Pukapuka 3, Nama 16
19001031

whārangi 1  (6 ngā whārangi)
2titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 

[NAMA 16, O TE TAU TUATORU.] WAIRARAPA. OKETOPA WENEREI 31st 1900. [Wharangi No. 1] TE PUKE KI HIKURANGI.

[PUTEA]

Ko te pito tenei o te Whakaupoko o tera putanga o te pepa ka hori nei : — Kihei enei mea i whakaaetia e ratau, e kiia una he ahua whakakake nona ki ta ratau titiro, otira tera ke ano pea tetahi putake, he tupato no ratau ki te Pihopa o Koma, kei totoro mai ana tikanga ki runga kia ratau, ina hoki, E kore ratau G whakaae kia Akutini hei Timuaki mo ratau. 5. Tera ano etahi tangata ngakau nai ki te kawe i te Rongo Pai ki nga wahi e noho kuare ana, he Monaki no tetahi motu iti, i te tahi ki te Hauauru o Kotarani, ko Iona te ingoa, i ahu mai enei i mua i Airana (Ire- land) ko te putake tenei. Tera tetahi tai-tama - riki no Kotarani, no te tau 890 A. D. i wha- nau ai, ko Patariki te ingoa, i riro herehere ia i nga tangata o Airana, i te mea ka 16 ona tau ; Tona oranga mai i reira i muri i nga tau e 7, ka haere ia ki Karia kura ai, a i te 40 ona tau ka hoki ia ki Airana, ki te kawe i te Rongo Pai ki te Iwi i whakamahi ra i a ia, a Whakapono rawa i a ia nga ta- ngata o tera whenua. No te tau 465 A.D. ia i mate ai, no reira no te Iwi i Whakapono nei i a Patariki a Korama (Columba) te tangata nana i timata te naahi ki lona, i te tau 563 A. D. No te tau 633 A. D ; ka tae a Owara (Oswald) hei Kingi mo Notahama- piria (Northumbria) i te pito ki te raid o Ingarangi, i tona tai-tamarikitanga, ka peia ia i tona whenua, noho rawa atu ku Kota- rani, ki te Iwi Karaitiana no tona tuunga hei Kingi, ka tikina e ia i lona he tangata hei whakaako i toua Iwi ki te Rongo Pai, te ingoa o taua tangata ko Aitana (Aidan) inoia ana e tenei ki te Kingi he kaainga mona, ko tetahi motu- iti e tata ana ki te tuawhenua ko Ritawhana (Lindesfarne) te ingoa, na, tona nohanga ki reira i huaina ai taua motu ko te motu tapu, ara ko (Holy Island). hae- reere ana ia i reira ratau ko ona hoa Monaki, ki te kauwhau i te Rongo Pai, ki nga whe- nua o nga Hakona. Na reira hoki i riro mai ai nga Kingitanga e rima o nga Hakona hei Karaitiana. E 82 nga tau o te unga o Akutini ki Keneti, katahi ka riro katoa a Ingarangi i te Rongo Pai, ka mutu hoki te Karakia Maori o Le Iwi. 6. I te mea kua uru katoa nei nga Iwi o Ingarangi ki te Whakapono, kaore ano kia whakakotahitia te Haahi; Engari he Ki- ngitanga ano me tona Haahi, takikotahi te Pihopa o ia Kingitanga, o ia Kingitanga, e noho huihui ana hoki te Pihopa me ona hoa Minita, i te kaainga kotahi, haereere ai i reira ki te kauwhau ki nga tini kaainga, ki te mahi hoki i era atu mahi a te Haahi. E mahi ana ia Haahi, ia Haahi, koia anake, otira e whakahoa ana ki a ratau ano nga Haahi i whakaakona e Aitana ratau ko ona hoa, me te mau ano ki nga tikanga o nga Haahi o Kotarani, o Airana. He pera ano nga Haahi i whakaakona i mua e Akutini, e Pirinuha, e