Pukapuka 4, Nama 6
19010630

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 6. O TE TAU 4.]_____TE PUKE EI HIKURANGI, MEI PARAIRE 31st 1901._____[Wharangi No. 2 ] nga Moutere e tu mai nei i te moana, tae noa ki nga tangata ke e noho nei i roto i te Iwi Pakeha ; ehara i te mea ko te Maori anake e mate ana i te kohikiko, e ahei ai te korero a te tohunga he atua Maori tenei kohikiko, me te whakapono ano etahi tangata tokoma- ha ki tenei reo. I marama ai te ngakau ki te hopu ake i tenei whakaatu, kia mohio ano tatau ko nga mate katoa e pa ana ki te tangata Maori, e korerotia ana e nga tohunga he atua maori kai-tangata, kai te pa aua mate ki te Pakeha me era atu Iwi nunui, e pa ana enei mate ki nga Kararehe, te maremare, te kohikiko, te huango, te pohe, te porangi, te rumatiki, wa- ihakihaki, te mate i te whanautanga, te tuu- ma, te kaute whakapupuni waewae, te mu- mutu, te ngerengere ; otira nga mate katoa e pa ana ki te tangata, e pu ana ki te karare- he ; e kore hoki pea te tohunga Maori e kaha ki te korero, he mate atua maori kai-tangata e patu nei i nga Kararehe e rongoatia nei e te Pakeha ka ora, kua korerotia hoki i runga ake nei, nga mate e pa ana ki te tangata, e pa ana ki nga Kararehe. i te 19 o Aperira, kua ta nei te "Kaunihe- ra Maori Marae o Rongokako" ka tonoa mai e te Kawanatanga ana tangata tirotiro i nga Kararehe e pangia ana e te mate, a nga Pa- keha me a nga Maori, kitea ana ko tetahi o nga Kau miraka a Hoani te Toru Rangita- kaiwaho, tetahi o nga Kaumatua o te Kauni- hera o Rongokako, ka ki atu nga tangata a te Kawanatanga a Wepu me Henare Parata, he mate nui kai te Kau nei, heoi kaore te Kaumatua nei i whakapono i ki atu ia kanui te ora o te Kau nei, heoi ano te mate kai te konohi, kanui ona miraka me te kiriimi, te pata, ka ki atu nga kai tirotiro heoi tona ti- kanga, me patu te Kau i runga i te ture, hei reira koutou kite ai i te nai o te mate o te Kau nei, mehemea ka inu tonu koutou me nga tamariki i nga miraka o te Kau nei, ka pangia, koutou e te mate tae atu ki nga ta- mariki e inu ana i ona miraka. Ka whakae te Kaumatua nei kia patua taua Kaa, no te matenga katahi ka haehaetia e nga kai tiro- tiro te Kau nei, ka kitea kua kino noa atu a roto i te ngakau me te peeke o nga miraka me nga iwi, ko te putanga tera i kitea atu ra i te konohi, katahi ka titiro te Kaumatua ra me etahi atu, he tika te mate o te Kau nei, katahi ka mauria ki tawhiti tahu ai ki te ahi, kaore i patua ki te kainga nohoanga tangata, tena ano e haere ki te titiro i a te Wairata Kau me a, Niniwa, ki te kitea he mato ka pa- tua ano, ka tahuna ki te ahi kia pungarehu atu. Ko te korero tenei a nga kai tirotiro nei ko te patake tenei o nga mate e pa nei ki te tangata, e kai ana i nga kai kikokiko, e noho ana he mate i roto ka piri nga mate ki te tangata, ki roto ki te ngakau ki te kiri ranei. lie tikanga hoou tenei, katahi ano ka pa mai ki te Iwi Maori, tuatahi tonu na te ''Ka- unihera" te Kau ka mate nei te patu, ara, na te Kawanatanga, he Kawanatanga takiwa hoki ratau, hei aki ia Henare Parata me ona hoa kia kaha i roto i te Iwi, ki te patupatu haere i nga Kau mate, me nga Poaka mate, me nga Hipi, tae noa ki nga Kuri hakihaki, me nga Ngeru, me nga