Pukapuka 5, Nama 10
19030630

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
NAMA 10 O TE TAU 5 TE PUKE KI HIKURANGI, HUNE TUREI 10, 1903. Wharangi No. 2

(a). Tekiona 16 : rarangi (8). I mari i te kupu "marae" me apiti nga kupu "kainga, tiriti ranei." (b). Tekiona 16: Me apiti he rarangi hou kia ahei te Kaunihera ki te hanga tikanga "Hei whakahaere a hei tiaki i te haere a te tangata haere hoiho, a te paki, kaata &c i roto i te rohe o tetahi kainga Maori." (c). Tekiona 25, me apiti atu enei kupu ara, "Engari ia mo nga tikanga katoa i raro i nga rarangi (4), (o), (8); (13) me te (14) o Tekiona 16 me whiwhi te Kaunihera i nga mana mo te taha ki te takahanga o ana pae- roa e te Pakeha pera ano hoki me te Maori." (d). Tekiona 17. Me patu tenei Tekiona me te Tekiona 2, rarangi (2) o te Ture wha- katikatika o te 1901, a me paahi he Tekiona hou penei ara:— "Ka whaimana te Kaunihera ki te whaka- tu i roto i nga tangata Maori o tetahi kainga pa ranei, i tetahi Komiti kia kaua e iti iho i te tokotoru e maha atu ranei i te tokorima ka huaina ko te Komiti Marae, a ki te wha- kaaro ranei te Kaunihera be tika kia whakatu- ria he Komiti mo etahi kainga, pa e rua maha atu ranei a me whaimana taua Komiti, i raro ano ia i te mana whakahaere o te Kaunihera, ki te mahi ki te whakahaere i katoa i etahi ranei o nga mana o te Kaunihera i raro i nga paeroa e ata takua e te Kaunihera i runga i te motini ki nga Komiti. I raro i taua tukunga ka ahei te Komiti ki te uiui a ki te whakatau i te takahanga onga paeroa, a ki te tono kia utua nga whaina i whakaritea mo tana tahanga, engari me- hemea ka whakahe tetahi tangata ki te wha- katau a te Komiti e ahei ana ia te piira ki te Kaunihera, a mehemea tetahi tangata kaore o utu i tetahi whaina i tonoa e tetahi Komiti mo te takahanga i tetahi paeroa me ripoata atu e te Komiti taua takahanga me etahi ku- pa whakamarama ki te Tiamana o te Kauni- hera." (Ko te hiahia o te Huihuinga ma te Tari o nga Kaunihera Maori e hanga mai he tau- ira ruuri-whakahaere mo nga Komiti Marae, mo nga uiuinga, me nga whakawa i raro i tenei tekiona hou.) (e.) Hei tenei pootitanga mema mo nga Kaunihera e haere mai nei, (1904) o tika ana kia wawahia nga takiwa Kaunihera, kia whakahaerea o te Kawana tona mana i raro i te tekiona 6. (f.) Tekiona 18: Me uru nga kupu, "E te Takuta Apiha mo te ora ki te taha Maori." 2. E tono ana tenei Huihuinga kia wha- katikatikaia te Ture Kaunihera Maori, ara, kia whakawhiwhia ai enei mana hou ki nga Kaunihera : — (a.) Ki te uiui, a, ki te whakatau i ranga i nga huarahi e whakatakotoria i nga hara tuaiti i waenganui i te Maori me te Maori, mehemea aua hara he ringa-pa, he tahae, he whakapae, he whakakino ingoa, he kanga. (b.) Ki te uiui, a, ki te whakatau i runga i nga huarahi e whakatakotoria i nga nama ririki a te Maori ki te Maori pera i te aronga ote tekiona o te Ture Komiti Maori 1883. (c.) Ki era waahi o nga takiwa Maori ka- ore ano nei kia whakatuna he roopu takiwa Pakeha ka ahei te Kawana ki te whakamana i nga Kaunihera Maori o aua takiwa ki te whakahaere i roto i aua takiwa i tetahi i ka- toa ranei o nga mana o nga ropu takiwa mo te whakatu hoki i nga tangata e tika ana hei whakahaere i aua mana. NAMA 3. Nga whakatikatika mo nga paeroa. Ko nga motini enei i paahitia e te huihui- nga nui mo runga i tenei take:— 1. Ki te whakaaro a tenei huihuinga he mea tika kia mama ai te huarahi hanga pa- eroa kia tukua mai te mana hanga paeroa ki te huihuinga nui kaua ki ia Kaunihera, ki ia Kaunihera. Otira i te mea kaore i te rite- rite te ahua o te noho a nga iwi o nga taki- wa katoa me nga raruraru e pa ana kia ra tou e ahei ana:— (a). Mo nga take i pa motuhake ki teta- hi takiwa, ma te Kaunihera o taua takiwa e langa he paeroa, a ft tuku ki te Kawana. (b). E ahei ana te huihuinga mo nga paeroa