Pukapuka 5, Nama 17
19031231

whārangi 3  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
NAMA 17 O TE TAU 5 TE PUKE KIHIKURANGI, TIHEMA TAITE 31, 1903,.... Wharangi No. 3 nuinga o nga manaaki ia au, me te nui o te aroha, i reira ka mihi mai ratau kia au, na Eraihia te kupa whakamutunga koia te- nei. E mea maa katahi ano taaku ope haua- rea ko tenei ope, nga ope katoa e haere mai ana ki tenei kainga kai runga te rangi tonu te huanui ka taka ki tenei ope kei raro rawa atu e haere mai ana, ko te whea ra hei titiro mahaku, ko te ra ranei e rere ra i runga te ra- ngi ko tenei ranei e haere mai nei i raro. Katahi ka utua e au, ko te mea kei raro e haere mai ana hei titiro ma au, notemea kei raro hoki koe e tu ana, ka mutu nga mihi ka haere mai hold au. Kaati tena, mo to kupa, tetahi wahine pohehe ko au ki te korero ki te tangata ma- te, e hika i korerotia enei kupu ki whea, ki te Rohe ranei o Wairarapa nei, ki nga wha- re korero ranei e tu nei, ki nga marae kore- ro ranei e takoto nei, hua atu i korerotia e tena matua o tatau ki te Tai-hauauru na hau i whakahou ki te Tai-Rawhiti ko taua kupu ano, a, e pai ana koe me utu e au ki te noho puku o korero, kia uru ai au me oku hapu ki roto i to kupu e ki nei koe, no te paparinga nga tangata o Wairarapa i to puke kumara, e hika e kore au e noho paku ko toou hapa ano pea ko Ngaati-Hingahi- nga hei paparinga mo to puke kumara, ka- ati, mo to kupu e ki nei koe i roto i to pa- nui, engari au kei te whakahihi, kei te whakahirahira kia tu ko maua ko Patumo- ana hei Kuini mo nga tangata o Waiaarapa nei, e hika pataitia atu kia Tuhua mehemea koi ana te take o taaku hui i pohiritia atu ai ratau e au kia haere mai ki konei, a kua nei a Tuhua ka kimai kaore iau tena kupu, engari nana te kupu i tono i au kia waha au ki runga ki tona tuara, me ura maua ko Patumoana hei mema mo te komiti o te Hungaiti, heoi kaore i whakautu e au te ka- pu a Tuhua i reira tae noa mai ki te 20 Oke- topa nei tau 1903, katahi ano ka whakaritea e au i te tuunga o te hui ki Taueru, ka haere au i runga i te ngakau aroha, me te rangimarie, ke: te marae o Taueru e takoto ana aku kupu manaaki i te pohiri a Tuhua raua ko te Whatakorari, me a raua tamariki me a raua mokopuna, ehara i te mea i haere au ki Taueru kia whakawahia ahau e Tuhua hei Kuini kia potaea ranei he karauna Kui- ni ki runga ki au kia to ai au hei Kuini mo nga tangata o Wairarapa nei, engari katahi au ka Kuini na hau, to karauna tuatahi i potae e koe ki runga kia Hineitearorangi a Tamahau, te rua o karauna i potaea e koe ki runga kia Horongaiterangi, katahi te mate ko te rironga mau tonu au e whakatu hei Kuini, ko tenei kaa whakaae au kiu tu au hei Kuini mo hou, me mutu rawa to whaka- hihi mai ki to rangatira ki au ki to Kuini, kaati tena mo to kupu e ki nei i roto i to panui, ara ke te mokopuna tika a Tamahau ko Maata notemea ko ta raua mokopuna te- ra ko Hikawera, ara ke te tamahine tuturu a Tamahau ko Horiana, ko au i whakapiri noa atu i tooku whakapapa ki te taha o Tama- hau, te Koneke te hee ia koe na wai au kore- ro, otira e pai ana kei te takoto mai te ra mo taua hei reira rano au whakautu ai i te nui- nga o korero e haere nei i roto i te "Matu- hi" raua ko te "Puke," kaati tena mo to kupu mo Tamahau, e ki nei i roto i to panui i ki a Tamahau i tona taenga ki te Rawhiti he uri ia na te Hihaa, te Koneke kaore hoki koe i patai kia Tamahau, mehemea he tika nana taua korero tuku noa hoki koe ki roto ki to panui, ka tika kia kiia e au ki runga kia koe tenei kupu, tetahi tangata rorirori wawau mutunga mai kei raro i nga manu Ririki o te Rangi e noho ana, ina hoki ka- ore he kupu a Tamahau kia koe, ka rere noa au kupu, otira e pai ana hei whakaatu tenei i te tika i te pono o korero ki te Rawhiti tenei te matakitaki iho nei i o panui, e rere nei i roto i te "Matuhi" me te "Puke Ki Hikurangi," me to tono mai ano kia hoatu e au, aka kupu whakautu i te kupu a to ma- tua ki roto ki te "Puke" mehemea kei te toe ano etahi o aku kupu. E hika ka hurihia eau ki runga kia koe te kahanga o aku kupu, e kore e pau atu aku korero ki roto ki te "Puke Ki Hikurangi," kia kite a konohi rano taua ka hawhe ai ranei aku korero mohou kaore ranei, note- mea kei te pupuhi noa koe i to purepo me to rniiniraiwhara kaore he mataa kaore he hota he paura anake, he aha te kai i pahore. Ka mutu i konei taku whakautu mo etahi o korero. Niniwa-i-te-rangi

KO TE MATENGA O TOPIA TUROA, RAUA KO TOHIORA PIRATO.