Kiore, me era atu Kararehe e mohiotia ana he mate kai roto io ratau tinana me o ratau ngakau, na te Ka- wanatanga o te Hetana tenei mana nui i tu- ku mai ki te Kawanatanga takiwa, me ana kai-whakahaere i nga mahi hei ora mo te tinana, hei pai mo te Iwi, hei rangimarie mo nga uri. Tena whiriwhiria mai e nga tohunga Ma- ori nga mate e mohiotia ana he atua Maori, ara, nga mate e mohiotia ana e ratau e kore o pa ki te Iwi Pakeha, i waho atu o enei mate e pa nei ki te Maori, ki te Iwi Pakeha. He rongoa ano a te Maori i mua, he rau no nga rakau me nga kiri o te taha putanga mai o te ra, he pohatu he wai matao, he wai we- ra, he korero he atua whiowhio ; engari ko te waha tonu o te kaupapa ki te whio ki te korero me era atu mahi. Kaati me tango mai e matau ko ta ratau rongoa ko te rau rakau ko nga kiri, me te ri- mu o te moana, he nui nga rakau rongoa me nga otaota, a tetahi putanga o te "Puke" ka panuitia atu nga Ingoa o nga rakau me nga otaota e mahia ana hei rongoa ; engari ko aua rongoa katoa a nga Kaumatua me a ratau rongoa korero, rongoa tohunga me to ratau mohiotanga ki te wehewehe i nga mate, kua he katoa i roto i enei ra, engari ruarua nei nga otaota e tika ana mo nga mamae pakupaku, e ora noa nei ahakoa ka- ore he rongoa. Me hoki ake ta matau korero mo nga take e toru i runga ake nei. Tuatahi, tatau ka ha- nga i tangata, he kupu nui tenei he kupu tika, ta matau vvhakaaro mo tenei take, kua tu nga "Kaunihera" o te motu i te pane tae noa ki be hiku, ara, nga Kawanatanga takiwa, hei hanga i te tangata hei Hepara ma te tu- re whakatipu tangata, hei arahi i te Iwi ki runga i te wehi mo te tinana tangata, hei pupuri i te taane me te wahine, kia tika te hanga i nga kohungahunga hei tangata mo Aotearoa, kia rongo ki nga tohutohu a nga Kawanatanga takiwa. Tuarua o a tatau ta- ke, tatau ka whakatipu i te tangata, he kupu nui ano tenei he kupu tika, tirohia nga ka- kahu e takai nei i o tatau tinana, tirohia nga kai me nga wai, e heke nei i roto i o tatau tinana hei toto hei wai, ka tau nga whakaro ka titiro nga konohi, ka whakarongo nga ta- ringa ka hongi te ihu ki te kakara o nga mea pai a o tatau hoa Pakeha, te tangata nana nga oranga o roto i enei wa, haere ake nei ki nga tau maha e tu mai nei i mua i o tatau aroaro, tirohia mai te kaha te tupato te mohio, na enei taonga e toru i whakatipu te tangata, i nga ra o nga tipuna me nga matua e korerotia nei he nui te tangata i maa atu o te taenga mai o te Iwi Pakeha ki enei motu, mehemea ia he tika tera korero, otira i kite kanohi ano te kai tuhi o enei korero i te nui o te tangata o enei takiwa o Wairarapa haere ki Heretaunga te Wairoa, tae atu ki Turanga te Whanganuiatara, Porirua, Waikanae, 0- taki, Horowhenua, Manawatu, Oroua, Ra- ngitikei, Whanganui, mamaru ana te tanga- ta, hopohopo ana te waewae ki te tu ki te whenua i roto i nga marae kainga, i te nui o te tamariki e ngokingoki ana i te roro o nga whare me nga huanui. No to runga ake whakatipuranga tamariki, ka tirohia atu ngaro ana nga tahuna one me roto i nga hopua wai, e kaukau ana e takaro ana, e mamau ana e pikipiki ana i nga puke onetea, e whakaaraara inatua ana e whai taki ana. Ko to ranga ake whakatipuranga Tai- tamariki, ko nga taane he mahi