Pukapuka 5, Nama 14
19030930

whārangi 2  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
NAMA 14 O TE TAU 5. TE PUKE KI HIKURANGI, HEPETEMA WENEREI 30, 1903. Wharangi No. 2 Heoi kia ora nga morehu o Wairarapa, e whakamomori nei ki te oha ft o koutou tipu- na, a o koutou matua, kua pau ate ki te po, kia paua, kia manawanui, kia mahaki te whakaaro, kaua hei haohao nui te hinenga- ro, he waka ka whata i runga i te amo a nga tuatea nunui o be moana, ma te ata whaka- haere e u ai ki uta, no konei kia kaha, kia mau, kia ngawari, he tika ta koutou whaka- momori ki te kainga konohi a o koutou tipu- na, a o koutou matua kua ki ia ake nei, be mea kua Hiiritia e ratau me o ratau whaka- tipuranga, tae mai kia koutou ki o ratau whatu, ki a ratau hinengaro, ki o ratau wa- ewae, ki o ratau ringaringa, a, kua tuturu o ratau werawera ki roto i aua moana, kua tu- turu o ratau toto ki te whenua, a, kua heke atu o ratau tinana ki te po, i runga i te tu- manako tonu ki to ratau taonga nui, koia nei te ora o te tinana, o te lwi o nga hapu, o te nui o to iti o te pani o te pouaru o nga ko- hungahunga i roto i o ratau whakatipuranga tae mai ki o koutou matua, e rongo ana nga iwi o nga motu e rua nei, tae atu ki nga iwi heke mai o te ao, koia nei te ahua o koutou tipuna, o koutou matua i roto i o ratau wha- katipuranga, kia kaha kia kaha, kia rite kou- tou ki te kukupa te kino kore, engari kia maia kia kakama, kia rite koutou ki te po- pokorua, ropu nei ia ratau ki roto i te wha- kaaro kotahi, a, ko ratau te mutunga mai o te kaha, o te mahaki, o te kaha kore, ko nga mahara ia he toitu he mohio. Kia ora koutou. "Te Puke Ki Hikurangi."

TE RIPOATA A TAWA. Tari o nga Kaunihera Maori. Werengitana Hurae 18, 1903. He whakaatu tenei ki a koe i enei ripoata mo te ahua o nga mahi a nga Kaunihera (Marae) Maori. I runga i to whakahau, ka tu ko ahau hei Kai-whakahaere mo te Tari o nga Kaunihe- ra (Marae) Maori, i te marama o Maehe ka taha nei, a, i tae ahau ki te huihuinga nui o nga Mangai Kaunihera i raro i te Ture, i tu nei ki Rotorua i te 17 o nga ra o Aperira, me nga ra i muri iho. Kua tapiritia e au ki tenei te ripoata o nga mahi, o nga korero o taua huihuinga, a, he nui hoki toku koa ki te whakaatu ki a koe i te marama, i te manawanui, i te ngawari o nga mema katoa i runga i a ratau korero whiriwhiri. I tino marama rawa, me te rapopoto o nga take ki roto i taua ripoata, e kore e taea kia maha rawa he kupu hei apiti atu. Engari ko taku i titiro ai ko tenei, kua kite nui nga tai-tamariki o te iwi Maori, e ora ai to ratau iwi, me hopu e ratau nga painga, a, rae whai nga huarahi kua paare i raro i nga Ture hou nei, hei whapainga ake i te ahua o te noho a te iwi Maori. Kotahi rawa te waahi i tahangoi ai te Hui- huinga, no ratau e whiriwhiri ana i te aronga o nga mahi tohunga Maori, he uaua ano no taua take. E kore ano e taea kia mate tata nga tikanga tawhito, no reira aa ka mea, e kore e taea e te Maori ake te peehi tenei ma- hi kino. Ko nga tohunga nei kei te patu i te iwi Maori. Ko te tokomahatanga o rata- u he tangata tutu, na to ratau matauranga i whakawai