Pukapuka 3, Nama 5
19000430

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 5. O TE TAU 3.] TE PUKE KI HIKURANGI, APERIRA MANE 30th 1900._____[Wharangi No. 2] hitanga o Ahitereiria, engari he nui nga mea o Niu Tireni kai te tautoko i taua Kotahita • nga, a, era, hoki aua kai tautoko e tuku i tetahi Pire ki te aroaro o te Paremata o Niu Tireni ina tu, hei whakamatau i te nui o nga tangata o Niu Tireni e hiahia ana kia uru ki taua Kotahitanga, e kore pea e whakaae- tia i enei tau tonu nei, engari era e tu tetahi tautohetohe nui nao taua Pire, notemea kai t3 ahua awangawanga etahi o nga tangata o Niu Tireni, penei na:— era e hoatu he Taa- ke, mo nga taonga o Niu Tireni e tukua atu ana ki nga makete o nga takiwa o te Kota- hitanga o Ahitereiria, mo runga i te korenga o Niu Tireni e uru atu ki roto i taua Kota- hitanga, a, mo runga i tenei take:— tera e tipu haere te kaha o nga tangata e tautoko ana i taua Kotahitanga, ara, ki te to. atu i nga tangata o Niu Tireni ki roto i taua Ko- tahitanga. He mea nui tenei e pa ana ki Niu Tireni me nga Iwi e rua o ranga, no konei, e tika ana tatau te Iwi Maori ki te ata titiro marie at" ki taua Kotahitanga me ona ritenga, ka pata mai ranei he ora mo tatau, a, he mate ranei, i raro i taua whakahaere, ina tupono taua whakaaetanga, kia riro a Niu Tireni ki raro i te mana o taua Kotahitanga o Ahitereiria, kaati ki te titiro pono a "Te Puke Ki Hikurangi" he mate mo tatau mo te Iwi Maori kai roto, ina hoki te kupu a te Hetana Pirimia o Niu Tireni, ko tetahi o nga take i kore ai ia e pai ki taua Kotahita- nga, he titiro nona ki to Iwi Maori, e kore rawa e whai Mema te Iwi Maori ki roto i te Paremata o te Kotahitanga o Ahitereiria, kaati tena mate, ko tetahi, i te wa e tu nei te Paremata i Poneke, e pai ana, e tata ana mai te Paremata, hei kawenga atu ma te I- wi Maori i o ratau mate ki reira, whakatika- tika ai, kaati ki te tupono a Niu Tireni te ura ki raro i nga whakahaere a taua Kotahi- tanga, ka riro nga mahi Paremata o konei, mate Paremata o te Kotahitanga o Ahitere- iria e mahi mai, a, e hia ra o te Iwi Maori e kaha ki te kau i te Moana whanui nei ki te kawe i o ratau mate ki reira mahi mai ai. Na e nga Iwi, me nga Hapu, ahakoa kai tawhiti atu tenei mate ia tatau, he mea tika ano kia tahuri tatau ki te ata kimikimi ma- rie i roto i o tatau ngakau, mo tenei take, i to wa e tawhiti atu ano tenei mate ia tatau, ara, ki te whakaaetia e te Kawanatanga o konei, a Niu Tireni kia riro ki raro o te ma- na whakahaere o te Kotahitanga o Ahiterei- ria, koia nei te waahi hei ata tirotiro ma tatau, ara, kia kaua tatau te Iwi Maori e re- re ponana ki te tautoko i taua Kotahitanga, engari kia kitea iho ra ano te waahi pai hei taunga iho mo nga waewae, hei reira rere ai 1d te tautoko. "Te Puke Ki Hikurangi."

