Pukapuka 5, Nama 18
19040118

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
NAMA 18 O TE TAU 5 TE PUKE KI HIKURANGI, HANUERE PARAIRE 15, 1904. Wharangi No. 4 putanga hau ki runga o te whare, ki te taha a ki raro hoki, kia haere ai te hau ora i roto i waho o te whare, kia haere mai ai hoki te- tahi taha o raro puta noa ki tetahi taha, ha- ere atu ai i runga i nga mea i korahatia. Me mahi ano hoki ho taupoki mo te nohoa- nga. Mehemea ki te peneitia & ki te ringi- ringitia iho he pungarehu, he oneone maroke ranei ki runga i nga rua kaore e rangona te haunga. Ko nga whare hou katoa inaianei kia kaua e hold iho i to ono inihi te tairanga ake i te whenua. Pai atu kia teitei ake, kia haereere tonu te hau ora o Tane i waenga- nui o te whenua raua ko te poroa o te wha- re, a me timata katoa te mahi poroa rao nga whare inaianei. Me mutu hoki nga whare kore poroa. Ko nga take e haere tonu ake una te matao o te whenua ki nga tinana o nga taugata. Kaore e taea te horoi nga pa- ru o nga whare kore poroa, me te mate Hoki ko te whaiaipo tena a te mate he paru. Ka whiwhi ano hoki i nga poroa kaua e tuku- na kia rite ki te oneone te pango ka horoi ai. He kore uta te wai, a he mea iti te utu te hopi. No reira me whakamahi enei mea kore utu ki nga mea paru katoa. A mehe- mea e mohiotia ana e nga wahine Maori te mahi hopi kua kore e utu mo te hopi. Mehemea ki te ma ki te mahana. Ki to makona, ki te mahi tonu te iwi Maori, ka ora tona ia ake ake, a e kore e ngaro. NGA RUUMA. Ko te take i kore ai e tino hiahia te Maori kia wehewehe tona noho, be nui o te mahana he nui hoki o te nga- hau o te noho huihui. E tika ana tenei whakaaro, engari i nga takiwa moe me wehe te tangata. Me wehewehe inaianei te no- ho. Kia oti marire i te tangata te whare, ka tuku ai e to matua te tamahine kia mo- ea. Me rite tatau i enei ra ki te manu. Me mahi marire te kohanga i te tuatahi ka whakawhanau ai i te heeki. Kei kore he nohanga ka korerotia nga heeki. He mea tiko kia wehewehe te moenga. Takitahi, takirua, takitoru, ki te ruarua kaati; a me huaki te wini o runga kia kaua e iti iho te tuheratanga i te rua inihi i nga takiwa katoa kia kotahi inihi te tuhera, mo te tangata .

i roto. Ki te matao te tangata hokona mai ano he paraikete kia mahana ai. kaore kau he painga o te wehewehe mehemea ka tutakina katoatia nga huarahi mai o te hau ora o waho. Ko tenei tetahi o nga timata- nga mai o te mato kia taua ki te Maori. Ka tutakina nga wini me nga, tatau, kahore he putanga hau. Ka noho te hau o roto o te whare ara ka pau te whakaea, a ki te wha- kaeatia tonutia e nga mea e noho ana i roto ka waiho tena hei mate. Ko tena tetahi o nga putake mai o te maremare, o te mate kohi, o te huango hoki, a o te tini atu hoki o etahi mate. No reira wehea he ruuma mo tena mo tena, engari ia tukuna mai to hau ora o waho kia haere ana i roto. Te- tahi take i tika ai kia wehea ano te ruuma moenga o te tangata, kaore e tika kia nohotahi te tangata kia moe tahi i roto ano i te ruuma o nga kai. He tapu te kai i nga tipuna, takuna te tapu kia haere. Ma te turoro rawa o te tangata ma te pangia e te mate ka tika ai te hari i nga kai ki runga i nga moenga. A kia mohio hoki me whai tumere katoa nga kauta hei putanga pawa ahi. Me mutu te mahi kauta kaore he tumere. He nui ke nga mea e mate kanohi e mohiotia ake ana he auahi te putake o etahi o aua mate. No reira i puwhero ai, heke ai te wai me te pi- rau i etahi taima i aua tu kanohi. Ko tetahi e tika ana te tumere hei haerenga hau. Me- hemea kaore he tumere ka riro te auahi, te ha tangata, hei patu i te hau e tika ana hei ora mo nga tangata. Me moe katoa nga tangata i runga peti. Me mutu te moe noa iho ki raro i te whenua, te putanga mai tena o tetahi mate e panui nei ki te iwi Maori, ara te "Rumatiki", e werohia ake ana e te matao e te whenua. Kaua e hoki ino i te kotahi putu me te ha- whe te tairanga ake o nga peeti i te whenua. Kaua e whakaaro te tangata kua oti tona whare, kia mahia mariretia he raina. He whare matao te whare paraki, te whare papa mehemea kaore e rainatia, pai noatu te raina ki te kakaho.