te tangata kia whakapono ki a ratau mahi. Ahakoa pea kaore ratau e pono utu ana mo a ratau mahi, otira e whiwhi nui ana ratau i te taonga, i te oranga hoki, i runga i aua mahi. He nui rawa atu te mate e pa ana ki te iwi i ta ratau mahi, na reira au ka ata tono atu kia whakapakeketia, ake nga tikanga hei peehi i tenei kino. Ahakoa kaore ano au i whai takiwa i roto i enei ra tata nei ki te haere ki etahi o nga takiwa Maori, kua tae mai ki a au nga ripo- ta, na nga tangata e tika ana hei whakaato mai, apiti atu ki taku ake maramatanga, mo te ahua o te iwi Maori, a, e kaha ana taku ki he painga nui koa puta i te whakaturanga ai o nga Kaunihera. Ko etahi o nga pa Maori he mea ahuareka H te matakitaki, i te ma, i te pai o te tiaki. Kei te whaka- ngaromia nga whare-puni tawhito, nga wha- re raupo; kei te hangaa he whare-papa. Kua aronui te iwi ki te whakapai i nga puna, i nga wai inu i nga whare moe; kei te taiepa atu i nga poaka me era atu kararehe ki waho o nga pa, kei te huna i te paru, kei te whaka- watea i nga kararehe mate; kei te atua te taake kuri, koi te araitia te waipiro i nga pa, me te kai tupeka a nga tamariki; kua wha- kapotoa te takiwa hei tanumanga mo te tu- papaku, me te whakamama haere i ngi ti- kanga moumou taonga ki nga uhunga; kei te whakakorea te kai i nga mea pirau, kei te akiakina nga tamariki kia haere ki te kura. Ko enei etahi o nga tino tohu o te pai o te- nei whakahaere. Ko etahi o nga Kaunihera, e raa pea e toru ranei, kaore i te mahi, na te kaare I pea, na te ngoikore ranei o nga Tiamana. I ' He mea pai kia tonoa atu aua Tiamana kia whakawatea i o ratau tuunga, kia tu kua ata ki etahi tangata marama, kaha. J Ko etahi o nga Kai-tohutohu Kaunihe- ra kai te whakararuraru i nga mahi, ka tango kia ratau tetahi mana patu i a te Kaunihera tikanga. Kaore i te marama te ahua o tenei tuunga. Tera ano nga mea e mahi tika ana, penei ia Te Rangi- puawhe, ia Hori Ngatai, ia Tamahau Mahupuku me etahi atu. Tenei ano hoki kei te hiahia nga Kauni- hera ki te apo i etahi mana kahore nei i wha- kawhiwhia ki a ratau e te Ture; kei te hika- ka te ngakau ki te pakanga ki nga tu ahua kino katoa, a, kahore e ata tahuri ki te whi- riwhiri, e taea ranei nga paeroa te whakaha- ere, kahore ranei. Na, i te tawhainga atu ki te mana i waho atu o a te Paremata i tuku ai, ka mahue mai nga mana kei roto i te ri- nga, te taea te whakahaere pai. Pai ke mei whakapaua nuitia te kaha me te maramata- nga o nga Kaunihera ki nga tikanga whakapai marae, kei reira ke nei he whakamanawatanga mo tetahi pito ora mo te Maori. Hei tohu mo to ratau ngakau nui ki te tautoko i nga Kaunihera, kei runga noa atu i te £1,000 (kotahi mano pauna) te moni awhina kua kohia e te iwi, a, kei te kakama ratau ki te utu i te taake kuri. Ina hoki i te takiwa anake o Te Arawa 800 nga kara kuri i whakaputaina, a, i te takiwa o Horou- ta £145 11s. 4d. i puta mai i te taake kuri. Kei roto i te ripoata a Apirana Ngata, L.L.B., mo nga Kaunihera o te Tai-Tokerau, enei kupu ara:— "Kahore i te pai te ahua o te taake kuri a nga Kaunihera Marae o te Tai-tokerau, na te mea pea kua tu