e hiahiatia ana kia pa whanui ki nga takiwa katoa mehemea ka kitea tera e tai- maha rawa aua paeroa ki etahi takiwa ki te ;ape i aua takiwa kei whaimana aua paeroa :i reira. (c). Ko nga paeroa kua hanga e nga Ka- manihera kua kahititia rae mana tonu a tae noa ki te wa e kahititia ai te kaupapa topa a te hui huinga nui. 2. He mea tika kia hanga e nga Kauni- hera he paeroa;— (a). Hei arai kei haria mai nga tamari- ki ki roto i nga whare huihuinga i nga wa e huihui ai te tangata. (b). I raro i te rarangi 1 o te tekiona 16 kia whakaturia he whare tikotiko mo nga pa Maori. Mo nga whare runanga kia rua nga whare tikotiko, kotahi mo nga tane, kotahi mo nga wahine. (c). Mo nga Kaunihera e tika ana me pe- nei he kaupapa mo nga toka-kuku:— (1). Ka ahei te Kaunihera ki te tuku pa- nui me whakairi ki nga pa Maori o te taki- wa, a ki tetahi wahi o uta e tata ana ki te- tahi toka-kuku ki te rahui i taua toka-kuku mo te wa e whakaarohia e te Kaunihera he tika. (2). Kia kotahi marama te roa o te taki- wa hei panuitanga ma te Kaunihera i mua mai i te ra e timata ai te kati o taua toka- kuku, (3). Ka whai-hara te tangata, Pakeha, Maori, ki te takahi i taua rahui i te wa e a- raitia ana e te Kaunihera. (4). Kaua rawa te tangata e mahi pipi, tio, kuku, ki nga wahi e tutata atu ana i te hawhe-maero ki te taha o nga putanga mea kino (sewerage outlets). (d). Mo nga kararehe mate. Kua whi- riwhiri te huihuinga nui i runga i te tohu- tohu a Takuta Pomare e pai ana kia wha- katikatikatia te paeroa a nga Kaunihera mo nga kararehe mate kia penei te aronga:— (1). E ahei ana kia tanumia nga karare- he mate ki roto i te rohe o tetahi kainga, o- tira ko te wahi tanumanga kia toru tiini te tawhiti atu i te whare tutata mai e nohoia ana e te tangata, kia kaua e papaku ake i te ono putu te poka, a kia toru putu te mato- toru o te oneone ki runga. (2). Kaua e tanumia tetahi kararehe ma- te ki te taha o tetahi puna wai, awa wai ranei e meinga ana hei Kai ma te tangata, mehemea ka whakaarohia tera e rere atu he kino ki roto i taua puna awa wai ranei. 3. Mo nga Tohunga Maori. Whakata- ua ana e te huihuinga me penei he kaupapa paeroa: — (a). Me whai raihana te tohunga ka ahei ai te mahi i roto i tetahi takiwa. (b)- Ko te utu mo te raihana kia kotahi pauna. (c). Ko te tangata e mahi tohunga ana kahore ona raihana ka ahei kia whiua ki te moni kia kaua e neke atu i te £50. (d). Ko te tangata e meinga ana he tu- kunga aa tetahi tohunga me inatua whiwhi ki te raihana. NAMA 4. NUA KOHE TAUPATUPATU. 1. Mo te moutere o Motiti. I runga i nga korero i takoto ki te aroaro o te huihuinga mo te tono a te Kaunihera o Tauranga kia uru te moutere o Motiti ki roto i te takiwa o Tauranga, a i runga i nga wha- kahe a te Kaunihera o Te Arawa, a, i runga hoki i te kupu a te Minita mo te taha Maori whakataua ana e te huihuinga:— "Me tuku atu ma nga tangata Maori e noho ana i Motiti e whiriwhiri, ko ta te toko- maha o ratau e hiahia ai koia tera." 2. Mo te Matata. I tono te Kaunihera o te Arawa kia whakaurua mai te waahi e no- hoia ana e te Tawera kei roto nei i te rohe o Matatua kia whakaurua mai ki te rohe o te Arawa. whakaaetia ana e te huihuinga 3. Mo Waikare-moana. Irunga i te to- no a Le Kaunihera o Matatua, whakaaetia ana kia nekehia te rohe o Matatua kia uru mai nga pa o Tuhoe i te taha tonga-rawhiti o Waikare-moana. 4. Mo Runanga. J whakaaetia te tono a te Kaunihera o Tongariro kia hikitia atu tona rohe kia uru mai te waahi o Runanga Nama 1, Runanga Nama 2 Poraka i uru atu ki te rohe o Matatua. 5. Ko nga tono whakatikatika i nga waa- hi raruraru o nga rohe i waenganui i Kura- haupo, Whanganui, Taranaki, Maniapoto, Tongariro i unuhia. 