Pukapuka 4, Nama 23
19020615

whārangi 1  (6 ngā whārangi)
2titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 

[NAMA 23] WAIRARAPA HUNE MANE 15 1902. TAU TUAWHA] "TE PUKE KI HIKURANGI."

[PUTEA] MATE KOHl CONSUMPTION.

E MOHIO ana ahau he tino mate te kohi kei te Maori, kei te whakamamae kei te wha- kapouri i a ia, kei te iki hoki i ona whana- unga ki te po, na reira ahau i whakaaro ai ki te whakaatu ki a ia i etahi mea mo tenei mate, te tino mate nui atu i te ao, te mate tino kaha atu hoki i te ao ki te patu tangata, he tino mate uruta e noho tonu ana ki a tatau, otira he mate kua kitea ano he rongoa mehemea i mohiotia wawetia i mua atu i te tino kahanga. Ko te mea tuatahi maku ko te whakaatu i nga take o te mate kohi, te take i ngau au ki etahi tangata i kore ai ki etahi, i muri iho ka whakaatu au i nga tohu ina timata taua mate ki te tangata, hei muri rawa ka wha- kaatu au i te patu mo taua mate i te mea kaore kau he rongoa. Nga Take o te Mate Kohi. Tetahi tino take nui o te mate kohi, he ngarara tino paku rawa, kaore e kitea e te kanohi maori, e kiia aua e te Pakeha he "microbe,—maikorope," i te tino paku rawa o • taua ngarara, ahakoa he kotahi mano te whakanuinga ake ka pouriuri noa te kitea; otira e maina noa te kite a te Pakeha, i tana taonga i te karaihe whakanui, hei whakanui i nga mea ririki kia kitea ai. Na ko tenei ngarara ko le maikorope kei nga waahi katoa e puhia haeretia ana e te hau, ko nga waahi ia e tino momona ana te tupu a taua hanga kei nga waahi e nui aua te noho huihui o te tangata, kei nga taone nunui kei nga waahi hoki e noho ana nga tangata e pangia ana e te mate kohi. Kei roto taua ngarara i nga korokoro i nga waha o nga tangata katoa, otira kaore ana rawa mehemea he ora, he kaha te tangata, he tangata koakoa. Otira ki te ngoikore te tinana i te mate, i te kaha ranei ki te kai waipiro, ki te horo ranei i te hau kino o nga whare werawera, ma te pa- ngia ranei e te rewharewha me era atu mate, katahi ano ka timata te ngau i nga pukapuka ka paihanatia ka timata hoki te nui o te mate. E kore rawa koe e paingia e te mate kohi ki te kore he microbe i roto ia koe, i o puka- puka, otira ahakoa uru ki nga pukapuka e kore koe e paingia mehemea he tinana ora tou. Na, ka kite koe tera atu ano etahi take. Tetahi take tino nui, ko etahi tangata e hoho- ro tonu ana te painga e taua mate, ko to ra- tau kikokiko he ngoikore atu i o etahi, na re- ira ahakoa kaha noa nga uaua, o te tangata, otira e hohoro pea tona painga e taua mate, hohoro ke atu te painga o te tangata kaore nei ona kikokiko i kaha. E pangia ai tenei tangata, ma te painga e te rewharewha, ma te taka, ma te nohoanga i waho, ma te kino ranei o nga kai. Ko nga tangata e penei ana ko nga tamariki a nga tangata i mate i te mate kohi. Ko nga iwi Maori kaore nei ano kia roa te uranga ki nga tikanga Pakeha e kaha an» te painga e taua mate, otira na te Pakeha i man mai te mate kia ratau. I te mea kua roa noa atu te mate ki te Pakeha kua taunga ia ki taua mate, na reira ia kaore e kaha te pangia. Ko te take tenei i nui ai te mate o te Maori i te mitara i te piwa i te mate kohi, notemea kaore ia e taunga ki era mate, ehara hoki i te mate nona no mua iho, he kore hoki e mohio ki te tiaki i nga turoro. engari i mahia etahi mea hei whakakaha i te mate. He take katoa no tenei mate te tinana hi- roki te whare paro, te hau kino i roto i nga whare ki te tangata, e kino rawa ai mehemea he mate etahi o nga tangata, te kainga maku te nui o te tangata ki roto i te whare, te ho- ro i te hau ki i te puehu, te kino, te kore e nui o te kai. Te mea kino rawa ko te kore o te tangata, o te whare e kitea e te ra, ma te ra hoki e patu te microbe ka mate. Ki te mea he mate o pukapuka, tera koe e pangia e te mate kohi, i te ngoikore o pukapuka, e hohoro tonu ranei te pangia kia maha rawa ranei nga tau i muri mai. Mehemea hoki he mate to poho, i tu ranei o pukapuka i te matia, i te mata, i te haona kau ranei, tera koe e pangia e te mate kohi. E pangia ana ano nga tangata e tiaki ana i nga turoro e pangia ana e te mate kohi, i. te mea hei te rerenga o te puehu ka mauria ake tetahi waahi i maku i te huare o te turoro, ka ura ki roto i te waha o te kai tiaki, ma te hau ranei e titaritari, a ma konei hoki e pa- ngia ai ratau ete mate kohi. He take ano no te mate kohi te inu i te wai-u, te kai i te ti- ihi, i te pata renei o te kau e pangia ana e te mate, te kai i te poaka mate e kino rawa ai raa te kore e maoa te tunu. He mea hoki e pangia ai te tangata e te mate, ma te maku ma te makariri, ma te ngenge ma te te ruwha, i te mea kaore te ti- nana i te kaha, penei me te puhia o te poti e te hau ki te moana, kaore o kai, kaore e ma- hana, a ka tata tonu te mate ka taea atu koe te whakaora, ma te ngaro ranei ki te ngahere i roto i te marangai, he take timatanga mate katoa enei. Te tino take mai o te mate kohi ki te Ma- ori he rewharewha, he piwa, he matao i te maku i te mate kai, i te ngenge i te mea ka- ore he kaha o te tinana, e kore e mutu te ma- remare engari ka mare tonu, ka heke te tina- na ka ngoikore a ka pangia e te mate, te ta- ke kua whakamate-kohi taua maremare.