kai. he mahi wahie, he amoamo i runga i nga pakihiwi, he waha ki runga i nga tuara, he patu poa- ka i te ngaherehere wiki atu, mate whiwhi rano ka hoki ai ki te kainga, he mea whaka- ma ki te Taitamariki o mua, te hoki kau ta- hanga ki tona matua, ki tana wahine, me ana tamariki, ki ona hungawai ranei, he mea nui tenei ki nga Taitama, me nga Taitamahi- ne o mua, ona hungawai tuturu, me ona hungawai o roto i te hapu, no kona ka ta- ngohia mai e te Taitama me te Taitamahine, ko te kaha, ko te tupato, me te mohio, kia riro katoa enei i roto i tona ngakau, hei arai atu i te kupu nei na, mangerehonia, he kupu tenei e wehingia ana, e whakamatia ana e nga whakatipuranga o te. Iwi Maori, ahakoa rangatira i te mahi ano kaore i whi- whi, engari i hoki kau tahanga ki tana wahi- ne, he nui te whakama kaore e ara te ua ki runga, ahakoa mahi manu i te ngahere, Ihu Waka moana ranei, ara, Waka hi ika ranei, no reira heke haere tonu enei kupa i roto i nga whakatipuranga, tae noa ki a muri ake nei, ka mutu atu te rongo o nga taringa e whakahuatia ana e te Iwi Maori enei kupu, mangerehonia, whakama, kaha, tupato, mo- hio. Kua huri ke enei kupu nunui i naianei, ki runga i tenei Whakatauki ! He Ihu kuri he tangata haere. Na enei kupu i runga ake nei i mau ai tenei kupu nui a te Iwi Maori, whakatipuranga i nui te tangata i ata kimi i nga kupu hei hoa haere tahi, mo te whakati- puranga e u ai tenei kupu nui; mangereho- nia, whakama, kaha, tupato, mohio. Mehemea enei reo e rima ka hoatu e te Iwi kia puritia e nga "Kaunihera Maori Ma- rae" ka tipu ano te tangata Maori, ki tona tokomahatanga. Tuatoru o nga take ; ma te ha o te ma- nga: e noho ai he ora tinana ki te tangata, e uru ai te kaha, te tupato, te mohio, wha- karongona te ha o te reo o te Kawanatanga me ana "Kaunihera Maori Marae" me ana kai tirotiro me ana Komiti marae, ki te wha- karongo tatau ki te ha o te mangai o enei tangata, ka tae mai ano tenei kupu ki runga i a tatau, " E haere atu ana he whakatipu- ranga, e haere mai ana he whakatipuranga." Me whakaaro ano tatau, na te ha o nga mangai o te Iwi Pakeha i marena atu ki te ha o nga mangai o nga Kaumatua Maori, whanaunga ana mai ko te whakapono i te tau 1814 ; ka whanau mai tona taina ko te Tiri- ti ki Waitangi i te tau 1840; ka whanau I mai te tuatoru ko te hui ki Kohimarama i te tau 1860 ; ka whanau mai te tuawha ko nga mema Maori Paremata i te tau 1866 ; ka 1 whanau mai te tuarima ko te Kooti Whenua I me ona Ateha i te tau 1867. I I te tau 1867 ka pakoko nga ha i marena I nei kia ratau i te tau 1814, he roa te wa e I kore ana e whanau tamariki, no te tau 1893 I nei ka timata ano te whakakorero a nga I Kaumatua whai-korero, he mea ui i roto I i a raua tamariki matamua, i te whakapono I me te Tiriti, ka kitea e aua Kaumatua, tena I ano e hapu e whanau tamariki atu ano nga I ha nei, ka kitea e te whakaaro a nga Kau- I matua, ko te take i pakoko ai nga ha e rua I nei, he kaha no tetahi i runga i tenei kupu B "Kahore kahore he inana ano toku," me te I mea nei i mahue raua i runga i tenei kupu ; I ka ki atu tetahi o nga ha nei me noho koe I i runga i te rangimarie o to taua marena- I tanga, maku koe e atawhai, he putake toku I kai Ingarangi, he rakau nui e