Pukapuka 3, Nama 7
19000615

whārangi 1  (6 ngā whārangi)
2titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 

[NAMA 7, O TE TAU TUATORU.]_______WAIRARAPA. HUNE PARAIRE I5t 1900._____[Wharangi No. 1] __ TE PUKE KI HIKURANGI.

[PUTEA.]

TE IWI MAORI. He whakaaro, he whakamaharatanga ki nga Iwi ki nga reo ki nga huihuinga tangata i runga i nga Motu e ma, o Aotearoa me te • Waipounamu me nga Motu e patata ana 1d Niu Tireni. Tenei te kurehu ake nei ki nga whakatipuranga o te Iwi Maori, he mea pai he mea tika, kia whakaaturia i konei. 1 te tau (1769} i tae mai ai a Kapene Kuki, ki nga takutai o enei Motu mataki ai, tona tino whakaaro te tokomaha o te Iwi Maori ueke ake i te 200,000 mano. Ko te ahua o te tipu o te tangata nga taane, nga Wahine, he tipu pakari, he roroa, he kamakama, he maia, mo nga tu mahi katoa. I te tau kotahi mano e waru rau (1800) he takitahi nga Pakeha i tae mai ki nga tini waahi o nga Motu e rua nei, ka whakaaturia i kona, ko te tokomaha o te Iwi Maori e rite ana ki te 150,000, me te mau ano o taua ahua o te tupu o te tangata, e kiia ake nei. I te tau 1814, ka timata mai nga Minita ki te whakaeke mai ki nga Motu nei, me te kauhou i te Rongo Pai o to tatau Matua i te rangi. E haereerea ana e ratau nga pa katoa o te Iwi Maori. Ko etahi o aua Minita no te Haahi o Ingarangi, a no te Haahi Wete- riana, me te Haahi Katorika, ta ratau tino mahi he Iriiri i nga taane i nga Wahiue, me nga tamariki, e tuhia ana hoki ki roto i a ratau pukapuka whakamahara te tokomaha o nga tangata e Iriiri ana o ia Haahi, o ia Hauhi, hei konei ka marama koutou ehara i te mea pera me ta Kapene Kuki, ratau ko nga Pakeha i tae wawe mai ki Niu Tireni, he mea whakaaro noa atu na ratau ta ratau, ko ta nga Haahi tauanga i a tatau na te Iriiri i whakaatu te tokomaha o te Iwi Maori koia tenei e (124,000) mano. I muri o tenei whakaatu, he maha nga Whawhai a te Iwi Maori ki a ratau ano, tae noa mai ki te tau (1841) ka kitea i kaha ra- wa te hokinga iho o te Iwi Maori, koia tenei te tokomaha e (72,000) mano. I muri iho i tenei, ka nui haere nga pakanga i waenga- nui i te Iwi Maori me te Iwi Pakeha, me nga Maori hoki i piri ki te taha Pakeha, tae noa ki te tau (1860) ka kitea ano te hokinga o te Iwi Maori, koia tenei te tokomaha e (56, 000) mano. I muri o tenei e mau tonu ana aua pakanga tae mai ki te tau (1869) ka mutu nga pakanga e heke ana te toto i reira tae mai ki tenei wa, timata mai ra i te tau (1860) ka kitea ano te hokinga iho o te toko- maha o te tatau o te Iwi Maori, koia tenei e 39,000 mano. I konei ka marama koutou ki te titiro ki te nui o te tere o te hokinga haeretanga o te tokomaha o te Iwi Maori, KO etahi na te Whawhai, ko etahi na nga mate uruta, ka whakamaramatia kia koutou i konei. J te wa kahore ano he Pakeha kia tae mai ki Niu Tireni nei, ko nga mate e pa ana ki te Iwi Maori, he mate e mohiotia ana o ratau nga whakahaere nga rongoa hoki, mo aua