Ki te Etita o te "Poke Ki Hikurangi" e hoa tena koe, i roto i te ngakau pouri, aroha mamae noa hoki, ki te morehu tangata Ma- ori, me nga hoa rangatira e heke nei ki te kopu o te whenua. Kia pai koe ki te tuku atu i nga kupu e whai ake nei, kia panuitia atu ki nga iwi, ki nga hapu, ki nga reo. ki nga huihuinga tangata i tera waahi, i tera waahi, i tera marae, i tera marae o te Ao, he mihi he aro- ha atu kia koutou e nga hoa e nga whanau- nga o Topia Turoa raua ko Tohiora Pirato, tena koutou, kua mate nga rangatira nei, kua nehua a Topia Turoa ki te Kukuta Wha- nganui, kua nehua a Tohiora Pirato ki Pukehika Whanganui, kaati e rua nga wiki e huihui ana nga hapu o Whanganui ki Hi- ruharama, ki konei tangi ai mo aua tangata, ko te tino marae hoki tenei o Meiha Keepa, rue ona matua me ona tipuna, me nga hapu katoa o te awa o Whanganui, e huihui ai ki te whakatakoto tikanga mo te whenua, me te tangata, ka ora te tangata o tenei iwi, i roto i nga ra o te ture Maori o tenei mota, ka tu nei tona maua a iwi, ka hira nei te ingoa o Meiha Keepa i tenei motu, i raro i i te reo o taua kaumatua, ka whakaarahia, e tenei iwi tetahi whare nui ki konei, hei wha- re huihuinga mo nga hapu katoa o Whanga- nui i nga 15 o nga ra o Aperira katoa o te taa o to Ariki, ka whakanohia iho ko Topia Tu- roa te pou ki roto i tenei whare, ara, te tu- muaki whakaoti tikanga a te iwi, ko Tohiora te kaitiaki o te whare nei, ratau tahi ko nga kaumatua o te iwi, heoi i te mea kaa male nei raua i te wa kotahi, na reira ka kai kino te aroha mamae o te iwi, kaati no te Raho- roi i te i4 o nga ra o tenei marama, ka tae mai a Aitua Patapa raua ko Takarangi ue te Kiingi, me to raua ope, ki Hiruharama nei, kia kite i te iwi, ki te whakangawari ho- ki i te ngakau mamae o te iwi, whakakitea ana kia ratau Le kahu o te mamae o te iwi, mo te matenga o enei tangata., koia tenei te whakariteritenga o nga tikanga, o te iwi, e 20 nga wahine hapai pa, he tupara katoa nga pa, ha mangai 12, e toru nga waipu, katahi ka peruperu te ropu wahine, he kau- hata te hapai o te pu, te whakamutunga o taua peruperu he penei to ahua i te whaka- tutu hoia, nei, le hurihanga o nga pa ki nga taha katau tino rawe, tino kaha huki te aro- hatanga ka mutu tena, ka tu ko nga tamariki taane, he peruperu ano be rakau Maori a ratau rakau, i whakapuaretia hoki te whare i taua rangi nei, i mahia hoki he moenga mo Aitua Patapu, raua ko Metekiingi ki roto i te whare nei, ko tenei whare ehara i te whare whakapaipai te ahua, engari he wha- re kaore ano i moea a roto e te tangata, o tona timatatanga mai te oti, a, no tenei wa rawa katahi rawa ka tuatahi te moe a te ta- ngata ki roto, engari tenei ke te putake i moea ai a roto, be tangi na te iwi mo te ma- tenga o enei tangata, no te mutunga hoki o te tuarua o nga tangi a te iwi, katahi ano nga whai korero, kaati no te Mane i te 17 o te marama nei ka tae mai hoki te uhunga a Te Hitaua teina tuturu o Topia, ko taua a- hua ano o te karawhiu o te pu a te wahine, ka kitea i kona te rawe o te karawhiu a te iwi a te wahine, ka mamae ra e hoa ma te aroha ki te naahi a te wahine te iwi tangi, e paku ana te pu, e rere ana te roimata, he nui ano nga korero mo nga whenua o tenei iwi, ara, mo nga whenua i tukua nei ki te Kaunihera Whenua o Aotea, he korero pouri na te iwi mo nga mahi a Timi Kara Minita Maori, na reira nei i tukua whakareretia atu ai o ratau whenua ki te ringaringa o te Ka- unihera, heoi kite rawa ake nei e mau ana te maha o nga tau i roto i te Tiiti i tukua ai o ratau whenua i kaha nga korero a nga tamari- ki tai-kaha o Whanganui mo to ratau mate pohehe i runga i ta ratau mahara i haere mai a Timi Kara ki o ratau aroaro i runga i te ahua Maori, me tona ahua rangatira, heoi kua kitea nei te mahi a-te tangata ke, kaore he mutunga mai, kaore he mohiotanga