Pukapuka 4, Nama 23
19020615

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 23 O TE TAU 4] TE PUKE KI HIKURANGI. HUNE MANE 15 1902. [Wharangi No. 2] mea kua tauria ake nei. E e kiia ana tenei rongoa ko te "Rongoa Hau-pai"—i peneitia ai te ingoa, notemea ko te tino kai ma te turoro, he hau pai i te ao i te po—me noho tonu ia i waho i nga rangi atahua, a, i nga po ano hoki mehemea e taea, ki te mahana tonu hoki te tinana. Me horo tonu ia i te hau pai i nga wa katoa. Ko te "hau pai" ko te hau pai o waho, he hau kaore i ki i te puehu, i te piro, i te mamaoa, i te hauku i te rehu, ko te hau o nga pukepuke o nga mau- nga, o te moana. I naianei kua hangaia kei Europe he whare nunui penei me o tata Ohipera hei waahi e ha ai nga tangata mate e haere ana ki reira i te hau pai, notemea i hangai? ki runga maunga, kaore i tata mai ki nga pa he kino nei te hau. E meinga ana e nga takuta kia noho tonu nga turoro i waho ha ai i te hau pai o te tua-whenua. Ki te kino te rangi he uru ngahere ano kai reira hei haereerenga mo nga turoro, ki te maku te ngahere he waahi ano i hangaia kia maru ai nga turoro, me ta ratau ha tonu ano i te hau pai, ki te kore ka tu tonu ratau i roto i te ua i te ma- tao, engari he hamarara ki te ringa, he koti nui mo te tinana kei maku, kia mahana to- nu ai te tinana. E kore te tangata e pangia e te rewharewha, ehara hoki i te mea ma te hau makariri e homai te rewharewha, te maremare ranei, engari ma te hau kino ke. Kia pai tonu te horonga i te hau pai, ara, ki a roa te hiinga ki roto, ka ha ano ki waho, me te whewhera ano i te poho. Na konei i meinga ai nga tangata ahua kaha kia pikipi- ki tonu, kia tere ai kia kaha ai to ratau ha. Ko nga mea ngoikore hei nga waahi tika haere ai, me te okioki tonu. kai ai ratau ki waho, ki roto ranei i te ruuma e tuhera tonu ana nga matapihi. Hei nga po ka we- he he ruuma ke mo tena mo tena, mete tu- hera tonu nga matapihi, engari kaua hoki te hau me te ua e uru mai ki roto i te ruu- ma. Mehemea e kiri ka ana te turoro e kaha kore ana ka takoto tonu ia i te moenga i nga awatea me te tuhera tonu nga matapi- hi taea noatia te wa e kaha ai te turoro. Na, e taea noatanga atu tenei tikinga e te maori kaua noa ia e whakarere i tona kainga, me noho tonu i waho i nga awatea, hei te po ko ia anake hei tona ruuma, me te tuhera tona te matapihi, ki te taea me. tuhera ano te tatau; mehemea he tumere, he kaanga ahi ranei to te whare, ka whakapaingia te hau o roto i te whare. Tetahi tikanga pai he noho i ro teneti, he hoa oku kua ora ra- wa atu i te whakarerenga i te taone, ka hae- ere ki te tua-whenua mahi ai, ki te patu ra- peti, i noho ratau ki ro teneti, mo etahi ma- rama i te wa pai o te tau. Tetahi mea nui hei tirohanga ko te oneone, ko te oneone hei turanga mo te whare mo te kainga ranei, hei te oneone maroke, hei te oneone kohatu, kirikiri, papa, hei te oneone mama, me tu te whare i te waahi tairanga, kaua hei te take o te awaawa. Hei te heke- nga o te ua, ka hohoro tonu te mimiti o te wai, ka maroke te oneone, he take ano hoki te oneone maku no te mate kohi. Te mea tuatoru, he mea nui hei rongoa i te mate kohi, ko nga kai. kia pai tonu nga kai ma te turoro, kia tino kaha hoki tana kai kaua hei kai tahi me etahi, hei te mu- tunga o te kai ki te taea. Me moe me tako- to ranei mo te haora kotahi, kaore te turo- ro