pakanga a Ngapuhi i mua atu ki nga Pakeha kohi i te taake kuri, a, kua haere ki te herehere kei utu rawa ratau i taua taake ; a tera ano pea na te mahara, i pa ano ki era atu Kaunihera, ma te ngawari o a ratau taake e whakapai nga whakaaro o nga Maori tutu. Wahi iti ka pau tonu nga moni o aua taake i ona raruraru ano." Me whai kupu rawa au i konei mo nga ta- imahatanga e pa ana ki nga Maori i roto i o ratau na takiwa ano, koi reira nei etahi Pa- keha e noho ana i te taha ranei o nga rori ; i whakaaetia ranei e nga Maori kia noho i runga i o ratau whenua, kaore aua Pakeha e whakaae ki te utu i te taake kuri ngawari noaiho, ki te tiaki ranei i a ratau poaka, kau hoiho kei tukino i nga maara a nga Maori, kei haereere no» ranei i roto i nga pa Maori, na wai ra ka kore tikanga noa nga whakapai i te marae. Na, ko nga Maori, te iwi nona te whenua, e whiua ana e o ratau Kaunihera mo te takahi i nga ture (e pa ana ki aua take). Hei arai i enei raruraru a hei peehi i nga putaratara i puta mai i roto, ka tono atu au kia ata whakaarohia te kupu i oti i te hui- huinga nui ki Rotorua, kia whakawhiwhia ki nga Kaunihera Maori i nga takiwa Maori nga mana pera i o nga "Ropu takiwa" (Pa- keha) mo aua tu take, i raro ano ia i nga huarahi-whakahaere e ata whakatakotoria. Me apiti mai ano hoki etahi mana hei whakakakaha ake i nga Kaunihera ki te pe- ehi i te waipiro, me te arai kei kai-tupeka nga tamariki ririki. Tenei ano tetahi take e akiakina ana, ara, kia hanga be tikanga kaha hei tiaki i nga urupa me nga wahi tapu o te iwi Maori, kei tukinotia, kei takatakahia noatia e te Pakeha. He nui rawa te riri o te iwi mo tenei mahi nanakia a te Pakeha; a, te kaati mai i kona, tahuri rawa ratau ki te panui i nga whaka- hua o a ratau takaro (ki nga tapu o te Mao- ri). Kua tapiritia e au te whakaahua o etahi o aua Pakeha taurekareka i roto i tetahi ana tanumanga tupapaku i Te Rotoiti, e takahi ana i te wahi i takoto ai nga toa piripono o te Arawa, i mate mo te Kuini i te pakanga o mua ake nei. Ka hapa i konei ko te Ture hei whia i tenei tu hara. Tera ke noa atu te hamama mehemea i tupono he Maori nana i tukino tetahi urupa Pakeha, be motini kaha i oti i te hai i Rotorua, e inoi ana ki te Kawanata- nga kia tiakina o ratau tupapaku. Kua whakahaerea he tikanga kia whaka- I i tuturia, etahi tangata totika hei Kai-rehita B whanautanga tamariki, matenga tupapaku, mo nga takiwa Maori. He tokomaha o nga I Minita Maori kua whakaae ki taua mahi, a, I ko te tumanako ma konei pea ka tika ai te I tatau te tuturu te tokomaha o te iwi Maori. N Kua oti nga pukapuka rehita te Perehi, I te whakarato. Ki taku whakaaro me hoatu I ano tetahi oranga iti mo aua Kai-rehita, kia I hihiri ai ki tenei mahi aui, He mea tika ano hoki kia ata kowhiria 1 etahi tangata Maori marama hei Pirihimana I i raro i te Tari Pirihimana mo nga, takiwa i e nono nui ana te Maori. Tera e taea e B ratau te awhina te whakamama hoki nga I Pirihimana takiwa. E whakaae ana nga I Kaunihera ki te utu i aua tangata i roto ia I ratau moni ano, otira e ahei ana kia arohatia I atu ano ratau. I He mea tika hoki kia hanga