Pukapuka 4, Nama 12
19010930

whārangi 3  (7 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 12, O TE TAU 4.] TE PUKE KI HIKURANGI, HEPETEMA MANE 80th 1901._____[Wharangi No. 3] rangatira no nga Rauru, me Ngaati-pourua, ara, ko tona matua taane ko te Upoko Whio, o nga Rauru, ko tona matua wahine ko Hi- nekorangi, no Ngaati-pourua, he nui nga mana o nga matua o tenei tangata ki runga ki ona Iwi, tuarua, ko taua tangata kaore rawa i kitea he hee ona mate noa ia, heoi i te taima i mate ai taua tangata, nui. atu nga lwi i hui ki te tangihanga mona, ara, ko nga Rauru, Ngaati-pourua, Ngaati-ruanui, Whanganui, Ngaati-apa, me etahi atu hapu, heoi e 9 nga ra o taua tupapaku e takoto ana i runga, katahi ano ka nehua ki te whenua, heoi no te ra ka nehua, ka hui nga lwi ki runga i a ia, katahi ka whakahuatia te waiata mo tona tipuna, koia tenei e whaia ake nei;— Ko mako e tio mai nei na uruao kei wha- kangahau ena a matiti kei koa o tohu ra ia koro e whakahinga ra to o tinana nga taku- tai ki te awa mate ka horo nei te rau angia- ngi nga ngutuawa o a kura. Heoi ano kaati e "Puke" kua mate a te Konehe, me rere mai ki a au te "Puke." Toherangi Whiu, Kaipo Waitotara.

Koriniti Hepetema 25th 1901. Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi." Tena koe me nga tamariki mahi o te "Puke." Panuitia atu nga korero i raro iho nei, ina pai koe. No te mane te 23 o nga ra o Hepetema nei, ka marenatia a Tari- kopeka me tana wahine me Puti Karaitiana e Mokai Minita o te Hahi o Ingarangi. I mua atu o te haora i marena ai, ka mau a Tarikopeka me Puti ki o raua kahu marena, me nga kotiro tokorua hoki o te Pamoana, ara me Ita Pokiha, me te Mamae Rangita- hua, hei arahi i te taane ki te whare karakia, me Nikorima Pokiha hei arahi i te wahine ki te whare karakia. I te 8 o nga ha- ora i te ata ka timata te marena, kua ki noa atu te whare karakia i nga tamariki o te Kura o te Pamoana, ka tata te mutu te ma- rena ka puta nga tamariki o te Kura, me te Iwi o Ngaati-pamoana id waho o te whare karakia tu ai, e rua tiini pea te roa o nga raina e rua, kotahi te raina ki tetahi taha o te rori, kotahi hoki te raina ki tetahi taha, ka mutu te marena ka huakina te toa o te whare karakia, ka puta mai te taane marena hou rae tana wahine me o raua hoa, e haere mai ana i roto i o ratau kahu atahua, e ma- hi atu ana nga tamariki o te Kura o te Pa- moana ki te whiu atu i nga witi, i nga raihi, i nga paraoa ki te hunga marena, e haere mai ana i roto i te umere a te tamariki o te Kura o te Pamoana, ara, e whakahari ana ki to ratau hoa o te Kura kia Puti, mo te rironga ki roto ki te Ture ara ki te marena. I te 12 o nga haora o tenei rangi ano, ka takoto ia te Pokiha Peni te tina ma nga ta- mariki o te Kura o te Pamoana, hei whaka- hari mo te marenatanga o Tarikopeka me tona wahine. Ka noho nga tamariki ki te taha o te teepu kai, ka waiatatia ta ratau waiata Pakeha, ka mutu te waiata, ka wha- kapaia nga kai e Mokai Minita. I a au e tuhi nei e whakarongo ana au ki te nuinga o te Iwi o Ngaati-pamoana e ki ana, katahi ano ka kitea te marena penei te whakanuia ki Koriniti nei, mai o mua tae " noa mai ki tenei ra. Tera ano etahi kotiro o te Kura o te Pamoana i unuhia e o ratau matua ki waho o te Kura kia moe moe taane, engari kai te ahua ano o mua ka- ore i marenatia, he nui rawa te pai o nga whakahaerenga i tenei marena me te nui ho- ki o nga mahi takaro whakahari mo te taane marena hou me tona hoa. I te 8 o nga hao- ra i te po ka timata nga mahi ngahau a te tamariki o te Kura o te Pamoana, ki te ume- re haere i roto i te pa o Koriniti, i te 12 o nga haora o te po ka mutu. Kia ora te Etita me nga tamariki mahi o te "Puke." Na to koutou hoa tautoko i te "Puke Ki Hikurangi." Ngarongo Pokina.

Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi" E hoa tena ra koe, me to Komiti whaka- haere i te taonga o te iti me te rahi heoi. He mea atu tenei ki a koe kia utaina atu e koe nga kupu nei, ara, hei titiro ma nga tangata o Aotearoa me te Waipounamu, oti- ra ma nga tangata o te ao katoa. No te tau 1895, ka timata te mahi a te Kawanatanga i te rori o Karatia e tata ana ki Rotorua, ara, te huarahi e ahu atu ana i Karatia ki te Whaiti, i Waikaremoana ki te Wairoa. I timata te mahi ki Whirinaki, a, tae atu ana ki te Whaiti ki te whenua o N'whare Hapu me N'manawa, no te haere- nga o te ruuri o taua rori whakamua atu o te Whaiti, ka tae mai a te Urewera ki te whakamutu i te rori, ka panaia nga Maori kai-mahi a te Pakeha, me te Pakeha hoki. Te kupu a Tuhoe katoa i tana wa, kaore ratau e pai ki te reri kia haere i runga i to ratau whenua, ko taua kupu kaore rawa te Kawanatanga i whakaae kia mutu taua rori. Engari i tukua mai he Hoia ki te Whaiti noho ai, hei tiaki i nga tangata ruuri, me nga mahi hoki o te ruuri, heoi puta atu ana tenei rori, kaore i taea te kati, he Pakeha katoa nga tangata mahi i taua wa. No ruu- ri mai ka tango Kaanataraka nga Maori, i naianei he maori anake kai te mahi i tenei rori i naianei, ara, ko nga Maori o Tuhoe, me nga Maori hoki o N'whare. Engari kua whakamutua katoatia e Tuhoe nga ta- ngata ra-waho i to ratau whenua, kaua e ha- ere atu ki te mahi i te rori, me waiho ma ratau anake e mahi taua rori. I runga i tooku titiro ki te ahua o te mahi a Tuhoe i taua rori, kaore e oti i nga tau e 7 taua ron, ara, e tutaki ki te rori o Waika- re, he Iwi ahua puhoi ki nga mahi Pakeha. I reira ano hoki ahau e aiahi ana, e rua ra- wa nga Kaanataraka i mahi ai matau. No te Kaanataraka 1 e 40 tiini, e toru wiki ka mutu ta matau mahi, Ko te mahi a Tuhoe Urewera he korero tonu ki te Pakeha, ara, kia B. Stubbing kia whakamutua matau, nga tangata ra-waho katoa i te rohe potae o Tuhoe, me ta ratau tono hoki ki te Kawa- natanga kia whakamutua nga tangata Iwi ke e mahi ana i taua rori. I whakaaetia pea e te Minita, kaore ranei. Kaati ko matau he mea pana tonu e taua Iwi, kaore matau i kinongia e te Pakeha, engari i tino whakamihi rawa taua pakeha kia matau, mo te tere o ta matau mahi i nga Kaanataraka kua whakaaturia i runga ake nei. Ko nga Kaanataraka a te Urewera i tango ai i te wa i ta matau Kaanataraka tuatahi, kaore rawa i rite te mutunga ki ta matau, tuarua a matau Kaanataraka katahi ano ka mutu, e toru ra e mahi ana ka haere ki te hui, ki nga tangihanga, a, ka mahue noa iho te mahi. No konei ahau i kaha ake ai ki te ki ake, he Iwi puhoi a te Urewera ki te mahi, ki taku titiro mehemea ko era atu Iwi, tera pea e tutaki tenei rori ki to Waikare i roto i nga tau e rua e heke iho nei, a, i roto ranei i te tau kotahi. I runga i te katinga a te Urewera i nga tangata, kaati me ki ake au, e kore rawa e tutaki enei rori i roto i nga tau e rua e heke iho nei, ta au whakahaere e te Urewere ? E hoa ma kaore o tatau mana ki te rori a te Kuini, no te Kawana te kaupapa o te rori, me nga putu, e 33 putu tetahi taha, e 33 putu ki tetahi taha, kaore rawa he tangata e kaha ki te ki ake kaore, he mana tona ki te waahi i takoto ai te rori. Ko te Kawana te mana mo taua rori, ake ake ake tonu atu. Ko nga moni i riro mai i a matau, i a ma- tau Kaanataraka e rua, na te Kawanatanga anake, kaore he moni a te Urewera i riro ia matau, otira me ata whakamarama te Iwi, ara, te Hapu nana nga tikanga kua whakaa- turia ake nei, ehara i te mea na Tuhoe nui tonu, engari ko Ngaati-tawhaki na taua Ha- pu anake, he mea whakaatu ano na etahi o ratau, koia nei te Hapu mani tikanga ma te Urewera, he mea tapiri noa atu etahi. Te Urewera kaore koutou e penei ana, e hoa ma, me tuku mai nga tangata katoa ki te mahi, kia tere ai te oti o to koutou huara- hi. I kinongia e koutou te rori i te tuatahi, kaore rawa koutou i pai, no naianei kua kite koutou ae he pai te rori, kua tae hoki a ko- utou kaata ki Ruatahuna, whakaarohia ko te kino o te huarahi. Tena ko Hatata me Hekerangi kua puta ta raua kupu, kia tae te rori ki to raua na • waahi, ara, ki runga ki to raua piihi whenua ka tukua e ratau ko tona Hapu nga tangata katoa ki te mahi i taua rori, ahakoa no whea te tangata me haere atu ki te mahi, kia wa- we te rori te puta ki o ratau kainga. E koro Hatata tena koe, te hoa haere o te marama, e ki ana a Hatata ma te Maori anake e mahi te rori, kaua he pakeha, kia N'tawhaki kaore ratau e pai ki te Maori, engari ta koutou ka pai ka mohiotia koutou mo nga ra ki tua, tera pea koutou & peke i o matau kainga? He pao aroha :—Te ngenge o oku turi i te roa o te rori, i te pikitanga i Tarapouna- mu e au. E te Etita o te 'Puke Ki Hikurangi" tu- kua atu te panui na, kia kite nga tangata katoa i te ahua o Tuhoe. Na Ngaati-tuwharetoa.

Whenuakura Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi," tena nga pai katoa i taua wana, kaati te mi- hi, ka tu te kupu. He nui nga whakaaro pai e puta ake ana i roto i te ngakau aroha, i te tirohanga atu ki te ra whakaoranga nui o te Iwi Maori tau 1900, e te Kawanatanga- o te Hetana Pirimia o te Koroni, raua ko Timi Kara Minita o te Iwi Maori, kai te Ture e tu ana, a me hua te Ingoa o taua tau 1900, ko te whanautanga hooutanga o te Iwi Ma- ori, ara, te whakakotahitanga o nga Iwi e rua ki te Ture kotahi, ara, Kawanatanga te Kotahitanga o te Iwi, aki tonu mai ki te tau 1901, i tu tinana ai te tamaiti mokopuna a te Kuini ki Aotearoa Niu Tireni, i puta nui ai te pai me te aroha o te Kawanatanga ki te Iwi Maori o nga motu e rua, ki te whakae- mi i ona tangata, nae te whakanuinga ano hoki i taua ra nui i tu nei ki Rotorua-nui-a- kahu, ara, te whakaarahanga tuarua o te Tiriti Kiingitanga o te Kuini Wikitoria ki Aotearoa, ki tona kai-whakakapi Kiingi kia Eruera tona tamaiti, kua amenetia e nga motu e whitu o te lwi Maori, Aotearoa, te Waipounamu, Hawaiki, Rarotonga, Tahiti, Hamoa, Hawai, kia te