e pirangi ki te nui o te kai, engari kia roa ka taunga, ki te kaha te kai ka reka. Nga kai papai rawa he hua manu, he ika, he ma nu, he otimira, he taewa, he raihi, he heko, he tapioka, he kaanga-paraoa, he hararutu, - he hua rakau, he puha; ko te mea nui rawa ia ko te wai-u, ko nga kai hoki e mahia ana kite wai-u, he purini miraka rae era atu kai pera. Tetahi mea ano hei whakaaronga ko te tino rongoa, kaore kau he rongoa e mutu ai te mate kohi, ko nga rongoa kei te takuta anake. Engari ra tera ano etahi rongoa pai hei whakakaha i te tangata, hei whakanga- wari hoki i a ia. Ko te rongoa pai atu he hi- nu ika (God-liver oil) ko te hinu ika anake, kia kotahi kia nui- atu ranei i te ti-punu, kia toru nga kainga i te ra, hei muri i nga kainga. Kei nga toa rongoa kei nga toa huka e pu- ranga ana, he tino rongoa pai. I, etahi wa e whakananua ana te hinu ika ki etahi mea whakareka hei whakapai i te kainga engari he nui te utu. Kei te takuta ano etahi rongoa hei whakangawari i nga ahua kino o te mate kohi, i te wharo, i te kakawa, i te mamae, i te ngoikore o te tinana; me tiki enei i te taku- ta, ehara i te mea hei whakamutu i te mate na reira kaore kau he tikanga e nui ai aku kupu mo aua rongoa. Ko te mea whakamutunga ko te tupato kei horapa te mate ki etahi atu, ki tau whanau ranei, notemea-he mate horapa te koki, ka- ua te tangata i te mate kohi hei tuba ki te whare, ki te marae, engari te mea pai me tuha ki runga i te ahi, ko nga kakahu horoi i te waha me tahu ki te ahi, ko nga paepae huare me horoi rawa ki te wai koropupu. Kei horapa te mate, ko koe anake hei tou ruuma moe ai. Hei a koe anake, au maripi au whaaka, au puunu, au riihi, au kapu; ka- ua rawa tetahi atu e kai ki aua mea, hei te horoinga me kuhu ki te wai koropupu, kaua rawa tetahi atu e mau i o era atu. Kaati aku korero, a, kite mea kua whi- whi te maori mate ki tetahi matauranga i runga i enei korero, kua kite hoki ia i te pa- inga, penei me ahau i ngahau i taku tohitu- hinga i enei korer6, ko tenei he uta nui mo- ku. He mea tino pouri rawa ki te ngaua e te- nei mate weriweri, otira ma to mohio tera ano koe e ora i a koe ano, ma tenei e wha- kaiti iho te wehi o tenei mate kino, te mate kua pa nei ki te whanau katoa o to tatau whe- nua atahua, whanau Pakeha Maori hoki, he pakanga nui, he pakanga kaore ona mutu- nga, kei wenganui i te mate raua ko te ro- ngoa, ahakoa roroa noa atu te whatinga a nga waewae a te toa nei a rongoa, otira kai te auto tana oma i muri i ona hoa-riri i a mate, i a rawakore, i a kuare, e taiawhio nei i te ao katoa, e puritia nei e o ratau ri- ngaringa whakahirahire, otira kai te matara haere ta ratou pupuri. Heoi ra ko te mea tika tenei ma matau ma te hunga kua ako ki te whakaora i te tangata, kia kaha matau kia mahi ngakau ahakoa iti, heoi i te mea tonu e tautoko ana i te whawhai, me te whakaaro ano e kore rawa e ngaro te mate, engari e taea te whakai ti te ngau te apo a nga hoa-riri, tokotoru nei o te tangata me tona oranga, me te mohio ano kei te mate ano ia te wikitoria, ahakoa ra ka pera ratau me Rewi Maniapoto, i te tononga atu a te Ka- nara o te Pakeha kia mutu tana whawhai i Orakei, ka hamama tona reo ki te rangi ka mea: — "Ka whawhai tonu matau, ake ake ake!" Tena koutou katoa! Na to koutou hoa aroha. Na Wiremu W. Mua, M.B.,B.Ch.,(N. Z). "Te Puke Ki Hikurangi."

