Pukapuka 5, Nama 5
19030105

whārangi 1  (6 ngā whārangi)
2titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 

[NAMA 5 WAIRARAPA HANUERE TAITE 15,1903. [TAU TUARIMA.] TE PUKE KI HIKURANGI.

[PUTEA]

Ko nga take tenei o te hui a Wikitoria Taitoko Reweti, ratau ko ona tungaane me nga hapu o te Taihauauru, i hui ki Putiki Whanganui, i te 10 o ngara o Tihema 1902, i tae atu te Pirimia me te Minita mo te taha Maori, rae te Heretana Timuaki o nga Kau- nihera Maori, a, i reira hoki a Tamahau me A. H. Kumeroa Tiamana o Rongokako. No te 3 p.m. ka tae te Pirimia me te Minita mo te taha Maori, me te Heretana, me era atu Pakeha arahi i te Pirimia. He maha nga rangatira i whaikii, ki te Pirimia me te Minita mo te taha Maori. I muri ka tu mai ko Ru Reweti, ka pa- nuitia mai nga take o te hui i karangatia ai te Pirimia me te Minita mo te taha Maori, koia nga take i raro iho nei:— Ko o matau hiahia enei hei inoitanga ma matau ki a koe me te Minita Maori. E pa atu ana enei take ki o matau whakaaro rao runga i nga ritenga e haere pai ai, kaha ai hoki nga mahi i raro i "Te Tare Kaunihera Maori, 1900, "me" Te Ture Whakahaere I Nga Kaunihera Maori, 1900, me ona Ture whakatikatika. Ko matou hiahia i raro i "Te Ture Kau- nihera Marae, 1900," koia enei:— (1.) Kia awhinatia e Te Kawanatanga nga mema o nga Kaunihera Marae, i runga i te tikanga hoatu paahi kia ratau mo nga Rerewe me nga tima o Te Kawa- natanga, ina haere nga mema ki nga huihuinga o Te Kaunihera, i runga ra- nei i nga mahi a te Kaunihera; Ahakoa ano kua rongo matau i wha- kangawaritia e Te Minita o nga Rerewe nga haerenga o nga mema Kaunihera ki ona hui i runga i ona Rerewe, me to matau whakanui whakapai mo taua wha- kaaro ana, e mahara ana matou he mea tika kia inoi atu ano matau kia koma, kia meatia aua haerenga o aua mema Kaunihera kia kore he utu. (2.) Kia whaka-whanuitia ake e Te Kawa- natanga nga mana o nga Kaunihera Marae, kia taea ai e aua Kaunihera te karanga ki o ratau aroaro, nga Maori i mahi kino ki te Maori i runga i nga hara ririki i waenganui i nga Maori, kia uiuia, kia whakawakia e nga Kauni- hera, a kia whaimana nga Kaunihera ki te whakatau i nga whiu ki runga ki te tangata hara, ki te hunga hara ranei. a me rite taua whakatau, ano he wha- katau, na te Kooti whakawa hara o te Takiwa: Kahore matou e hiahia ana kia mahia e nga Kaunihera Marae nga hara tau- maha a nga Maori: Kahore hoki matau a hiahia ana kia hanga he tikanga e taupapatu ai nga maki a nga Kaunihe- ra Marae ki nga mahi me nga whaka- taa a Te Kooti whakawa Hara o Te Takiwa: Engari e maharatia ana e matou; tera te Kai-Whakawa Hara o te Takiwa e mama, i nga mahinga o nga hara ririki o nga Maori ki roto ki te ringaringa o te Kaunihera Marae. Mo nga ahua o nga hara e tika ana kia takoto mai ki roto ki te mana e ino- ia nei e matau kia korua, nae waiho ma te hui Toopu o nga Kaunihera e wha- kararangi; kaati ano ta matau inaianei, ko te inoi kia korua, kia whakaaetia kia whaka-whanuitia ake nga mana mo nga Kaunihera Marae. (8.) Ka inoi atu matau kia korua, kia riro ma te Kawanatanga e utu etahi kai tirotiro kai tohutohu kai whakakorikori i nga iwi Maori i roto i nga takiwa ki te mahi, hei whakatutuki i nga whaka- painga kainga, me etahi katoa atu o nga ritenga e meatia ana kia mahia ki roto i nga kainga, i nga whare, hei pai hei ora mo nga tangata Maori no ratau nga kainga me nga whare. Ko aua tangata ma nga Kaunihera e whakatu, kia ripoata tonu ai aua kai tirotiro ki te Kaunihera i nga wa katoa a ma te Kaunihera e tuku he kape o taua ripoata ki Te Minita Maori, a ma te Kaunihera e whiriwhiri, e whakatau he tikanga mo nga mea katoa e tohungia aua e te ripoata a taua Apiha. Ko te wahi nui o tenei inoi, ko te to- no atu kia korua, ma te Kawanatanga aua kai tirotiro e utu. I inoia ai tenei e matau kia korua, he hiahia no matou kia korikori tonu nga iwi ki te aiahi i nga mea katoa e rite ana kia mahia ki roto ki o ratau kainga i raro i te Ture nei: A he mohio no matau, he iti rawa nga oranga o nga Kaunihera, e taea ai e ratau te utu aua kai-tirotiro.