ngaro ana nga I wahi o te ao ki roro i ona inanga, ko nga I rau a tana rakau hei oranga mo taua tahi, me noho i raro i te whakaiti i te ngakau I mahaki, hei pa mo taua ; i runga i enei kupu I tahuri ke ana tetahi o nga ha nei, ka kore I nei he tamaiti atu ano ma raua i enei tau i maha. I I ma roto atu i nga kupu a te ha te tiro- I hanga te rapunga me te patukitanga, a nga I Kaumatua, i te huanui e whanau ai ano nga I ha nei, e hoki ai tetahi ki runga i nga kupu I a tetahi o nga ha nei; No te tau 1898-94- i 95-96, ka kitea ka tuturu te kupu me tiki i ki te putake o te rakau nui o tetahi o nga ha B ma roto i te rangimarie haere ai, o te Hoia- i tanga haere ai. B Note tau 1897, ka tukua te hiahia o te I ha tahuri ke ra i tona hoa, ki te putake o I tona hoa, he mihi he Inoi, i ma roto i te I Hoiatanga o te rangimarie o te ha i whiti ai ki Ingarangi., no taua tau ano ka hoki mai te utu a te Kuini Wikitoria, ma ta raua tama tuawha, e whakaoti tona hiahia ma te Paremata o Niu Tireni, ma ana Minita, hapu tonu ake te ha nei i runga, i enei I kupu a te Kuini Wikitori. No te tau I 1900 ka whanau he mahanga, ko te "Kau- nihera Whenua" ho taane, ko te ''Kaunihera Maori Marae" he wahine, hei whare mo te tangata rangatira, rawa-kore, pani, putao, manene, hunga-iti, e tuturu ai te noho i roto i te ngakau ata whakaaro marie ki nga mahi hei awhina, hei painga mo nga tinana toko- maha kaa oti nei te korero i runga ake nei, tena e nga rawa-kore, e nga pani, e nga putao, e nga manene, e te hunga-iti, mara- nga maranga e ara ki ranga, ruia te puehu i runga i a koe, whakatiputia te tangata ki nga hua pai o te oneone, kai runga i a koe te rangatiratanga o te rangimarie e awhi ana. Tena to kaha, to tupato, to mohio, panaia ata te mangerehonia mete whakama ahuakau. Engari puritia te whakama tika i korerotia i runga ake nei ; tangohia mai te puku mahi oneone, te puku korero te puku rauhi tangata taonga, te puku hanga whare, mo tou kotahi me tau hoa wahine, me a korua tamariki, e wehe i roto i ou whanau- nga i tou hapu e noho huihui ana. Pikitia te turanga o te whakaputu, o te rauhi, o te whakawhaiti ki te rua, tena te wa kai mua i to aroaro e tu ana mai, e karanga mai ana kia mahara ki nga ra o tou Kaumatuatanga, e tutuki ai te kaha me te ngoikoretanga, ki te 70 me te 80 tau, kua rongo nei tatau i tenei kupu nui, ma te kaha ka tutuki ai te ora tinana ki te 80 nga tau. Tena whaka- matauria kai te whea waahi te kaha rao tenei kupu e takoto ana. Me korero ake e matau te tikanga mo tenei kaha : kia pai te whakahaere a te tangata i tona tinana, kia tupato ia ki nga mea e kitea atu ana e ona kanohi he mate kai roto, kia tupato ia mo nga mea e whakaarotia ana e tona ngakau e whawhatia ana e ona ringa, me ata whakahaere i nga kai e tukua ana e ia ki roto i tona ngakau, hei toto hei wai, whakatipu i tona tinana e roa ai ona ra, me mohio hoki ia i te tuatahi ki nga korero e rongo ai ona taringa he pai he kino, ka wka- karite ai e ia ko te pai. Ko tenei taonga hoki ko te wairua e kore- rotia nei. kai roto i te tangata tona kainga noho, penei tona ahua ; ko nga mea e kakara ana ki te ihu o te tinana he kawa he haunga ki a ia, ko nga mea he haunga ki te tinana he kakara kite wairua.