he tikanga hei I whakahau, a, hei ako i nga Maori ki te wha- I kapai i o aatau kainga. E taea ano pea I nga Apiha i raro i te Tan o te ora mo te I katoa te whakamahi kei pera, me apiti atu I ano hoki he oranga mo ratau, ko ratau hei I tirotiro i nga pa Maori, hei ako hoki i nga I Kaunihera Marae ki nga mahi tika ma ratau I mo tena taha. I I naianei he toko iti rawa o nga Maori e I tau ana mo ters mahi, otira hei a muri ake I nei e taea te Kowhiri nga tino tangata o I ratau hei whakahaere mo era mahi. I I mua atu i taku whakakopi nga i tenei Ripoata e tono ana au kia ahei au ki te whai- kupu mihi mo te mahi nui a Takuta Maui Pomare, e whakapau nei i tona kaha ki te hiki ake i tona iwi. He kuare te iwi mehe- mea ratau kaore e kite, a, e manaaki hoki i tana ako nui. E tino awhinatia ana ia e Apirana Ngata, i mahue atu hoki i a ia tana mahi e tipu ai ia, te Roia, i runga i te maha- I ha kia tahuri ia ki te hapai ake i te ahua o tona iwi. Ko taku tumanako me taka whakapono hoki, taea rawa ake ki tera tau, tera atu te pai o nga korero hei tuhinga maku. Heoi na to pononga Gilbert Mair. (Tawa) Tumuaki o nga Kaunihera (Marae) Maori.

HUI KURA KI TE AHIKIORE. Hepetema 5th 1903. Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi," te- na koutou ko o hoa taitama rangatira, e whakaaara maina i te ua o te taonga a nga Iwi o nga motu e rua, kia marewa ki runga. E tama raa e kia kaha, ko te kaha i e kou- tou tupuna i hoea mai ai te moana Nui-a- kiwa, no koutoa enei ra no nga tamariki, ti- rohia te kupu a Ihaia XI. 6. Kia ora i roto i tenei tau o to tatau Ariki Amine. Tenei etahi kupu ruarua hei titiro ma nga hoa e pa ana ki enei kupu. No te 4 o nga ra o Hepetema nei, ka hui nga Maori ki te Ahikiore, te wahi i tangohia e te hahi hei tuunga Kura mo nga tamariki o Wairarapa nei, ko nga tangata i tae mai:— Kiingi Ngatuere. Tuhua Te Huki. Ha- peta Whakamaiuru. Taiawhio Te Tau. Tame Wiremu. Putaitai Tuhokairangi. Tamaireia Te Paku. Pitihira Reihana. Niwa Tiemi. Rorana Pahira. Ruruhira Paerata. Maraea Karaitiana, Nga Minita:— Rev. Atirikona Panekooti. Rev. Ianga. Rev. Roratana. Rev. Hamuera Kamuta- na. Rev. Pone Teri Paerata,nga tamariki:— Reweti Peehi. Neta Ngairo. Hehiri Teri Ka mutu te tina, ka huri matau ki roto i te ruuma ka tu te Atirikona ka mea. E hari ana ahau mo to koutou huihuinga mai KI konei, i ki mai te Pihopa ki aa, kua kore te hui, kaore nga Maori e tae ki te hui. Kaati taku hokinga atu i te ahiahi e tako- to ana te Terewhomu; ki te pai te rangi ka tae a Tamahau Mahupuku ki te hui i te Ahi- kiore, no reira ka tonoa mai ahau e te Piho- pa ki te titiro, kua tae mai ahau kaore a Ta- mahau i tae mai, i runga ano i te ahua kino o te rangi, e mohio ana hoki koutou ki nga whenua i whakaritea hei tuunga Kura; hei ako i nga tamariki katoa o Wairarapa, ko Pa- pawai, ko te Kaikokirikiri, e mohio ana hoki koutou, i tu te Kura ki Papawai ko te Ro- ratana te Tumuaki, ko tena Kura na te Ka- wanatanga etahi o nga moni i tu ai. No te takiwa i puta ai he raruraru i wae- nganui i nga Maori me nga Pakeha, ka hae- re atu a te Roratana i Papawai, ka mutu he-