Muhunoa Ohau. Aperira 28th, 1900. He Whakarapopototanga no nga Aitua, i waenganui ia Ngaati Raukawa, timata i Ota- ki tae atu ki Kereru, ara, nga Tupapaku i mate i roto i nga ra o Maehe tae mai ki tenei ra, kia pai ai hoki te whakaatu haere a, "Te Puke Ki Hikurangi" kia koutou. E nga Whanaunga o nga Tupapaku nei e noho ma- rara ana i nga pito e wha o te motu o Aotearoa me te Waipounamu, koia tenei. Ko Hana Witana Parera, he Wahine Ra- ngatira no nga Hapu i roto ia Raukawa, ara, no Ngaati Pukorehe no te Mateawa. I mate ia i te 20 onga ra o Maehe 1900. He nui nga Hapu i tae ki te tangi ki a ia, i te 24 ka tukua tona tinana ki te Koopu o te Whenua, heoi mihi mai i kona e Kui ma, e Koro ma, e Whae ma, e Pa ma, e Tama ma, e Hine ma, ki to koutou Whanaunga kia Hana Wi- tana Parera kua mate nei. Tuarua. Ko Kakaraia te Weraomahuta, he tino Kaumatua Rangatira tenei, i heke mai tana Whakapapa i roto i nga Tupuna katoa, ia Haturoa ia Rangitihi ia Tamatea tae mai kia Huia, koia i whakahuatia nei tenei ingoa Ha- pu ko Ngaati Huia, Hapu o Ngaati Raukawa. I mate ia ki Poroutawhao, i te 4 o nga ra 6 Aperira 1900, he nui nga Hapu i tae ki te tangihanga mo taua Kaumatua. Mate noa ake nei ia kua tini ana Mokopuna ki te ao nei, heoi ra ma koutou e mihi i kona, e nga Uri o nga Tupuna kua whakahuatia i runga ake nei, ki LO koutou Papa Koroua Tuakana Teina kia Hakaraia te Weraomahuta kua mate nei. Tuatoru. Ko Tatai, te hoa Wahine o Honaiti Ropa- ta Ranapiri, i mate ia ki Ohau, i te 5 o nga ra o Aperira 1900, he Wahine tino Rangatira tenei no te Arawa, no Ngaati Whakaue no Tuhourangi me era atu katoa o nga Hapu e noho ana i Rotorua, ho Mokopuna kia Hika- iro, a. i uru ano hoki tona Whakapapa ki roto i nga Tupuna katoa o Ngaati Raukawa, a, i tae mai ano hoki te tono a te Iwi katoa o Ngaati Whakaue, kia haria atu tona tinana mate i roto i te Kawhena ki Rotorua ra ano, kia nehua ano tona tinana ki roto i te Urupa ona Tupuna matua, heoi kaore i whakaaetia e ana tamariki ake me te Iwi o Ngaati Rau- kawa katoa, heoi no te Ratapu i te 8 o nga ra ka tukua tona tinana ki te koopu o te Whenua. Tuawha. Ko Kereopa Tukumaru, he tino Kaumatua Rangatira tenei i roto i nga rohe katoa Nga- ati Raukawa, koia te Kaumatua whakamutu- nga o Ngaati Raukawa, naana i pupuri te Whakapono o Ngaati Raukawa, timata mai i te tau 1810 tae mai ki te tau 1880, ka whakaarahia e ia te pou, ka huaina te ingoa ko te Tiupiri o Ngaati Raukawa, ara, ko te tohu o te roa o te Whakapono e mau ana ki runga i nga Iwi katoa, i timata mai nei to ratau Whakapono i te tau 1840 tae mai ki te tau 1880, a, i hui katoa nga Iwi Maori o roto i te rohe o te Pihopatanga o tenei taki- wa, timata atu i Otaki tae atu ki Ponake, whiti atu ki te Waipounamu, timata atu ano i Poneke tae ata ki Wairarapa me ona