Kawana raua ko te Tuuku, te katoatanga o nga Koroni ki Inga- rangi, tapu tonu atu te Tiriti i tu nei ki Ro- torua-nui-a-kahu, koia tenei kotahi te mana, kotahi te tangata, kotahi te Ture he: whakata- koto tikanga, hei whakahaere i nga mea katoa, te Kotahitanga o te Iwi te Kiingi Eruera VII ki Ingarangi ki ona Koroni katoa ki Aotearoa Niu Tireni, kaati tena te Ture tangata. Ko te Ture Atua Kiingi nui, koia te kai- hanga i te rangi me te whenua, te ao katoa me ona tini mea katoa, ko te kaha rawa to- na Ingoa, tuarua Ihowa tona Ingoa, koia anake te Atua, tuatoru ko te Mihaia Ihu Ka- raiti he Atua he tangata, ko te Ture Atua ko te Ture tangata tenei e mana nei i te ao katoa, pakuu ki runga pakuu ki raro, puta noa puta noa te ao katoa, ko te Ture Atua no mua, ko te ture Atua no roto, ko te ture Atua no runga no Hiwene kai te tapu, ko te Ture Atua kai te Popa me nga Pihopa me nga Minita me nga Kai-whakaako o te Hahi Karaitiana, ko nga Kawanatanga tenei o te Atua kai te ao nei e mahi ana i ana mahi, kua paahitia tetahi Ture nui e taua Kiingi me ona Kawanatanga kia whakaarahia te kara o te Rongopai ki nga Iwi katoa, kia huihuia ki roto ki te Hahi te Kotahitanga o te ao katoa ki te Atua, koia tenei ko Hiro, ko te mea i tonoa ki a ia te huihuinga o nga Iwi, ko te Hahi kai te whakaemi i enei ra ki roto ki te Kiingitanga o te Atua, kua puta ki tena tai, ki tena tai, ki mea whenua, ki mea whenua, puta noa puta noa i etahi topito o te rangi hawhe noa, mau tonu iho, oti tonu atu, tena ia na, i tukua atu ano hoki ki a ia be Kawanatanga, he kororia he Kiingitanga, kia mahi ai nga tangata nga Iwi nga reo ki a ia, tona Kawanatanga he Kawanatanga e mau tonu ana, e kore e pahemo, 6 kore ano tona Kiingitanga e ngaro, Raniera 7,14, a, ka hoatu te Kiingitanga te Kawanatanga te nui ano hoki o te Kiingitanga i raro i te ra- ngi katoa ki nga tangata o te hunga tapu o te runga rawa, tona Kiingitanga he Kiingita- nga mutunga kore, a, ka mahi nga Kawana- tanga katoa ka whakarongo ki a ia, Kamera 7, 27, me tenei hoki, naku nga Kiingi i Kii- ngi ai, naku nga rangatira i whakatakoto ai i te tika, naku i whai rangatiratanga ai nga rangatira, nga tangata nunui, kai whakarite- whakawa katoa o te whenua, Whakatauki 8, 15, 16, tenei ano hoki, ka whakatangi te 7 o nga Anahera, na he nui nga reo i te rangi e mea ana, kua riro nga rangatiratanga o te ao i to tatau Ariki i tona Karaiti hoki, a, koia hei Kiingi ake, ake, ake; Whakakite- nga 11, 15, kai a Matiu te kupu ko te Ture Atua ko te Ture tangata, Matiu 22, 87, 40, me titiro tatau ki nga kupu i runga ake nei, me kore tatau e mohio kai te whakanuia kai te hapainga kai te tangohia e te Atua nga rangatiratanga o te ao hei Karauna Wikito- ria mona, te hunga mahi i a ana mahi, wha- karite hoki i ana Ture. Te Iwi Maori tatau ki te Whakapono kia kaha ina te Whakapono he whakapumautanga i nga mea e tumanako- hia atu ana, he whakakitenga i nga mea kahore nei e kitea, Hiperu 11,1, kua tu te