Pukapuka 5, Nama 3
19021031

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 3. O TE TAU 5] TE PU KE KI HIKURANGI, OKETOPA PARAIRE 31 1902. Wharangi No. 2 Kaati he kupu tenei naaku kia mutu atu a •taihoa, kia waiho ma naianei e mahi, ko te take kua tipu haere nga niho o Kiore, a, ki te penei tonu ka riro ma te Pakeha taua mea e akiaki, katahi ka pai ranei ka kino ranei ? ka pai pea kia mahia ai, otira ki a au katahi ka kino, ka taimaha, ka pakeke. Heoi kia kaha te naahi i te ora mo tatau Ka huri. Na to koutou Takuta aroha. Maui Pomore M. D.

POOTI MEMA MO TE TAI-RA- WHITI.

Papawai, Oketopa 25th 1902. E hoa ma e aku hoa tautoko ia te "Puke Ki Hikurangi," me era atu tangata e noho maina koutou i o koutou marae, o nga taki- wa o te Tai-Rawhiti, koa tangi te Horirerire, me te Pipiwharauroa, nga manu tohu o te raumati, nga manu whakahauhau i te tanga- ta, whakamohio i te tangata. He takiwa mahi kai tenei, no reira hihiko tonu te ta- ngata ki te mahi puke Kumara maana papa- rua Hue, Paukena, Kamokamo, Kaanga, Ta- ewa, hei oranga mona rae tona wahine, me ana tamariki, mokopuna, me nga ope haere, e hangai mai ana kia ia te haere, hei mihi iho ra tenei maku kia koutou, i roro i nga ra e whakatata atu ana, ki roto i te ra whanau- tanga o to tatau Ariki o ihu Karaiti, heoi kia ova koutou. E hoa ma e nga Kai-wha- kahaere, taane, wahine, o te Tai-Rawhiti, kua tata tenei ki nga ra pootitanga i o tatau mema, hei mema mo tatau ki tu Paremata o ta Koroni, otira, hei pootitanga ano ma tatau ia Wi Pere, kia hoki ano ia ki roto i taua whare, kauaka tatau hei awangawanga ki te whakatu atu ano. i tetahi tangata ko atu i koatu ia Wi Pere, waiho ano ma Wi Pere e whakatutuki nga pitopito toenga o tana ma- ara. Tuatahi ko te Kaunihera Pire Kiore, tahi marae, kaati ka marama ia komou enei tako. Kaati ko tene.i Awhekaihe ko Wi Pere. he mema ia no to Tai-Rawhiti o Aotearoa, i roto i te Koroni o Niu Tireni.