rohe katoa, haere i roto o Tamaki tae atu ki roto o Heretaunga, me ona rohe katoa, huri mai ki te Tai Hauauru, Taranaki Whanganui, Rangitikei, haere mai i roto i nga rohe katoa o Ngaati Raukawa tae mai ki Otaki, a, i ko- hia he moni ma nga Minita Maori e nga Rangatira katoa i tae mai ki taua hui o te Tiupiri i taura ra, i te 28 o nga ra o Aperira 1880, hui katoa te moni i kohia ai, e rua-ma- no Pauna £2,000, kei nga kai tiaki moni o te Haahi taua moni e takoto ana i naianei, a, i te 28 o nga ra o Aperira i te tau 1890 ka karangatia ano e ia he Tiupiri tuarua mo te taenga o nga Kaumatua ki te 50 tau e mau ana ki te Whakapono, a, i hui katoa ano nga Iwi i tenei Tiupiri, a i te 13 onga ra o Ape- rira 1900, i te Kuru Paraire, ara, i te ra i mate ai to tatau Ariki a Ihu Karaiti, ka ma- te hoki ia ki Kereru, a, he nui rawa te aroha . me te tumanako tonu o te ngakau, mo tenei Kaumatua, rae ana mahi pai katoa mo te Whakapono kua tuhia i runga ake nei, a, he nui nga Iwi i tae mai ki te tangihanga rao tenei Kaumatua mo Kereopa Tukumaru, ko Ngaati Apa, ki Rata Ngahina me tona Iwi, ko Rangitaane, ko Ngaati Awa, ko Ngaatitoa, ko Ngaati Kahungunu, kia Renata Ropiha me ona hoa, ko Ngaati Raukawa ki te Waotu. ara, ko Rongowhitiao te Puni, me ona hoa, a, i haere tonu te Whaikorero a nga Ranga- tira Kaumatua me nga Rangatira Taitamari- ki i runga i te huarahi o te Whakapono, a, tae noa ki te ra i tukua ai tona tinana ki te Urupa i te 21 o nga ra o te marama nei, ma koutou e mihi mai i kona, e nga Iwi e nga Hapu e nga reo e nga huihuinga tangata, ki to koutou Kaumatua kia Kereopa Tukumaru kua wehe atu nei tona tinana ia tatau i te- nei ao. Tuarima. Ko Anawarihi Ropata te Ao, he Wahine Rangatira ia i roto i ona Hapu o Ngaati Ra- ukawa, koia te pou whakamutunga o nga Wahine Kaumatua, e pupuri ana i nga mahi nunui mo te Marae o Raukawa; Whare i roto i nga hui nunui o nga Iwi katoa, e hui ana ki tenei Marae. I mate ia ki Otaki i te 20 o Aperira 1900, a, i hui katoa nga Iwi me nga Hapu o nga robe kua korerotia i runga ake nei, ara. nga uhunga katoa i tae mai ki te tangi kia Kereopa Tukumaru, i tae katoa ki Otaki i te Mane te 23 o nga ra i te 25 o nga ra ka tukua toona tinana ki te oneone. He nui nga putake korero i oti i te po o te ra i Nehua ai a Anawarihi Ropata te Ao, te- ra atu hoki etahi Tupapaku i mate i roto i nga ra o te marama kotahi nei no Ngaati Awa ki Paraparauma Waikanae, ko Ihakara raua ko tona tamaiti ko Epiha. Heoi ra e "Te Puke Ki Hikurangi" ko nga Tupapaku nei e rite ana ano mo te mate, i te mea kua puta ke nga tau i mua i ta Paora i ki ai, e whitu tekau tau te oranga mo te tangata, a, ki te whai kaha, ka waru tekau tau, heoi he mahi mauiui he pouritanga wairua. Heoi ra naku i tuhi atu. Na Henare Roera Te Ahukaramu. HE WHAKAHE ANO.