whakahoa ana enei kia raua, ko nga tikanga hoki i rite ki o te Haahi o Roma, ki o era atu Haahi o Iuropi, o alma totohe ana tetahi ki tetahi, i te mea e rereke ana nga tikanga mo te ra o te Aranga, mo etahi atu mea hoki. 7. No te matenga o te ono o nga Pihopa o Kanatipere i to tau 664 A. D ; ka puta to- tahi whakaaro a nga Kingi o Notahamapiria o Keneti, kia whakakotahitia he tikanga mo nga Haahi katoa o Ingarangi, whakaaetia ana hoki ta raua whakaaro e nga Pihopa, e nga tangata hoki o te Haahi ; 1 ki raua kia tirohia tetahi tangata e paingia ana e tetahi taha, e tetahi taha, ka tuku atu ai ki tetahi waahi ke ara ki Roma, ma te Pihopa o Ro- ma o whakapa hei Pihopa mo Kanatipere, kia waiho hoki ko ia hei timuaki mo nga Haahi Katoa, puta noa i Ingarangi ; Whiri- whiria ana e raua ko Wingihaata (Wighard) ko tetahi o nga Monita o Kanatipere, tukua atu ana ki Roma, ka nui te manaaki a te Pihopa o Roma i a ia, otira kihei i roa ka pangia ia, me te nuinga o ona hoa e te mate uruta, mate iho, te matenga o Wingihaata-, ka tirohia e tu Pihopa o Roma tetahi atu tangata hei whakakapi mona, ko Hateriana (Hadrian) ho tangata no Awherika, he ta- ngata mohio ki nga tikanga o te Haahi. Te kianga atu ki a Hateriana kihei ia i whakaae he pera ano tetahi ko Anaru te ingoa, kihei i whakaae, ka tohe ano te Pihopa o Roma ki a Hateriana; a na tenei i whakaatu kia ia tetahi tangata he Kaumatua e Go nga tau, ko Teotoa (Theodore;) te ingoa, i whanau ki Tarahu o Kirikia, he tangata pai he mohio, whakaaetia, ana e te Pihopa o Roma a Teo- toa hei Pihopa, otira ko Hateriana ano e haere ana hei hoa mona. S. Tutahi mahi a Teotoa i muri tata iho i to raua taenga ki Ingarangi, he haere ki te tirotiro haere i te Haahi puta noa i te whe- nua katoa, manakohia ana hoki ia e te Hahi. No te tau 673 A. D ; ka karangatia e ia he Hinota, kia huihui ki (Hertford) i tae katoa hoki ki reira nga Pihopa, he tokomaha ano nga Minita, katahi ka whakaaetia e te katoa kia kotahi ano tikanga mo nga mea katoa o te Haahi, puta noa i Ingarangi, kia waiho ko te Akepihopa o (Canterbury) Kanatipere, ko Teotoa (Theodore) hei Timuaki; Heoi ko te Haahi kua kotahi, i te mea e motuhake tonu ana nga Kingitanga. I muri mai i taua Hinota ka tahuri a Teotoa ki te wehe- wehe i nga Pihopatanga nunui, kia toko- maha ai he Pihopa, kia taea ai e ratau a ratau mahi. I whakakahangia ano e raua ko Hateriana (Hadrian) ki nga kura o Inga- rangi, i nui haere ai te ingoa o aua kura ki nga waahi katoa o luropi. 9. I taua wa kotahi tonu te porowini o te Haahi o Ingarangi, ko te Pihopa o Kana- tipere (Canterbury) te Timuaki, kua huaina hoki ia he Akepihopa, no muri noa mai, no te tau 735 A. D ; i wehea atu ai te pito- Whaka-te-raki hei porowini ke, ka whaka- ritea hoki ko te Pihopa o Ioka (York) hei Akepihopa, ara hei Pihopa Timuaki. 