6. Ko te tono a te Kaunihera o Wairoa mo te waahi raruraru i waenganui ia raua ko Hokianga i penei te ripoata a te Huihui- nga:— E kore tenei e whakaaetia. I te mea ko nga rohe Kaunihera o te takiwa o te Tai-To- kerau i haere i runga i nga rohe kaute Pa- keha, kaore i ranga i te rohe a-iwi, e kore e tika kia puare he whakatikatika mo tetahi waahi kei oho he raruraru ki katoa 7. Ko te tono a te Kaunihera o Tamate» kia whakatikatikaia te rohe i waenganui ia raua ko Kahungunu, ara, kia uru ai ki te ro- I he o Tamatea nga pa Maori i te taha tonga I o te awa o Waikari e taia ana ki te ngutua- I wa o taua wai, i whakaaetia. I NAMA 5 I raro i te tekiona 15, me te tekiona 29 i te mea e ahei ana nga Kaunihera ki te whi- riwhiri a ki te ripoata atu ki te Kawana mo nga take e puta ai he ora ki te iwi Maori, koia enei take i whakaarohia ai e te Huihui- nga Nui kia tukua atu ki te Kawana me ana Minita hei whiriwhiri ma ratau ara:— I. HOHIPERA. (a). He mea tika kia whakaturia ne Ho- hipera ki nga takiwa Maori, kahore nei he Hohipera Takiwa (District Hospitals) a e to- komaha ana ko nga tangata Maori, hei Ho- hipera mo nga turoro Maori me era atu tu- roro. (b). Ma nga Kaunihera Maori me nga Maori o aua takiwa e kohi he moni hei awi- na i te hanganga me te whakahaerenga o aua Hohipera. (c.) Me awhina ano hoki nga tangata Pakeha o roto i aua takiwa. (d.) E tono ana tenei Huihuinga kia pai te Kawanatanga ki te awhina kaha kia taea ai tenei tikanga. 2. TE MAHI TIAKI TURORO :—— He mea tika kia awhinatia nga kotiro Ma- ori kia whakaakona ki te mahi tiaki turoro, a. i runga i tena e tumanako ana tenei Hui- huinga kia whakaurua kotahi, tokorua ranei o aua kotiro ki roto i nga Hohipera takiwa mo te wa, a, i runga i nga whakaritenga e whiwhi pai ai ratau ki te matauranga tiaki turoro. 3. Ko nga takuta e awhinatia ana e te Kawanatanga hei takuta mo nga takiwa Ma- ori me tuku i raro i te Tari Whakahaere i te ora mo te katoa mo te taha o a ratau mahi e ahu ana ki te rongoa i nga Maori e pangia ana e te mate. 4. E tono ana tenei Huihuinga ki te Ka- wanatanga kia whakakorea te arai o te Ture e mea nei me matua whiwhi te Maori i te raihana ka ahei ai te hoko pu, paura (ammunition) hoki. 5. Ki te whakaaro a tenei Huihuinga ko te wa tika hei whakatuwheratanga mo te pu- puhi manu Maori i nga tau e puare ana i te I Ture, ko waenganui o Aperira kaua i te 1 o I Mei. 6. E tono ana tenei ki te Kawanatanga J kia whai whakaaro ratau ki te arai, kei tu- kinotia nga tanumanga tupapaku Maori, me nga waahi tapa, ma te Kawanatanga e wha- katupato ki nga Pakeha e haereere ana ki te matakitaki whenua (Tourists.) 7. E tono ana tenei Huihuinga kia wha- kaaetia e te Kawanatanga kia whakamanaia etahi Pirihimana Maori hei mahi i raro i te mana o nga Kaunihera Maori, a, o te Tari hoki o nga Pirihimana. 8. E tono ana tenei Huihuinga ki te Ka- wanatanga kia hanga tetahi rarangi Ture kia ahei te Kawana i runga i te tono a teta- hi Kaunihera Maori ki te rahui i etahi tau- nga ika o te moana ma nga Maori anake e hi i raro i te mana o te Kaunihera. 9. E tono ana tenei Huihuinga ki te Ka- wanatanga kia whakakorikoria kia kaha te whakahaere o te rarangi arai i te wahine Ma- ori kei kai i te waipiro. 10. He mea tika kia whakatikatikaia te ture mo nga kura Maori kia whakakorea nga Komiti Kura, engari kia whakaturia ko nga Komiti Marae o nga pa kai reira nei nga ku- ra hei Komiti whakahaere mo aua kura, kia taea ai te akiaki kia haere nga tamariki ki te kura. NAMA 6. He nupepa ma nga Kaunihera Maori. 1. Me tu tetahi nupepa hei panui i nga korero o nga mahi a nga Kaunihera (Marae) Maori i whakaturia i raro i "Te Ture Kauni- hera Maori 1900." 2. Ko nga korero mo taua pepa koia enei; — (a). Ko nga ripoata o nga hui o nga Kaunihera (Marae) Maori. (b). Ko nga reta tuku mai e pa ana ki nga mahi a nga Kaunihera Maori. (c). Ko etahi korero o nga Kahiti e ti- ka ana kia panuitia ki te pepa, me nga kupu tohutohu a te Kawana- tanga.