HUI O RONGOKAKO KAUNIHERA. Kereitaone Hanueri 4, 1904. . Ko te ra tenei i tuhera ai te hui a te Kau- nihera o Rongokako, ko nga mema i tae mai ki taua huihuinga ;— 1. Kiingi Ngatuere. 2. Manihera Maaka. 8. Manahi Paewai. 4. Nireaha Tamaki. 5. Haami Potangaroa. 6. Ropoama Meihana. 7. Whenua Heketa Manihera. 8. Eruha Te Maari. 9. Hoani Rangitakaiwaho. 10. Patoromu Hoera. 11. A. H. Kumeroa. He maha nga cake i whakahaerea i roto i taua hui, tetahi o nga take i whakahaerea, ko te Rihainatanga o Nireaha Tamaki raua ko Manahi Paewai, kei te tahi o nga ra o Maehe te whakaturia ai nga riiwhi, ko nga take o te hui kei raro iho nei:— Whenua Heketa. He motini, kia whaka- tutia ho kai Rehita kararehe, ko taua tanga- ta ko te Parera Ihaia. Kua whakaturia a te Parera Ihaia hei kai Rehita Kara Kuri i roto i te Kohe 6 Rongo- kako. Whakaaetia ana e nga mema, a, whakataua ana. Manihera Maaka. E motini ana ahau mo nga kuri haereere noa, kia 3/- hereni mo te kuri kotahi. Kua tautokona e Kiingi te motini, a, wha- kataua ana kia 3/- hereni mo nga kuri hae- reere noa. Manihera Maaka. He motini kia whakaturia kia rua nga kai-tirotiro mo te Rohe o Rongokako. Kiingi Ngatuere e tautoko ana, na Ropoa- ma i tuarua, a, whakataua ana. He motini kia panuitia e nga tangata e hiahia ana kia tu ratau hei kai-tirotiro mo te rohe o Rongokako, na Ropoama i motini, na Patoromu i tautoko, a, whakataua ana. Whenua Heketa. He motini ki nga mema kia whakataua he tikanga, me tuku Teneta nga tangata e hiahia ana kia tu ratau hei kai-tirotiro mo te Rohe o Rongokako. Na Kiingi Ngatuere i tautoko, na Ropoama i tuarua, a, whakataua ana. Hanueri 5/1/04. Eruha Te . Maari He motini mo nga Urupa o te Kohe o Rongokako, kia Rehitatia e te Kaunihera. Kiingi Ngatuere e tautoko ana, Haami Potangaroa e tuarua ana, riro ana i te ae, a, whakataua ana. Patoromu Hoera. He motini kia ti- rohia he aha te utu tika mo te tupapaku kotahi. Kiingi Ngatuere e tautoko ana, Ka- hunganu e tuarua ana. Kua whakataua tenei take kia utua nga tupapaku kia 2/6 mo te tupapaku kotahi. Kiingi Ngatuere. He motini kia tiro- hia ta utu tika mo nga manene. Manahi Paewai, e tautoko ana, Ropoama e tuarua aua. I pootitia tenei take e 5 nga mema i noho ki te 1/- hereni, e 5 i te 2/6, ko te pooti o te Tiamana i runga i te hereni, a, riro ana i te hereni, whakataua ana. Tiamana. He motini tenei i runga i te Rihainatanga o Manahi Paewai i toua tuunga mema mo te Rohe o Rongokako, i te mea kua puta tana kupu i runga i te rarangi o te Tekiona 9 ote Ture tawhito, me te Te- kiona 3 o te Ture hon. Ka hoatu ko Taka- na Te Rangimauriora hei mema mo te Kauni- hera o Rongokako, i runga ano i te whakaae a Takana. Kua tautokona e nga mema ka- toa, a, whakataua ana. Kiingi. He motini ki nga mema Honore kia tukua mai te rarangi tika o nga Komiti Marae o te takiwa o Rongokako. Ropoama e tautoko ana, Patoromu e tuarua ana, whakataua ana. Ropoama Meihana. He motini ki te Ka- unihera, kia tukua mai nga moni a nga Ko- miti Marae ki te Peeke o Kereitaone, ko te kaute e tuku mai ki te Tiamana. Kiingi Ngatuere e tautoko ana, H. Potangaroa e tuarua ana, heoi whakataua ana. Ka utua tenei koata ia Hanuere i te tahi o nga ra o , tenei marama, heoi. Hanueri 6/1/0-1. Manihera Maaka. He motini kia whakaturia be kai-tohutohu mo nga Komiti Marae o te Rohe o Rongokako. Ropoama e tautoko ana, Patoromu e tuarua ana, a, whakataua ana. Mo te Komiti o Rakaiwhakairi, Kapene H. P. Tunuiarangi. Mo Kaingatahi, Haeata Marere Te Apatu. Mo Papawai, A. H. Kumeroa me H. T. Rangitakaiwaho. Mo Hurunuiorangi, Kiingi Ngatuere. Mo Ngatauewaru, A. H Kumeroa. Mo Hamua, Nireaha Tamaki. Mo Tamaki, Manahi Paewai. Mo