10. Tera ano etahi tangata whai ingoa o te Haahi o Ingarangi i muri mai i a Teotoa (Theodore) ko tetahi ko Paeta (Boeda) he tangata kakama ki te mahi, ki te ako, i whakatupuria ia i tona taitamarikitanga ki : tetahi o nga whare Monaki, a i te mea ka 19 nga tau ka meinga ia hei Rikona. No te whakapakanga i a ia hei Piriti i te tau 703 A. D. Ka tohea ia G te Pihopa raua ko te Timuaki o te whare Monaki i noho ai ia, kia anga ia ki te tuhituhi pukapuka hei whaka- ako i etahi. E toru-tekau nga tau i mahi ai ia i taua mahi, ko nga tini matauranga o te tangata i taua wa, riro katoa i a ia, me tana tuhituhi pukapuka ano hei whakaako i te tokomaha ki aua mea. Te pukapuka i nui ai tona ingoa i muri nei, he korero whakatepe i nga mahi a te Haahi ki Inga- rangi, o ta timatanga mai a tae noa ki tona takiwa. No te ra o te kakenga i te tau 735 A. D ; i mate ai ia, i te mea ka ata ori i a ia te Rongo Pai a Hoani, te whakawhiti mai i te reo Kariki, ki te reo o tona Iwi. 11. Tetahi mahi a nga tangata o Inga- rangi i taua wa. he kawe i te Rongo Pai ki nga Tauiwi o te tuawhenua, ko (Willibrord) tetahi o enei, i eke ki runga Kaipuke, me ona hoa Minita tekau-matahi. a u rawa atu ana ko te ngutu-awa o te (Rhine) te tahu- ritanga mai o nga tangata o tera waahi ki te Rongo Pai, ka whakapakia ia e te Pihopa o Roma hei Pihopa mo te waahi kua kau- whautia noi e ia to Rongo Pai ki reira. Te tangata ia i nui rawa atu tona ingoa ko Bo- niface, tona ingoa tupu ko Winfrid. Na to nui o tona mahi kawe haere i te Rongo Pai ki nga Iwi o Tiamani, i kiia ai ia ko te Apo- toro o Tiamani, tona whakawhitinga tuatahi ki te tuawhenua, no te tau 716 A. D; otira. kihei i roa kua peia mai ia me ona hoa, he kore no te tangata whenua e pai ki te wha- karongo i ta ratau whakaako, heoi hoki ana ratau katoa ki Ingarangi. No te tau 719 A. D ; ka haere ano ia me etahi hoa mona, tika tonu atu ia ki Roma, kia whakakahangia ai ia e te Pihopa o Roma, ara e Kerekoriu n, (Gregory n) nana nei ia i ki kia haere ki Tiamani kauwhau ai: No te tau 723 A. D ; ka whakapakia ia e te Pihopa o Roma. He karangatanga nana i haere ai etahi atu ta- ngata o Ingarangi i uru ai ki tona mahi, no muri mai ka meinga ia e te Pihopa o Roma hei Pihopa, ara hei timuaki mo nga Pihopa o Wiwi o Tiamani. Otira no tona Kauma- tuatanga ka hoki ano ia ki te kauwhau i to Rongo Pai ki nga Tauiwi e noho kuare tonu ana. E mahi ana ia i tenei mahi kua oti etahi tangata te Iriiri, kua rite ano hoki te ra mo to ratau whakaunga, ka rokohanga e te taua a etahi o nga Tauiwi, patua iho ia, ratau ko ona hoa rue ona Akonga, i te tau 755 A. o. Ka mutu te Upoko tuarua. "Te Puke Ki Hikurangi."

HE RETA MAI NO AHWERIKA. I taku tuhinga whakamutunga atu kia koutou, he nui atu nga mea i pa mai ki waenganui i te katoa i muri mai, a he nui hoki nga takiwa e rumakina ana te Ropu tuawha o Niu Tireni ki roto i te ahi a te hoa riri, engari e puta katoa ana ratau i roto i enei whakamatautauranga katoa, a tae rawa ake pea ki te wa e tae atu ai tenei reta-ki a koutou, kua rongo ke noa atu koutou e ko-