Timi Kara

ko te "Tiriti o Waitangi" "Tiriti o Kohimarama" Kuini Wikitoria

ko Tunuiarangi he Awhekaihe, ko nga mema Maori enei i pootitia ai, heoi tu ana ko Wi Pere i tana tau, hei mema rao te Paremata o te Koroni o Nui Tireni. I te tau 1894 ka puta mai he Ture pai, ara, ka amitia nga Pakeha noa iho nei, ki te hoko, ki te riihi, ki te mokete i nga whenua o nga Maori, ma te Kawanatanga anake e hoko. Kaati e hoa ma, ko te rarangi 71 o te "Ti- riti o Waitangi" ko Wi Pere i kaha tonu ia ki te hapai i nga hiahia o nga Iwi o te Tai- rawhiti me nga Iwi e aronui mai ana ki ia. I te tau 1894, i te hui Kotahitanga i tu ki Pakirikiri Turanganui-a-rua, ka kokiritia e Wi Pere ona whakaaro, e ara ai te Iwi Maori me te Iwi Awhekaihe hoki me o ratau whe- nua, whakaaetia ana e taua hui a te Kotahi- tanga, te Ingoa o taua Pire ko "Pinepine-te- kura," ko te Teira Tiakitai, ko Tunuiarangi, ko Tamahau i whakahe, kaati i roto i nga hui a te Kotahitanga e tae ana a Wi Pere ki roto, ko etahi ona kupu he mahi paamu, e tika ai te tangata me te oneone, maate wera- . wera, ma nga ringaringa hoki, e tuturu ai te oneone ki te Iwi Maori; otira ma nga uri e haere mai ana, e tino kite te painga o tenei tikanga, penei ano hoki me te "Tiriti o Wai- ; tangi" o "Kohimarama," na tatau kei kite te ' pai e haere nei tatau i roto i o tatau ra, kaati i te hui a te Kotahitanga i tu ki Rotorua i te tau 1895, ka whakaaetia ano a "Pinepine-te- kura" e te Kawanatanga o te Kotahitanga, e nga Minita, e te Iwi nui tonu i tae ki taua hui; kaati na te Paremata o te Koroni i wha- • kakore, mehemea i puta te Pire a Wi ka ora nga tangata whai whenua, me nga wahine me nga tamariki me nga mokopuna. Kaati e 3 nga tau e pikau ana a Wi Pere i a tatau whakaaro ki te Paremata, me a tatau wha- kahehe i nga Ture e mahia ana e te Parema- ta, tena i una tirohia i roto i nga pukapuka whai korere a nga mema Maori o te tau 1894, 1895, 1896, ka kitea e tatau kahore he mata- uranga, he huarahi mahi i mahue atu mo etahi, e pooti atu ai ano tatau he tangata ke atu ia Wi Pere. Ko nga mea katoa hei pai- nga mo te Iwi, te ngakau mahaki, te ngawa- ri, te ata titiro atu ki nga mea tika, ki nga mea hee e puta mai ana i roto i nga whaka- haerenga pakanga i te Paremata. Kaati i te tau 1896 ka ara ano he pooti mo te Tai- rawhiti, tu ana ko Wi Pere hei mema rao te Paremata o te Koroni o Nui Tireni. I te tau 1897 ka tu te hui Kotahitanga ki Papawai, Wairarapa, ka haere mai a Wi Pere me te mihi kia te Kuini, ko taana motini tenei i tu- ku ai ki te hui, whakaaetia ana, tuhia ana nga Ingoa o nga taane o nga wahine, tukua atu ana kia Timi, na Timi i tuku atu kia Pe- nekaraihe kai riiwhi o Karahiko i muri i a ia, tuhia ana tona Ingoa ki te pukapuka mihi kia te Kuini Wikitoria. Na Wi Pere tenei whakaaaro pai i kite, na Tim: Kara i whaka- ae ka oti, na te Hetana Pirimia i tuku atu ki Ingarangi kia te Kuini Wikitoria, na te Ku- ini i whakahau ki tona Hekeretari, kia tuhia mai ana kupu whakahoki pai, mo te pukapu- ka mihi aroha a Wi Pere me ona hoa ranga- tira i roto i taua pukapuka. Me hoki atu taku korero ki te tau 1884, ko te tau tuatahi tena o Wi Pere hei mema, a, i hinga i te tau 1887. me titiro nga pukapu- ka whai kororo o te tau 1884, 1885, 1886, me titiro hoki nga Ture o aua tau, ara, te Ture whakapumau i te tika, te Ture whaka- haere whenua Maori, me te Ture pakaru i nga Tiwhekete mo nga whenua i whakataua hotia e te Kooti, mo nga oranga o nga tanga- ta e haere takitahi atu ana kia Wi Pere i ta- na wa, to Ture rahui whenua e ngaro ana, me te oranga o etahi hapu, i te kitenga i aua rahui, me te kaha ki te mahi ki te Kawana- tanga i whiwhi ai etahi tangata o te Tai-ha- uaru ki te ora, rae etahi hapu o te Waipou- namu, me te taha ki Waikato, me te Ture motuhake mo Tuhoe, kai n. ia nei te rarangi 71 o te Ture nui o Nai Tireni e pupuri ana, tae mai ki tenei ra. Î te tau 1884 ka timata te mahi a Wi Pere, tae noa ki te tau 1886, ka paahi te Ture ka- ti i te hoko, na te Maori ano i tono kia patua taua Ture i te tau 1888, ka puare te hoko whenna ; tekau marima miriona eka e toe ana ki nga Maori i taua wa, a, tae mai ki naianei tekau matahi miriona eka kua pau te hoko, e toe nei ki nga Maori i naianei e wha miriona, kaati kai te haere a Wi Pere i roto i nga hui a te Kotahitanga, he kati ano. i te hoko o te motu, heoi kaore i tere te kati, he whakamatau haere ki nga huarahi tutata, e mau ai te oneone i te Iwi Maori. Kaati i te tau 1898, ko te utu tenei mo te mihi a Wi Pere me ona boa rangatira o Niu Tireni mo te Kuini Wikitoria ki taua mihi aroha mona, no runga i taua reta taua kupu ki ona Mini- ta i Niu Tireni nei, kia whakaarohia e ratau taua reta, a, ko te take tenei o te Pire a te Pirimia, he rahui i te toenga o te motu nei, kia kore ai e riro etahi i te hoko, i te moke- te, i te muru mo nga nama, ko te take tenei o te Pire a te Pirimia, nga taake iti i roto i te Pire he Poari tena Ingoa, whakamutu i te Kooti whenna Maori, kaati ko Wi P?re he tohe tonu tana ki te patu i nga mate a te Kooti, i nga nama ruuri e tau ana ki runga i te whenua, he tohe hoki nona me riihi ano ki nga Maori. Kaati e hoa ma, i tenei wa he aha ra nga take e tohe nei etahi tangata kia tu ratau hei mema mo te Paremata o te Koroni o Niu Tireni, kua riro mai nei hoki te mana whakawa whenua i te Kaunihera, he Maori nei nga mema, kotahi noa te Pake- ha i riro mai ki roto ia ratau i nga mema to- korima, a, ki ta matau titiro kua haramai kua whaiti ki te Iwi Maori, nga whakahaere me nga whakawa, ka rua nei tuunga o te wa a te Kaunihera ki roto i te takiwa o te Ika- roa-a-maui, ko etahi tangata whakararuraru kai te tuku tonu ano i ana tono ma te Kooti e whakawa, kaati koia nei pea ana tangata e tono pooti nei mona. E hoa ma, tuatahi kia hou atu nga take i enei take kua kitea nei e Wi. Tuarua. He turaki i te Kaunihera mo nga whakawa mo nga whenua Maori e tu . nei i naianei. Tuatoru. He whakatuturu ano mate Ko- oti whenua Maori ano e whakawa nga whe- nua o te Iwi. Tuawha. He turaki atu i te Kaunihera Pire Kiore tahi marae, me ona tikanga katoa. Tuarima. He whakahoki atu i enei taonga i homai nei e tenei Kawanatanga hei ora mo tatau mo te Iwi Maori, koia nei nga take a te tangata e hiahia ana kia tu ia hei mema, katahi ka pai te tangata ki te whakatete kia Wi Pere, ka hou hoki ra o au take hei kau- papa mo tau mahi. Kaati ko te komiti whakahaere o Wi kei Wairarapa nei, ka pupuri ratau i te kupu ta- pu a te Kuini i roto i te mihi aroha a te Iwi Maori kia ia, kua puta mai nei ona hua. koia ra tenei, ko te Kaunihera mo nga whenua, tekau marua nei ona pou, i te upo- ko tae noa kite hiku o te Ika nei, katahi ano te reo o aua pou tekau marua i te upoko tae noa ki te hiku. Tuarua ko te Pire Kaunihe- ra tahi marae, ko ona pou nei e rua tekau matahi, i te upoko o te motu nei tae noa ki te hiku. Na e hoa ma e nga Iwi kia tau iho te ra- ngimarie kia koutou me te whakaaro pai, me te ngakau tapatahi, me te ngakau kotahi ki te pooti ki to tatau mema kia Wi Pere. He Pao. E te Iwi e kia kaha kia kaha, ki to tautoko ia Pire kai hinga Ei? E te Iwi e tukua mai nga pooti, kia tu ai ko Pire hei mema Ei? Kaati nei nga pao ina manaakitia mai e koutou. Na ta koutou mokai. H. Rukarei Kiingi.