Ki te kai-whakatere i "Te Pake" tena koe, utaina atu ki "Te Puke" nga korero me te whakatau o te Wira a Makere Pikihuia, tena te rongo o taua Wira me toku ingoa kino, kua tae atu ki oku whanaunga i tena waahi, a, kua mau hoki kei roto i taku pakete puka nga ingoa o nga tangata whakakino moku, kua tae atuna kia Tamahau ma korerotia ai me era atu waahi. E whakapuare ana ahau i konei he kaupapa ki runga i "Te Puke" hei huarahi mai mo aua tangata ki mua i tooku aroaro, me tuhi a-reta mai kia au, te pono o a ratau kupu whakakino moku, kaua e wehi na te ware tena hanga te wehi, tukua mai, a, maku e whakaki, koia tenei te kaupapa. No te 24 o Aperira 1902, ka whakapuaretia te Keehi mo taua Wira, ko Kerehiwara Roia me Pereiha mema o Nepia, mo te taha ki nga kai-whakahe i te Wira, ko ahau mo te taha ki te Wira. Pereiha. E whakaatu ana ki te Kooti i nga take e he ai taua Wira, ko nga moni a te tupapaku kei te ngaro £1,200 kaore i uru ki te Wira, 2, ko Ihaia te kai tiaki kei roto i te Wira, koia ano te kai titiro i te haina a te tupapaku, 3, ko te Otimi Taiki, kua whaka- huatia ki etahi o nga hoiho i roto i te Wira, a, koia ano tetahi o nga kai titiro, haaunga ano a Hori Tawhai me Mata, kei te whakahe tonu raua ki tenei Wira, me tetahi o nga kai titiro. I. Hutana Mo te taha ki te Wira, ko tenei Keehi he Wira na Makere Pikihuia i '. ona hia kia Katerina Pikihuia, ko Katerina he tamaiti whangai ki te tupapaku, 2, he ta- maiti tonu ki te tupapaku, na to muri tonu iho i a ia na Mata Tawhai, ko tenei tautohe he tautohe i waenga i te tamaiti me ona matua ake ano ; i muri mai i te hainatanga o te tupapaku ka tae nga tungaane ki te tono < kia whakaurua raua ki te Wira, kaore rawa te tupapaku i whakaae, kei te whiwhi katoa ratau i nga paanga, a, ko ona paanga ake ano tenei e tukua nei e ia ki tana tamaiti, kaati ko te mea hei titiro ma te Kooti mehemea ranei kaore tenei Wira i haere i raro i nga tikanga mahi Wira, mehemea ranei na taka ingoa kai-tiaki i roto i te Wira e he ai te Wi- ra, me unu mai taua ingoa tiaki oku i roto i te Wira, engari ko toku hainatanga hei kai- titiro, me mau tonu tena i te Wira, a, mehe- mea na te urunga o te Otimi ki te Wira i he ai te Wira me unu mai tona ingoa mo nga mea i roto i te Wira, engari ko tona kai titiro tanga me mau tonu tena i te Wira, ko te taha ki nga moni kaore oku mohiotanga ki tena, kaore hoki i roto i te Wira, ma te Kooti e patai kia Mata raua ko te Otimi ka pataia e te Kooti, ka korerotia e te Otimi te whaka- paunga o te moni a te tupapaku, me te toe- nga, kua wahia kia raua ko te tamaiti, i runga ano i te whakaaro o te tupapaku, kei a Mata Tawhai te wahanga ki te tamaiti, a kei a ia te wahanga kia ia. Pereiha. Kaati kua mutu tena take, kua marama hoki te whakapaunga me te waahi kei te toe. I. Hutana. Taku hiahia kia haere te ko- rero o tenei Keehi. Pereiha. Ko to raua hiahia kia nukuhia mo apopo, me