tu mate, a ko aua mate, he huango he mate- kai-uaua, he rewharewha, he maremare, he kiri-ka, he ngerengere, he pokapoka, he kea, ka mutu nga mate o te Iwi Maori. I te taenga mai o te Iwi Pakeha ka tae mai nga mate huhua, e kitea nei e rongo nei tatau, kahore te Iwi Maori e mohio ki te whaka- haere i nga mate, me nga rongoa mo aua mate, ko te take ehara i te mate tupu ake i roto i a ratau, pera me era kua kiia ake nei. Otira e nga Iwi, he wha Kaatu kau tenei naku kia koutou, kia kite koutou i te kaha rawa o te hekenga haeretanga o te tupu o te Iwi Maori, me nga take i heke ai to ratau tupu. I naianei ko te mea nui ma tatau ko te titiro i te huarahi e kore ai e penei te tere o te heke o te tupu o te Iwi Maori, kaati kua oti te whakamarama kia koutou e "Te Puke" ana whakaaro mo runga i nga mate katoa, e huna nei i te tangata ki te po, kia aro-nui o koutou whakaaro ki aua whakamarama, nga taane, nga Wahine, kia kaha hoki ki te whakaako i a koutou tamariki, kia tupu i runga i te whakaaro tupato ki nga huarahi e pa mai ai te mate kia ratau, kia kaha hoki ki te kawe i a koutou tamariki ki roto ki nga Kura Pakeha, hei whakaako i a ratau ki te matauranga ki te tiaki i o ratau tinana, koi pangia e aua mate huhua kua kiia ake nei, me te matauranga, ki te kakahu hoki i nga kahu o te Iwi Pakeha, ki te whakahaere i nga kai a te Iwi Pakeha, ma enei kia taea me era atu hoki, ka taea e tatau te kaupare te waahi rahi o nga" huarahi e pangia nei tatau e nga mate uruta. Ki te kore koutou e whakarongo ki nga tohutohu a ''Te Hiku- rangi" ka waiho enei mate uruta i runga i to tatau noho kuare kore whakaaro, he horo i a tatau ta te kopu o te Whenua, ka meinga tatau he Iwi ngaro i roto i nga Iwi o te Ao. I konei e te Iwi kia mahara, kia takatu te ngakau. Ka huri ake te whakaaro i naianei ki tetahi ahua o to tatau oranga, i nga wha- katipuranga o o tatau Tipuna, i mua o nga whakaeke a te Iwi Pakeha. E mau ana o tatau Whenua i a tatau, kahore he mate e pa ana ki nga Whenua i aua wa, heoi te mate he riro i te raupatu a tatau kia tatau ano, i runga i nga tuku a tatau kia tatau otira i nga ra i eke mai ai te Iwi Pakeha me ana Ture, katahi ka huhua nga mate e pa ana ki o tatau Whenua, koia tenei, he hoko, he mokete, he muru mo te nama, na enei mate i riro ai nga miriona eka e (65,000,000 neke ake hoki iho ranei. Ki te whakaaro iho e toe ana e (4,000,000) miriona, neke ake hoki iho ranei. I konei e te Iwi he mea nui tenei hei ata whakaaro ma koutou, ka rua nga mea ka tino marama i a koutou i naianei, ko te heke o te tatau o te tangata, ko te heke o te tatau o nga eka o te Whenua, heke ana te tangata ki te kopu o te Whenua, taka ana te Whenua ki te ringa o te Pakeha, na te aha e te Iwi enei mate i pa ai kia tatau ? Na te mangere ki te whakahaere i te matauranga he parepare he pa-tu-watawata, hei arai atu i enei tu o te mate ! Ehara koutou e te Iwi i te mea kai roto ano i te kuaretanga o te whakaaro e noho ana, pera me o tatau Tipuna; ko ratau i roto i te kuaretanga e noho ana. I mau te

ora o te tangata i a ratau, i mau hoki te ora o te Whenua i a ratau. Otira ko tatau ka GO nga tau e whakatupuria ai ki roto ki te matauranga o te Iwi Pakeha. Tuatahi, na nga Minita me nga Pihopa o nga Haahi, kua kiia ake ra, he mea ako ki te ture a te Atua. Tuarua, he mea ako ki te ture tanga- ta i roto i nga Kura e a tatau tamariki, puta ana mai etahi he Minita Karakia, he Roia, he Kai-whakahaere Whenua Maori, he Ateha, he Komihana, he Karaaka, he Tieipi, hoa noho tahi o nga Kai-whakawa hara, me nga turanga Roia, haunga nga mea kua mohio ki nga mahi aringa:— Titiro hoki kua tu o tatau Meina Maori ki nga Whare e rua o te Paremata, e mahi nei i nga ture mo te tangata me te Whenua me nga painga katoa e whawhai ai te tangata ki te pai ki te ora, ahakoa i nga mate uruta, i nga mate na te whawhai, me nga mate e pa ana ki te Whenua. I konei ka marama koutou ki te titiro kahore he mahi a te Iwi Pakeha, e kore e taea e te Iwi Maori, koia i tika ai tenei kupu, ehara tatau e te Iwi kai roto i te kuare-tanga e noho ana, ko tatau i tae ai ki enei mahi a te Iwi Pakeha kua kiia ake nei, na te mataura- nga, e kore te whakaaro kore, te matauranga kore, e tae ki te whakatoro ki aua naahi kua kiia ake nei, no konei e te Iwi ehara tatau i te tamariki, kaua tatau e waiho ma te ma- ngere e patu, engari whakatika nga tangata katoa kua whiwhi nei ki te matauranga, na te Kura Minita o nga Haahi, na te Kura o te Kawanatanga, me nga matauranga Maori i waho atu i enei ropu, koutou i runga i te whakaaro kotahi ki te hanga tu watawata hei pa mo nga marehu tangata me nga morehu Whenua. Kaati te kumekume i nga whakaaro me te Iwi ki nga whakaaro kuare huhua kore, kaore nei he kiko o roto, whakahokia mai te matauranga ki runga ki nga take e ora ai nga morehu tangata me te morehu Whenua, mehemea koia nei he mahi ma te Kotahita- nga o nga rangatiratanga o te Iwi Maori, ka rokohanga te morehu tangata me te mo- rehu Whenua. Kaati e te Iwi nga mea hei hurihuri ma koutou i tenei putanga o te "Hikurangi" mo tera putanga ka whakaatu ai te "Hiku- rangi" kia koutou, i nga mahi e whakaarotia ana, e tika ana kia mahia, me nga mea hoki e mohiotia ake ana era e manaa i te Kawa- natanga, te awhina mai tatau. . "Te Puke Ki Hikurangi"

HAWAIKI. TE TAKE MAI O TE MAORI. [He ahunga, mai, he aponga mai i Hawa- iki, ka tupu ka rito ka toto ka whakaikura.]

Ko te whakarapopototanga o nga korero a S. P. Mete, F. R. G. S. Mo Hawaiki.

Kaore au i tino kite i te oranga o tenei Iwi, otira kotahi tonu te Pa nui i kite ai au ko te Pa o Waipio, a kaore hoki au i kite e tino noho huihui ana tenei Iwi, engari he timo Iwi