atu ratou ki te aroaro o te Pirimia, me Timi Kara, na Tamahau Ma- hupuku, i whakatakoto atu nga korero, Ta- mahau Mahupuku, ka mea? E te Pirimia kia ora tonu koe, me to hoa Minita me Timi Kara, no te Hai i Papawai tae mai ki te Hui i Poneke nei, to tatou kite- nga i te timatanga o tenei Paremata, a, ka- tahi ano tatou ka kitekite i tenei ra, kia ora koe. Ka korero atu au mo te Pire inaianei, ara, mo runga i nga whakahe a te hungaa turaki i te Pire, he penei tonu ta te Maori tikanga i mua, he whakahe, ka whakahaerea nga ro- ri i tenei Motu, ka korero nga tangata mohio ka mate te Whenua, ko nga kupa a nga ta- ngata mohio, ka tuakina te puku o te tangata ka mate, waihoki ki te tuakina te puku o te Whenua ka mate, ka rongo te Iwi Maori, ka whakahe katoa nga Iwi o te Motu nei, ko te take tena o te Whawhai ki Waikato, wahi iti kua Whawhai ki etahi wahi o te Motu nei, whakahaere tonu te Iwi Pakeha, no Co otinga ka kite te Iwi Maori i te pai, ka mutu te whakahe. Muri mai ko te Waea ka whakahe ano te Iwi Maori, ka ki ka riro te Whenua, he wahi iti ka Whawhai ano mo tena tikanga, mahi tonu te Pakeha, no te otinga ka kite te Iwi Maori, e, he tino taonga pai rawa ka mutu te whakahe. I muri iho ka mahia te Reriwe, ka whaka- he ano te Maori, ka ki ka mate te Whenua, ko Wi Parata te mema i "taua takiwa nana i huri te oneone tuatahi i te timatanga mo te naahi i te Reriwe, ka whakahe te Iwi Maori, ki a ia, koi ana te take i kore ai ano ia e Pootitia mai mo te whare. Ahakoa ana whakahe whakahaere tonu tenei whare i ana Ture a oti noa, no te otinga ka kite te Maori i te pai o te Reriwe ka matu te whakahe. He pena ano rao nga kuri, i whakahe ano te Maori, ko au ano te tangata kaha o toku takiwa, ki te hapai i enei whakahe, i runga hoki i nga korero mai a nga tangata mohio. ko enei whakahe no te otinga o nga mahi i whakahetia ra e te Maori, ka kite te Maori i te pai ka mutu te whakahe. i te wa i mahia ai te "Tiriti O Waitangi" e rua tekau marima ano nga tangata riana i haina i taua wa, no muri mai i hainatia, ai etahi Iwi, hui katoa e 512 i haina ki taua Tiriti O Waitangi, ko te nuia a o te Iwi Ma- ori i whakahe katoa. I taua wa i tae pea te Iwi Maori ki te rua rau mano, e 512 ano i haina o ratou, he nui nga tau e whakahe ana no kona ka whakaturia te Kiingi Maori, hei whakahe i taua Tiriti, ka ara nga whawhai o te Motu nei hei peehi i taua Tiriti, hei aha pupuri tonu te Pakeha i te mana o taua Tiriti a, no naianei katahi ka kite te Maori, aue ko to ratou ora ia tenei, na e hapai na tena lwi tena Iwi i taua Tiriti i naianei. He pera ano te tikanga o tenei whakahe, a , te taha turaki i te Pire, mehemea ka paahi tenei Pire, ka kite te Maori i te pai, ka mutu nga whakahe. Kaati ko ta matou take i haere mai nei kia kite ia koe, he tono atu na matou kia koe, paahitia tenei Pire mo nga Iwi o te Tai-Ra- whiti i tenei Paremata ano, ki te neke atu mo tera tau ka pau nga whenua. Ahakoa tekau mano tangata e whakahe ana, na etahi tangata kotahi, tokorua noa i whakahau atu kia whakahe mai ratou, kaati ko te mea tika me wehe atu o ratou whenua ki waho, paahitia tenei Ture mo te Tai-Ra- whiti, ara, mo nga Iwi e tautoko ana i te Pire. Hoani Ruru, he kupu ruarua aku he tau- toko atu i nga kupu a Tamahau kua puta atu ra, he wahi ano i mahue, ara, he maha nga Whenua i whakataua he Ture here ki runga kia kore e hokona, no muri mai ka to- no ano te Maori, kia wetekia nga here o • aua Whenua a hokoa atu ana, he pena tonu te mahi i nga wa katoa, ina hoki i mahia he