Pukapuka 5, Nama 17
19031231

whārangi 2  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
NAMA 17 O TE TAU 5.] TE PUKE KI HIKURANGI. TIHEMA; TAHE 31, 1903, Wharangi No. 2. kia huna atu nga taru kikino, i runga i ratau whenua i roto i te wa e whakaritea te Kaunihera. b. Kia taha te wa i whakaritea ra e Kaunihera kia ahei ai nga tangata te wha katutuki i nga whakahau o nga panui me whakahau atu e te Tiamana o te Kaunihera ki nga Tiamana, ki nga mema ranei o te Kaunihera, kia tirohia nga whenua i whaka haua ra kia whakapaia, a kia tukua mai he ripoata mehemea ranei kua whakatutukitia katoa, etahi wahi ranei o nga whakahau s te Kaunihera, kahore ano ranei kia arotia aua whakahau. c. I runga i te taenga mai o aua ripoata mehemea tera tetahi tangata kaore i whaka- mana i te tono a te Kaunihera kia whakapa- ia nga taru kikino i runga i tona whenua me tuku atu e te Tiamana be hamene ki a ia kia tae mai ki te aroaro o te Kaunihera a toria hui e tu a muri ake ki te whakaatu take e kore ai ia e whiua mo tona takahi i te whakahau a te Kaunihera. 8. Ko te whiu mo te tangata e takahi ana i te whakahau a te Kaunihera kia kaua e iti iho i te £1, kia kaua e neke atu i te £10. 4. Mehemea kei roto i te rohe o tetahi kainga etahi taru kikino e tupu ana, a ko te whenua he papatupu, kua karauna karaati ranei, kua wehewehea motuhaketia ki ia ta ngata kaore ranei, engari mehemea kei te maramatia i runga i te ahua o te noho a nga tangata o te pa, i a ratau taiepa, mahinga kai ranei, te wahi e noho ana tetahi tangata, ma taua tangata e whakatutuki te whaka- hau a te Kaunihera. o Ko nga wahi i roto i te pa he marae no nga whare o te katoa, hehuarahi, he wahi ranei no te katoa, he urupa, papatakaro, rah- ui ranei no te katoa, me karanga te Kaunihe- ra ki nga tangata e noho ana i roto i taua pa kia kohi ratau i tetahi moni raa te Kau- nihera e tapiri hei ngaki mo nga taru kikino e tupu aua i aua wahi. 6. Mehemea tera tetahi wahi whenua e mahia ana ki te kai. he mara, he waerenga, be patiki na tetahi tangata ahakoa he papa- tupu kaore ranei, kua wehewehea kaore ra- nei, ko te tangata ahakoa whaitake kaore ranei kei a ia taua maara, waerenga, patiki ranei mana e whakatutuki te whakahau a te Kaunihera, a me tiaki e ia nga taru kiki- no me pata i te wa e mahia ana hei maara, patiki ranei a mo nga marama tekau-ma-rua i muri iho i te mahuetanga atu. 7. Mehemea ka kore tetahi tangata e pa- tu i nga taru kikino o tenei whenua, e ahei ana te Kaunihera ki te whakapau moni hei patu i aua taru, a ki te tono ki taua tangata kia utua aua moni, a ki te hamene mehemea ka kore e utua. Na, mo te taha ki nga, Ropu Takiwa Pa- keha, i te mea ko ratau te hanga tino whai- mana i raro i te Ture mo nga taru kikino, i whiriwhiri te Huihuinga:— 'Ko te hia- hia o tenei Huihuinga me ma roto i nga Kaunihera Maori nga Ropu takiwa, mo te taha ki nga, whenua Maori, a ma te Kauni- hera Maori e whakahaere i runga i ana hu- arahi aua whakahau a te Ropu takiwa. Nama 8. I te mea e iti ana nga huarahi e taea ai te apiti nga moni e puta ana ki nga Kauni- hera a e ahei ana kia whahapaua mo nga mahi whakapai marae, na reira te Huihui- nga Nui ka whiriwhiri a whakaotia ana enei motini :— 1. He mea tika kia whakawhanuitia nga huarahi e taea ai te awhina nga naahi wha- kapai Marae i roto ranei i nga moni, mo te Taha Maori (Native Civil List) i roto ranei i nga moni kei raro i te Tari Whakahaere i te Ora mo te Katoa. 2. I te mea kua rangona he moni ano i pootitia e te Paremete hei awhina i nga puna wai me nga wai tika mo nga Pa Maori, a i tukua ki raro i te Tari Whakahaere i te Ora mo te Katoa, e tono ana tenei Huihuinga ki whakarahia ake taua moni a kia whaka- whanuitia nga take hei whakapaunga mo taua moni kia uru ai ki roto era atu mahi whakapai Marae e whakamanaia e te Tari Whakahaere i te Ora mo te Katoa, e ana Apiha ranei. 