HE RONGOA. Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi" e hoa tena koe, te ringaringa kaha, me te nga- kau reka ki te whakaputa i nga hiahia o nga Iwi o te motu nei, kia hiwa te ngakau kope- rea kia hura te ngakau taku aroha ki nga Iwi o te motu. Koia tenei e nga hoa whanaunga, ko te tino taonga nui atu ko te mamae i te uma, ko te maremare i te ata ina oho ake i te moe. Kaati kua whakamatauria te wai nei te "Reweneiti, kitea rawatia te ahua paitanga. Ko te tikanga, me paura te kera wai, a, ka korohu te wai, katahi ka peehi iho te pu- ru o te patara, ka tuhera te ngutu o te pata- ra, ka kuhu atu te patara tona ki roto i te kera wai o korohu ana, a, kia korohu hoki te wai, ara, te Reweneiti o roto i te patara, ka- tahi ka tango ake, ka inu, heoi ka takoto ki te moenga, ko te ohonga ake i te ata ka wha- kaaro iho 1d tona ahua, pai ana, ka ngawari hoki te mamae. Na kaua hoki hei inu wawe i te wai matao. Heoi e hoa ma whakama- tauria. Na tokoutou hoa. Eruera Te Kahu.

WHAKAUTU PANUI. Whangaehu. Oketopa loth, 1902. Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi" e hoa tena ra koe, me o hoa rangatira morehu kaumatua, me nga taitamariki, e hapai mai- na i te taonga o te motu, ara, o te tauia a Tu Te Wehiwehi raua ko Tu Te Wanawana, kia ora. E "Puke" kawea atu nga kupu ruarua kei raro iho nei, kia Hoani Turi Te Whatahoro. E hoa tena koe, katahi ano au ka utu i to pa- nui i te No. 22 o te tau 4 o te "Puke," ia Mei 31 1902, koia tenei taku kupu tuatahi kia koe. Unuhia to kupu mo te taha ki te toki nei kia te Awhiorangi, waiho taku toki i ranga i tona waka ia Aotea, e ai toku kara- nga, ko Aotea te waka ko Tun te tangata o runga, te hoe ko Kaotukiterangai, te tata ko Tupua-hororangi, nga toki o runga e toru, ko te toki atua ka wha ai, ara, ko te toki i Roma ai nga ngaru, i paia ai tawhiti-nui, ko te toki nei ko te Awhiorangi, he mea whakamana na to matau tipuna na Turi. Heoi e hoa me penei atu e au te whakamarama, kia tino mo- hio ai koe, ko taua toki kaia Ngarauru e ta- koto ana, ara, kai etahi ano o nga uri o taua tipuna. I te wa ia Turi tae mai kia Turanga i mua