ake awhea hoki mai ai o ratau whenua, hei no- hoanga mo a ratau uri. I muri i nga kupu nei me nga mihimihi ka tu a Eruera Te Ka- hu, ka whakaatu ki Aitua Patapu raua ko Takarangi me to raua ope, i te kupu a te iwi nui ko Topine Te Hitaua Turoa te riiwhi mo Topia Turoa, ki te turanga tumuakitanga o Topia Turoa mo nga hapu, mo nga. tikanga a te iwi katoa o Whanganui, na, pakipaki ana, hiehie ana nga tangata. I korero ano a Te Kaha mo nga whenua i tukua nei ki te Kaunihera, ara, i penei tana korero, ko te ture Kaunihera, me etahi atu ture, e rite ana ki te ahi, na te tangata i ta- hu ki te haupu rakau, i muri mai ka toro atu ano te ringa o te kai tahu i te ahi, ki te ku- kume mai i te wahie i tahuna ra e ia, na, mehemea ka ata titiro atu nga konohi me te ngakau, kia hangai ai te hopu a te ringa ki te pito o te wahie kaore i wera i te ahi, e ko- re tona ringaringa e wera, otiia ki te porika te haare atu o te ringa, hopu ke ana ki te pi- to o te wahie i wera i te ahi, na, ka wera te ringa, penei tonu te ture, kaati ra, kaore au i te pouri mo nga korero e mea nei kua mate nga whenua o Whanganui, ko te take na Whanganui ano nga mema o te Kaunihera whenua nei i pooti, he tangata tonu hoki e whai take ana ki aua whenua me nga tanga- ta kotahi tekau hei whakatakoto tikanga ki te aroaro o te Kaunihera tao nga ritenga e riihi- tia ai aua whenua he tangata tuturu tonu no te whenua, a me to tatau kite iho i te turo Kaunihera whenua he pai etahi rarangi he kino etahi rarangi, na reira au i whakarite ai i te ture nei ki te ahi, e kore ahau e ki no te ture te kino, engari ka ki ahau no te tangata to hopu pohehe id te rarangi o te ture, kaa- ti, kia tupato ra mo nga waahi kai te toe kia tatau, ko toku hiahia mo nga whenua e toe nei, me wehewehe, kiia tangata, kiia wha- nau, ka whakamatau ki te whakamaringi i te werawera o te rae ki reira, engari kaua e whai kia rite ki te ringaringa e werohia iho ana hohoro tonu te rere ake o te toto, otiia tirohia te whitu tau kei maa i o tatau aro- aro, e kore e neke atu i te whitu tau ka kite tatau i Le uta o te werawera o toou rae, o to- ou rae, kai te tohutohu te Karaipiture kia tatau, e mea nei ko te tangata- e moe ana i te kotinga witi, he tamaiti tem e hua ai te whakama

hei kai-titiro rao nga ingoa o te hunga tuku whenua, ehara hoki i te whenua e tukua whakareretia atu ana e tatau runga i te utu homai a te Kaunihera, engari kia tiakina kia whakahaeretia e ia hei painga mo tatau, me o tatau uri i runga i te ritenga riihi, mo nga tau ano e rite ana hei whakahaeretanga raa te Kaunihera, kia puta he painga ki a tatau, me te koroni hoki, no reira kai te ahei noa atu tatau te tuhituhi ki aua tiiti, ia ta- tau kupu tohutohu atu hei whakahaeretanga ma te Kaunihera nei, tenei ake te nuinga o nga kupu a Te Kahu, kaati kua tu nei a To- pine Te Hitaua, hei riiwhi mo Topia Turoa, ki te timuakitanga o nga mahi o Whanganui, ka karangatia te huihuinga tuatahi a Topine mo te iwi, me nga tangata i whiriwhiria e te iwi o Whanganui katoa, kia hui mai ki Hiruharama nei i te 15 o nga ra o Aperira 1904, kaati kua whakaaetia nei ano e Topia Turoa ko tana mokopuna ko Peehi, hei rii- whi mo tona, tinana i tenei ao, i runga i te ahua o tona toto kawai tangata, kua kiia nei ano hoki e Topia Turoa, ko tona teina ko Porokoru Patapu hei tango i tona ahua ra- ngatiratanga tangata i tenei ao, pai katoa enei take e toru, engari ka hoki ake ano te whakamihi ko te, ropu wahine hapai pu, he tohu aroha mo te matenga o enei tangata tokorua hoki raua he tino tangata hapai pu, hei hapai i te mana o Kuini Wikitoria ki te- nei motu, i roto i nga ra pouri kerekere kua mahue ake ra, na reira i vvhakaaro ake ai te ropu wahine nei kia pera he tangi ma ratau mo o ratau papa, no te mutunga o te peru- peru mae-mae, koia tenei taua mae-mae a te •a :