Oahanga, Mataikona, Whakataki, Ka- raitiana Whakarato. Mo Taueru ki Kaihoata, Taiawhio te Tau. Mo Waikekeno ki te Kaiwahie, Patoromu Hoera. Hoani Rangitakaiwaho. He motini kia whakakotahitia he Komiti nao Kaingatahi, Takurua, Kehemane, Moiki. Manihera Ma- aka, e tautoko ana. Nireaha Tamaki e tua- rua ana, a, whakataua ana. Manihera Maaka. He motini ki te Tia- mana o te Kaunihera, kia whakaturia he Komiti Marae mo Ngatauewaru. Nireaha Tamaki e tautoko ana, Manahi Paewai o tuarua ana, whakataua ana. ko te Harapaki, ko Haeata Henare, ko Nini Korou, ko te Po- hau Tamihana, Rawiri, te Komiti marae. Hanuere 6/1/04. Nga Papa-kainga o te Rohe o Rongokako. Papawai, nga Rohe:— Timata atu i te Wai- otatua, ka rere i runga i te Rohe o Tapere- nui-o-whatonga, ka mau ki Mangarara, ka rere i roto ka mau ki Paua, ka whati ka mau ki Kotoretupou, Parikoau, Ruamahanga, ka ahu ki runga, ka mau ki te ngutuawa o Waiohine, rere tonu i roto i taua awa, ka mau ki Kahutia, ka rere ki te ngutuawa o Muhunoa ki Nukutere, ka whati ki te Rataa, ka mau ki te Kopua, ka whati ka mau ki te Waiotatua, ka tutaki tenei Rohe. Na H. T. Rangitakaiwaho tenei motini, na K. Ngatu- ere i tautoko, na Kahungunu Maaka i tuarua whakaaetia ana e nga mema, whakataua ana. Waitapu. Timata i te ngutuawa o Oruapouanui, ka rere tonu ki runga o taua awa, ka whati ki Motuomangu, ka rere i roto i Waihora, ka rere tika ki Ruamahanga, ka whati ki runga, ka tutaki ki Oruapouanui, ko nga eka o te- nei whenua e 724 nga eka. Ko tenei moti- ni na A. H. Kumeroa, na K. Ngatuere i tautoko, na K. Maaka i tuarua, a, whaka- taua ana tenei whenua hei Papa-kainga. Kiingi Ngatuere. He motini kia whaka- houtia te Komiti Marae o Hurunuiorangi._ Ropoama Meihana' e tautoko' ana, Rangi - takaiwaho e tuarua ana, whakataua ana. H. T. Rangitakaiwaho. He motini lu nga mema Honore, kia whakatuturutia te whakaaro o Tamahau Mahupuku, kia hanga- ia he Pa-tuwatawata ki Papawai, mo nga whare nunui e tu mai nei i reira, mo Aotea- roa, mo te Waipoanamu, mo Hikurangi. Kiingi Ngatuere e tautoko ana, Kahungunu e tuarua ana i te motini, whakataua ana, ma te Kaunihera e whakahaere tenei take, kia rite te mahi ki tona tikanga, heoi. Kiingi Ngatuere. He motini ki nga mema mo te Papa-kainga o te Uruotaane, nga Rohe :— Timata i te ngutuawa o Mangatarera, rere tonu whakarunga, ka mau ki te ngutuawa o Tatuoana awa, ka whati ki te ra, i te raina o Taratahi, ka mau ki te Waikakariki, ka mau - ki Waipapa, ka whati ki te tonga, ka mau ki te Whakaene-o-Tuwhaitara, ka makere ki Waiohine awa, ka rere ki runga ka tutaki ki te ngutuawa o Mangatarera, ko nga eka e 200 rau. Hurunuiorangi Papa-kainga. Timata i te ngutuawa o te Rewa awa, ka mau ki te Rohe o Tauanui, ka rere ki te Ro- he o te Waikoukou, ka puta ki Ruamahanga, ka rere tonu i te awa tawhito o Ruamahanga, ka mau ki te ngutuawa o Taueru, ka rere ki Makahakaha, ka puta ki te ngutuawa, ka rere ki raro o Ruamahanga ka tutaki ki te ngutuawa o te Rewa. Kiingi Ngatuere o tautoko ana, H. Potangaroa e tuarua ana, whakaaetia ana e nga mema whakataua ana.

HE PANUITANGA. Hanueri 1st 1904. He whakamarama tenei ki nga hapu e noho nei, i roto i te rohe o Rongokako, ka timata te whakahaere i te Ture i whakataua nei e te Paremata nui o te Korooni, i te tahi o nga ra o Hanueri 1904. Ko nga Kuri mahi hipi, kau, patu rapeti, ko te utu mo ena Kuri i te tau e 2/6 monga Kuri patu poaka, patu manu, Kuri noho whare, me nga Kuri whai hea katoa a nga Maoai e 3/- hereni mo te Kuri kotahi. Kaua rawa tetahi tangata e Rehita i tana Kuri, ki te taha Pakeha, ahakoa Kuri mahi hipi, kau, rapeti ranei, Kuai mahi poaka, mahi manu, noho whare ranei, ma te Kau-