8. E tono ana te Huihuinga ki te Minita Whakahaere i te Tari o te Ora mo te Katoa, ki te Kawanatanga hoki, kia pai ratau ki te whakatu i etahi tangata hei Kai-tirotiro mo nga kainga Maori :— (a.) Kia kotahi Kai-tirotiro mo nga ta- kiwa Kaunihera e raa. 5 (b.) Me mahi ratau i raro i nga tohu- tohu a te Tari o te Ora mo te Ka- 5 toa, a i runga hoki i a nga Kauni- hera o nga Takiwa i tu ai ratau. s (c.), Ma ratau nga Komiti Marae e to- , hutohu mo nga mahi whakapai Marae. (d.) Ina ripoata ratau ki te Tari Ora mo te Katoa me tuku tetahi kape o te ripoata ki nga tiamana o nga Kaunihera mo nga takiwa i tu ai ratau. Nama 9, Etahi take takitahi pa motuhake ki etahi takiwa. 1. Ko te kaupapa paeroa i hanga e te Kaunihera o Te Arawa mo nga paki, &c, me nga hoiho haere i te piriti mo te pa i te Whakarewarewa i whiriwhiria e te Huihui- nga a meatia ana kia ripoata atu ki te Mi- nita Maori kia whakamanaia. 2. I pera ano te whakaaro a te Huihui- nga nao etahi paeroa hou a te Kaunihera o Mahunui. 3. Ko te tono a Tuhoe Te Urewera kia tu ki Ruatoki te Huihuinga Nui o te Kaunihe- ra a te tau 1.904 i tukua atu ma te Kawana e whiriwhiri. 4. I pitihana a Taiawhio te Tau me eta- hi atu o te takiwa o Wairarapa, kia wahia kia rua Kaunihera mo te takiwa o Rongo- kako :— Whiriwhiria ana e te Huihuinga Nui e kore e ahei kia whakaaetia te inoi a nga Kaipitihana, engari me ata whiriwhiri te Kaunihera o Rongokako i nga hiahia o nga Kaipitihana ; a me whakaaro hoki nga Ka- ipitihana ka tata te pooti hou he mema mo to ratau Kaunihera, a hei reira pea e taea ai te whakatikatika nga wahi o. te whaka- haere a te Kaunihera e whakaaro ana ratau e taimaha- ana kia ratau. o. I whakataua a te Huihuinga Nui kia utu ia Kaunihera i te moni £1,,7,,6 hei pe- rehi mo nga pukapuka (forms) e hiahia ana ratau, a hei whakaaro hoki ki te karaka me te pirihimana o te hui i Rotorua.

TARI PENIHANA KAUMATUA. Werengitana Niu Tireni. Oketopa 31 1903. Aporo Hare Kumeroa, Tiamana o Rongo- kako Maori Kaunihera. E HOA,— E whai Honore ana ahau i runga i te to- hutohu mai a te Minita Tiaki i nga moni o te Koroni, ki te tono pai atu kia awhinatia ahau e koe; kia araia nga mahi he a nga Maori i tou takiwa, i raro i te whakahaere Penihana Kaumatua. Kua mohiotia hoki e te Kawanatanga koi te whakapaua he tia te moni a nga kauma- tua e nga tai-tamariki o to iwi. A kei te mohiotia hoki he nui nga Maori . kua whiwhi Penihana, kaore nei i tika kia whiwhi, na reira e tika, ana kia whakahaerea e koe toa mana, me tou kaha, kia kaua e tukua kia tono Penihana ngu kaumatua kao- re e tika kia whakawhiwhia ki te pera. Kua tino kitea maramatia hoki kua tukua he Penihana ki etahi Maori kaore ano kia tae o ratau tau ki te tau e tika ana ara ki te 65, na reira e tino pai ana kia whai whaka- aro nga tangata whai turanga mana, pena me koe kia ata whakahaerea he ritenga e mutu ai nga mea he, ma konei hoki e ora ai te iwi Maori. Nuku rawa atu te maha o nga Maori kua whakawhiwhia ki te Penihana i naianei i roto o ia rau tangata i o te Pakeha tatau, a, mohiotia iho kei te ahua he, a, mehemea kaore e whakahaerea tikatia tenei taonga nui atawhai tangata, tera pea e kapea te iwi Maori ki waho o tenei painga. I ata whakaaturia tenei take nui ki a koe i te marama o Aperira kua taha ake nei i te wa e hui ana nga Upoko Kaunihera ki Ro- torua, a i whakaae mai koe i reira tera koe e whakahaere tikanga e mutu ai nga naahi he kua korerotia atu nei e ahau. Tera e kitea nga korero e whakaponohia ai tenei take i roto i te ripoata ataahua a Kapene Mea kua whakatakototia nei . e te Honore Minita Maori e Timi Kara ki te aro- ara o te Whare Paremata, a kua tukua atu pea nga kape kia koutou. Na to-hoa iti, i runga i te honore, Na I. Emana Mete, Rehita. HE TAUTOKO.

Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi" tena koe, e whakahaere maina i te taonga, o enei ra e kiia nei he karere hari korero ki Aotea- roa me te Waipounamu, kia ora. He tautoko i nga kupu o te panui a te Wha- tahoro e whakamarama nei mo enei taonga e rua, mo te Kaunihera Marae, me te Kauni- hera Whenua me o raua tare, e tu hangai ai e mohiotia ai hei taonga, kia. eke ai. ki tenei kupu puritia tawhi ki au itaita ka tika e Wha- ta tena kite titiro iho i te rereke o te hapai, i na hoki toku Kaunihera Arapaowa kohia ana. nga taake kuri o tetahi taha o te rohe o Arapaowa, whakaputaina ana tetahi waahi, tuarua kaore nga Komiti Marae i tae ki te te- kau marua ko nga mema e ono tekau ranei kei te waahi kotahi, a, kotahi ano te Komiti e ko- re e maha nga anga pipipi i tenei tu whaka- haere mo te whiu i nga tangata, mo nga ku- ri mehemea ki te hamenetia e te ropu i pa- tua nei ki te taake kuri, i whakaputaina ra e tahi waahi o tenei rohe, tetahi mate kino i penei ai te hapai he tauhou, e kore ano ho- ki koutou e kaha ki te ki, kua taunga ki nga ture, kaore ano hoki nga tangata o te motu nei i kite i nga mema o tooku Kaunihera, e whakahaere ana e mahi tahi ana, penei me ta tau mete hunga whakarere i enei mahi i nga tau ka horihori nei ki muri engari ehara ia ra- tau te he no nga kai- tohutohu i raro nga wae- wae o te Minita, ia ratau e kauwhau haere ana i enei taonga, kaore i kowhiritia ko nga tanga- ta i kitea i mohio he kaha hei hapai i nga ti kanga, ara, hei Tiamana hei kai- tohutohu ko Arapaowa kaore ano i tu te. kai- tohoutohu kei te hawa tonu, kaati ko. tooku Kaunihera kua hiahia kia whitu nga mema he nui rawa te tekau marua. Me patai e au te mema o Arapaowa a Te Waihaere Hiparaiti na ana te motini, tena ki te tu kia whitu nga mema ka taea ranei te kohi nga taake o te wahi kaore ra e taea e te tekau marua, naaku ano e whakahoki kaore e taea notemea kua hoki te mamaoa ki te iti, mo nga Komiti Marae, ko etahi o nga tiamana me nga mema kaore e mohio ki te tuhi me te korero pukapuka, ara, te Komiti o Ruapuputa Mahakipaoa, tuatoru kei te ngau noa atu Ki waho o nga paeroa te haere o nga mahi me nga paina, ko te mea pai ki te tukua e te timuaki o nga Ka- unihera he tangata hei tirotiro i nga pukapu- ka a nga Komiti, kei reira ka mau enei kupu e korero nei au. He tautoko naaku i o kapu tenei taaku mo te taha o au, penei me ko- whiri i nga tangata o waho atu i nga mema o nga Kaunihera, hei mangai mo nga hui topu Kaunihera, i nga tangata e mohio ana te Minita o ia hapu, o ia hapu, ko te take mehemea he take e tautohetia ana e nga mema o nga Kaunihera ki te haere nga ma- ngai o nga Kaunihera, ka tu taua take i whawhatia ra e ratau. Heoi ano na Haimona Patete.

HE WHAKAUTU. Takurua. Noema 18th 1903. Ki te Etita o te ''Puke Ki Hikurangi," utaina atu enei kupu whakautu mo te panui hoou a te Koneke, i tukua nei ki roto ki te "Matuhi" ia Noema 11th 1903 Nama 9 wharangi 7. Kia te Koneke e kare he nui taaku whaka- utu i nga korero o to panui, ko te take kua takoto taaku whakaaro, ana kua tukua e au ki roto ki te "Puke," raua ko te "Matuhi," otira i runga i to kaha ki te arataki ia taua ki tena rerenga korero a au, ki tena rerenga korero a au. E tika ana me utu e au tetahi waahi o korero, ina hoki kei te noho noa mai nga hapu o te wai nei, kua takoto to pehipehi ano e haere ana koe ki te riri, ka pai, ka ki- tea e te tini e te mano te tika o korero ki te Rawhiti, e huri haere nei koe i to Roora mo to ngakinga, e kore e ngaro ina hoki e wha- kaae mai nei toou mangai, ki te whaia koe e au i runga i o korero, e kore koe e puta kaati ena kupu, kia ora ano koe mo te kupu o to panui e kii nei, he aha au te utu ai i te kupu a to matua i te wa e ora ana ia e tika ana mehemea kaore koe, na o korero ki te Ra- whiti, i taea ai te kupu a tena matua o ta- tau i tona taenga ki Manakau. , Te poroporoaki a nga rangatira 6 te Awa- mate i te ra i hoki mai ai ahau tera atu te