Ko O MATAU HIAHIA I KARO I "TE TURE WHAKAHAERE I NGA WHENUA MAORI 1900," ME ONA TURE WHAKATIKATIKA, KOIA ENEI :—

(1.) Me awhina e te Kawanatanga nga me- ma o nga Kaunihera Whenua, i runga i te whakawhiwhi i aua mema ki te paahi mo nga Rerewe me nga tima o te Kawanatanga, mo a ratau haere ki nga hui a te Kaunihera Whenua. (2.) Ko tetahi waahi o te moni e pootitia ana e te Paremata hei awhina i nga whakahaere a Te Kooti Whenua Maori i ia tau, me huri mai hei utu i etahi o nga whakahaere a nga Kaunihera Whe- nua, i raro i "Te Ture Whakahaere i nga Whenua Maori 1900." (3.) Ko nga Maori ahu-whenua i roto i te iwi Maori, me awhina e te Kawanata- nga, pera me tana awhina i nga iwi Pakeha e noho whenua ana, te awhina i raro i "Te Ture Tuku Moni ki nga Tangata Noho Whenua." He mea pai mehemea e taea e te Kawanatanga te tuku he moni pera ki roto ki Te Tari Whakahaere i nga Whenua Maori, i raro ia Tamatea (P. Sheridan.) (4.) Ko nga rori nunui me nga piriti o nga rori nunui e mahia ana ki nga takiwa o nga whenua Maori, ki runga ranei ki nga whenua Maori kua tukua nei ki Te Kaunihera Whenua, tera ranei e tuku» ki Te Kaunihera Whenua a muri ake nei, hei whenua tapatapahanga ma U Kaunihera, hei whenua whakanohono- hoanga ki te tangata, e inoi atu ana matau kia korua, ma te Koroni ena , ahua rori me ena piriti e utu, a, kau» hei waihotia hei taumahatanga ki ru- nga ki nga whenua o nga Maori, penei me ta te Ture Whakahaere i nga Whe- nua Maori e kii nei. He whakamama- tanga tenei e inoia ana e matau kia whakaaetia mai e korua kia tukua mai ki te iwi Maori. (o.) Mo nga ruuri whaka-tekihana i nga whenua katoa e tukua atu ana e nga iwi Maori ki te Kaunihera Whenua, hei whenua whakanohoanga ki te ta- ngata, e inoi atu ana matau kia korua, kia riro ma te Koroni e utu aua wha- ka-tekihanatanga, a, kaua e waiho hei taumahatanga ki runga ki te whenua. He whakamamatanga tenei e inoia ana e matau kia pai korua ki te wha- kaae mai, a, kia kaua e penei me ta te Ture e kii nei, ma nga whenua ano • nga Maori e utu. Haaunga nga whenua e purutia ana e nga Maori kia ratau ano hei whenua mahi ma ratau. Ko nga muri mo ena whenua me riro ano ma nga Maori • utu.

"RORI NUI TIMATA MAI I RUNGA O TE WA • WHANGANUI KI TE TAI."

Mo nga whenua kua tukua ki te Kauni- hera Whenua e nga iwi o Whanganui, a tae atu ki etahi atu whenua tera e tukua ki te Kaunihera Whenua a muri nei, e kite an» matau he iti te painga e puta ki nga tanga- ta noho i runga i nga tekihana o aua whe- nua, mehemea ka kore e timataria tonutia • te Kawanatanga te hanga tetahi rori nui, hei whakapuare i nga whenua Karauna me nga whenua Maori e tukua ana mo nga tikanga whakanohonoho tangata, hei putanga mo nga kararehe me nga taonga taumaha a nga tangata noho i aua whenua. Ko te rori me hanga mai i nga whenua kua tukua nei ki te Kaunihera i runga i te awa nei, haere mai ki nga whenua Karauna, ka haere tonu mai i te taha o te awa kia puta mai ki te taone o Whanganui. Heoi ano te mea e puta mai ai nga taonga kararehe a nga iwi noho whenua o runga o te awa nei ki nga makete o waho. Ko tetahi kia whai huarahi ai nga Pakeha me nga Maori e takahitia nei e nga tima • te Kamupene o Hatariki. He nui nga nae nga uauatanga e pa mai ana kia matau me o matau iwi e noho ana i nga kainga i runga o te awa nei i nga whakahaere a taua Kamupene. Ko enei raruraru me enei uauatanga, no te hinganga o te Kamu- pene tuarua i roto i te awa nei i timata ai. He mea timata tonu i te whakataumahatanga • nga utu haere mo te tangata me nga utu ha- ri taonga i runga i ana tima. Ko nga whakarerenga o etahi o matau •