NGA TOHU OTE MATE KOHI. E rua nga timatanga o te mate kohi :— 1. Kua whakaaturia e ahau tetahi, tima- tanga o te mate kohi, hei muri tata iho i te piwa i te mea kua pai haere, i muri iho ranei i te mitara, i te maremare; ka miharo te ta- ngata i te kore e hohoro tona ora, engari ka hiroki ano ia, ka iwi-kore, ka timata ano te mare, ka tino kino ke atu; ka mea atu te ta- kuta ki a ia he kohi tona mate. 2. I etahi wa ano timata noa ai kaore kau he mate i te tuatahi. I te tuatahi tonu ka kite te Maori, ahakoa he tangata kaha koakoa, ora ia i mua, otira i naianei kua timata tona ahua turoro, kaore e kaha tona tinana, ka whakaare ia kua mama rawa ia, ka hoha ia i . te maremare tonu, ka nui pea tana tuhatuha, ka whakananu hoki te huare ki te toto. Ka timata te heke a te werawera, kaore e reka te moe, hei etahi wa ia ia e moe ana ka nui atu te heke a te werawera, hei te ohonga ake i te ata ka nui te ngenge te iwi-kore. Kaore e roa ka pau tona hau, ki te piki i te pukepuke ka nui tona tunganga kaore e roa kua ngenge, kaore e rite tona kaha ki to mua. A ko ia kei te whakaheke haere tonu atu kei te iwi- kore. Hei etahi wa i te Maori e mate ana, i te ohonga ake i te po e ki ana tona waha i te toto. 1 muri iho e kore pea ia e puha ano i te toto, kia kaha rawa te mate, kore noa ranei, engari ka tu-a-toto tona huare. I etahi wa ka paingia te turoro ete mate rere, e kore rawa e mutu ahakoa kai ia i te Koromiko. Tera ano koki pea e mamae tona taha i raro iho i ona rara. Tera ano etahi tohu nui atu o te mate ko- hi, engari ko enei e mohoitia ana e te turoro. I te mea kua mohio ia he mate tona ka haere ia ki te tohunga pakeha ara ki te taku- ta, Ka tirohia tona poho, ka patototia ki ona matimati, ka whakarongo ki te haruru o ro- to o te pono-ki tana mea whakarongo, be tino taonga nana, me tana atu titiro ano ki te tinana katoa o te tangata. Otira ko nga mea e kitea e ia kei a ia anake e mohio ana, ma tera hoki e tino mohio ai ia he kohi te mate ehara ranei, i etahi wa hoki ahakoa e kitea enei tohu katoa o te mate kohi i runga ia koe kua whakaaturia atu nei e au, kore ake koe i te pangia e mate kohi, a i etahi wa ahakoa e rua ano pea nga tohu i kitea ki ru- nga ia koe, otira kei te kaha atu to painga e te mate kohi. Ki te pangia te tangata e te mate kohi, ki te kore e pai te tiaki e kore rawa ia e ora, • engari ka heke tonu atu, ka ngoikore, ka hiroki, ka poto te hau, kaore e kaha ki te kai, ka mamae ia ina mare, otira kanui tona koakoa nae tona tino mohio tonu e kore e hapa tona ora, otira e kore rawa ia e ora, engari ka mate i runga i te ngoikore i te ngohe noa iho o tona tinana.

TE RONGOA MO TE MATE KOHI Ko te mahi maku i naianei he whakama- rama ki aku hoa Maori i te rongoa mo te mate kohi-—notemea ahakoa he mano te ta- ngata e patua ana e tenei mate i ia tau, i ia tau, otira mehemea ka hohoro te tirohanga e ngawari noa iho to rongoa, e kore ai e pau nga moni a te turoro. I etahi wa ahakoa hohoro te rongoa ka heke tonu atu te turoro e kore rawa e taea te whakaora. E kiia ana tenei tu o te mate kohi he "tere" he "kohi karapu" (Galloping Consumption) he tere no te pa mai, he tere hoki ao te mate o te ta- ngata. Kua whakaaturia e au ko nga tangata e tino pangia ana e te mate kohi, ko nga uri o nga tangata i pangia e taua mate, ko nga tangata e kino ana te nohoanga i roto i nga whare kino, i hangaia ki nga waahi papaku, he kai i nga kai kino, he inu i nga waipiro, he kore kaore e kitea tonutia e te ra, e te hau pai, he mahi i nga mahi taumaha me era atu take. Na reira ko te tohutohu tuatahi tonu ki te tangata, kia kaua ia e mahi i nga