kore e oti tetahi whakaritenga i waenga i nga taha e rua, ka whakaaetia kia nuku. Ko te whakaritenga tenei. I tono nga Roia kia whakaae ahau kia uru katoa nga taina o te tupapaku ki te Wira, kaore an i whakaae, engari ka whakaae ahau kia uru ki nga Pora- ka e 8 anake me te tamaiti ano, whakaaetia tonutia mai e nga Roia i taku, ka tuhia te whakaritenga. Paraire 25 Aperira 1902. Ka puare te Kooti ko te Wira a Makere Pikihuia. I. Hutana. I mua i te panuitanga atu i te whakariteritenga mo tenei Keehi, ka tono atu au kia whakamaramatia e Pereiha te ho- ko a te tupapaku i korerotia e ia i nanahi, kei poohe te Kooti no mua tata i te matenga o te tupapaku aua boko me taua mano pau- na kua korerotia nei e ia, notemea he hunga pihongi korero te Roia i roto i nga pukapuka o te Kooti. Pereiha. Kua marama kaore i pena. Kerehiwara. Ka mea. kua pai te whaka- riterite o nga taha e rua, koia tenei. Ko te Wira o te tupapaku me nga tono, me whakarere ake, ko te Wira me waiho to- nu ki te Kooti takoto ai, ko Tuta Tamihana ko Tamihana, ko Hawira Whareraupo, ko Mata Tawhai, me Katerina Pikihuia, e uru ki nga hia o te tupapaku, i Tapairu, i Karoa, i Mangatainoka Peraka. Ko Katerina Piki- huia te kai-riiwhi o te tupapaku ki ona hia e 2, i Rakautatahi me Tahoraiti rae Tamaki Poraka, ki a ia ano te Paki me nga hoiho e 4 me nga kuao, me te Patupounamu me te whakakai Pounamu, i whakaaturia i roto i te Wira. Ko te whare i whakahuatia i te Wira me tau kia Tuta, kia Tamihana, kia Hawira, kia Mata Tawhai me Katerina Pikihuia, kia rite o ratau paanga ki te whare. Ko te hoi- ho mahi me nga kuao e 2, i whakahuatia i roto i te Wira me tau tenei kia te Otimi Ta- iki, patai ana te Kooti kaore he kai whakahe. koia tenei te ahua o te Wira a Makere ki to- na tamaiti kia Katerina Pikihuia, e haere atu na oku rongo ingoa kino ki nga waahi katoa, kaore kau oku hiahia tuku i tenei mea ki "Te Puke" otira na runga i te tono a Purakau kia tukua ki "Te Puke" i runga i te mea kei te kaha rawa taua korero whakakino moku ki roto o Wairarapa, engari kei mohio tonu au ki taua tikanga whakatakoto moku, i riro ka- toa i nga Roia, nga kai titiro i te hainatanga o te tupapaku i te Wira, mahue ana ko ahau anake ki te Wira, otira koia tenei te tukunga iho koia tenei e mau i runga ake nei, ara, te tono kia uru ki nga hia katoa me nga taonga o te tupapaku, taku whakaea i te tono, ko nga hia anake e 3 me te whare, me Katerina Pikihuia ano ki aua hia me te whare. Kaore aku kupu mo aua korero mo oku, katahi nei ano i taku tono i runga ake nei, kia tuhia tonutia mai te pono o taku mahi kino. Heoi nga kupu. I. Hutana.

Kereitaone. Mei 26th, 1902. He panuitanga tenei ki te takiwa o Rongo- kako, kia mohio koutou nga hapu o te rohe o Rongokako. Ko E. M. Tutemiha kai Rehita o nga kuri a Rongokako, kua whakamutua tana mahi, ara, ko te take mo tana pokanoa ki te Rehita i nga kuri o etahi waahi i roto i te