Kai-Iwi. Aperira 3O, 1900. Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi" e hoa tena koe, me o hoa whakahaere o to tatau taonga o "Te Puke Ki Hikurangi" ma te Kai-hanga tatau e tiaki i roto i tenei tau haere ake nei, heoi te mihi. Nau hoki e te Etita i uta mai i nga korero a to taua whanaunga a Eruera W. Te Kahu, ki runga i a "Te Puke" koia ka kite iho ahau, a e kore hoki e pai kia waiho te kai e tu ana i toku aroaro, kei waiho hei Whaka- tauki a muri ake nei, heoi e Kahu tena koe. Tenei kua kite iho i o kupu whakautu mo taku patai i tuhia mai nei e koe, i Waipu Turakina Maehe 23, 1900, i whakaritea nei e koe ahau ki te Hipi i rere ki waho o te kahui he kai na te Whuruhi, me te tangata i hanga i te Whare ki te niania noa iho, engari me hanga te Whare ki roto i te Pa tuwatawata, engari tena he tino tangata he tino Whare, me to hiahia kia kore koe e utu i taku panui. E Kahu pai rawa atu koe mei kore koe e utu i taku panui no to utunga, kua kite ahau he tamariki nana enei korero, kaore hoki enei korero i rite hei utu mo taku panui, kaati me waiho atu taku panui kia moe ana i roto i tona Whare i "Te Puke Ki Hikurangi" me whai atu hoki ahau ki enei kupu hou, notemea he kupu nunui rawa he Karaipiture etahi he Tupana etahi, kaati nau tena whakarite, ma aku hoki e whaka- rite aua kupu a au, ko te Hipi i rere ra ki waho o te kahui ko koe tonu, i rere hoki koe ki waho o te Iwi tan rawa atu koe i te Ure- wera, to hokinga mai he Ringatu to Haahi, katahi ka kawea e koe ki roto o Parihaka he kawe hoki nau i to mana ki reira, kotahi ano te papaki a Tohu Kakahi ki to rae hoki tangi mai ana koe, koia ra pea te Whuruhi e ki nei koe ? Kaati mo te tangata i hanga nei i te Whare ki te mania noa iho ko koe tonu taua tangata, notemea kei roto koe i taua Whare e noho ana i naianei, he Wahine tangata tau e moe na, ka rite pea. Kaati mo te Whare i te Pa tuwatawata ko au tena tangata, notemea, kei roto tonu ahau i nga mahi e haere ana a to taua Iwi a Ngati-apa, ehara i te mea koi te kuare koe, ehara ahau i te tangata hae: e ki runga ki nga Iwi haore ai, kawe ai i toku maua. Kaati iho nga kupu i konei. E hoa e to Etita kua ea pea nga kupa a to taua whanaunga a Eruera W. Te Kahu. E hoa utaina atu ki runga i a "Te Puke" hei kawe atu ki Waipu Turakina, kei reira nei a Eruera W. Te Kahu. Waaka Hakaraia.

HE MIHI. Kereitaone. Aperira 27th 1900. H.T. Mahupuku. E koro tena koe me Wiki Taitoko me te ahua o Taitoko haeremai e Hine, korua ko te ahua o to matua, kawea mai ki ona marae, i mihi ai ki te tangata, ki te whenua, ki te Iwi katoa, a, haere ai i te huarahi o nga rangatira e ngaro nei, haere atu e koro te kai pupuri i te kupu maori i te i te mana, i te kaha, i te Kotahitanga, waiho e matau i muri nei rangahau noa ai, ka kitea ranei he okiokinga, kaore ranei, koia nei to- nu taku mihi mou, mehemea au i noho iho, kua haere au i runga i nga Waea mai, kia. tere taku hoki atu, no reira me waiho ma te Hikurangi e panui toku aroha, kaati te mini kia koutou. Heta Matua.

Ruatoki. Aperira 7th 1900. Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi" tena koutou e nga kai whakahaere o to tatau Whare takiura, pera me te Whare maire a o tatau Tipuna, hei karanga i o ratau mohio- tanga, a, kua kiia nei to tatau whare karanga ko to tatau Puke no reira he nui te koa, me te mihi, me te hari o te ngakau, mo to tatau Puke, i rongo ai te taringa, i wawata ai te ngakau, kati ra me uta atu enei kupu ki to tatau Puke, he nui toku whakamiharo; ki nga korero a te Puke, e haere nei i roto i nga pepa, e te Puke me whakaatu mai te mutu- nga o te pepa kia au, kia mohio ai au ki te tuku atu i te oranga mou, ko te pukapuka whakamarama i ruihi i toku whare wera me oku taonga kotoa, heoi kia ora te Puke. Numia Kereru. a