Pukapuka 5, Nama 5
19030105

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 5, OTE TAU 5] TE PUKE KI HIKURANGI, HANUERE TAITE 151903. Wharangi No. 2] aua tima. Kahore e mohiotia e matau i na- ianei, ka haria ranei matau e nga tima o ta- ua Kamupene, kaore ranei, i runga i te rere- ke rawa o a ratau mahi. He mea tino pai, mehemea ka hohoro te mahi a te Kawanatanga i taua rori. Ka wa- tea a ka mama nga Pakeha me nga Maori i nga tikanga me nga mahi rereke a te Kamu- pene nei. E maharatia ana e matau, he mea pai ano kia whiriwhiri te Kawanatanga i te take whakahaere tima mana ki roto ki te awa nei, hei huarahi e mana ai nga utu haere o nga iwi kia pai ai ano hoki nga tikanga mo nga iwi.

TE WHAKAUTU A TE PIRIMIA. Ko te whakautu tenei a te Pirimia i nga take i whakatakototia ki tona aroaro e nga Rangatira o to- hui, me tona whakamarama hoki i etahi whakahaere hou e pa ana ki te iwi Maori, me tona tumanako hoki kia awhi- na mai nga Maori i aua tikanga, hei tikanga pupuri i te whenua hei ora mo te iwi Maori me te whakanohonoho i runga i aua whenua ki te Maori me te Pakeha, kia tipu he taonga hei ora mo nga iwi e rua, me te tuku hoki i te mana whakahaere i aua whenua ki te iwi Maori, me te awhina hoki a te Kawana- tanga ia ratau. Otira kua puta etahi wha- kahe mo te Kawanatanga, notemea kaore ano te Kawanatanga kia whakanohonoho tangata ki runga i etahi whenua Maori i raro i enei tikanga hou, engari me ata titiro, e rima miriona eka (5000000 eka) e whaka- haeretia nei, a me ata haere atu te mahi kia ata oti pai ai nga raruraru. Ko tetahi ahua hei tirohanga ma tatau, e rima miriona eka (5000000 eka) e puritia nei e nga Rangatira Pakeha, ara, e nga Rangatira teihana, mehe- mea ka hiahia te Kawanatanga ki tetahi o ' aua teihana hei whakanohonohoanga tangata era e pau te 12 marama e whakahaere ana, ka riro mai ai. Kaati kua tata te tukua ki roto T te ringaringa o nga kai ruuri, e 90,000 kia roherohea hei kainga whakanohonohoa- nga tangata, e tumanako ana ahau era ahau e kaha ki te whakaatu ki roto i te whare Paremata a tenei tuunga e heke iho nei, kua nohia etahi o aua whenua e te tangata. Ko te whenua tuatahi hei mahinga ko te Poraka o Ohotu e 40,000 mano eka, i rongo ahau tera e whakahaeretia taua Poraka e te Kau- nihera i nga ra o Hanuere, e mea ana ahau kia tukua nga kai ruuri ki runga, mahi ai kia mahia tonutia i naianei, kia tu rawa ake ai te hui a te Kaunihera, e ai ana ratau hei whakatikatika i nga rohe. Ko te tino hiahia o te Kawanatanga kia whakatungia he Apiha takiwa, hei whakahohoro i nga mahi a nga kai ruuri i te mea kai nga kai ruuri e whaka- roaroa ana nga mahi, a, e kore hoki e pai kia mau tonu aua mahi a muri ake nei, notemea kai te mate tahi te Pakeha me te Maori i runga i taua mahi kukume roa i nga mahi, ko te hohoro atu hoki o te whakanoho tanga- ta ki runga ki te whenua, ko te hohoro hoki o te puta mai o nga ahua o te whenua ki te tangata Kai te Rangatira tonu te iwi Maori, engari kai te noho rawa kore, kai te Rangatira ratau io ratau whenua, a, kai te rawa kore i te mea kaore ano i puta mai he hua o te whenua kia ratau, notemea kaore ano kia nohonohoia aua whenua e te tangata, kaati ko nga Maori ano kai te kai i o ratau whenua, me te pau atu o ratau whenua i runga i nga naahi nama. Ko te Apiha takiwa i whakahuatia i runga ake nei, me whakahaere ia i runga i nga. whakahau a te Kaunihera Whenua Maori, a, me taka ia ki raro i nga whakahaere o te Ture Kaunihera. Mo ta koutou tono kia whaka-whaitaima- tia koutou ki te utu i nga mahi a nga Kai- ruuri he tono pai tenei ki taku titiro iho, kaati ko nga moni a te Kawanatanga i pau mo nga Kai-ruuri, me whakaea ano i runga i nga tikanga Itareti, i roto ano i tetahi tai- ma i whakaritea. Mo ta koutou tono kia haere kore utu nga mema o nga Kaunihera i runga i nga Rere- we ki a, ratau huihuinga, kaore tenei i te ti- kanga kia hoatu he tikiti-utu-kore, ki nga mema Poari Whenua me era atu ropu pera, engari maku e tuku ta koutou tono ki te Minita b nga Rerewe, me kore e whakaae kia whakahokia iho te utu mo nga tikiti o nga mema pera. E tika ana ano te kii a nga Maori, kai te puta he painga ki te Koroni, i runga i nga tikanga whakanohonoho tangata, mo tenei era e tirohia paitia ta koutou tono moni hei awhina i nga Kaunihera, ina kitea-iho, e ho- ki iho ana nga moni e pau i nga Kaunihera, i nga moni e pau ana i nga Kooti Whenua Maori. Mo ta koutou tono kia tukua he moni ki nga tangata noho whenua, ko tenei tono ki taku whakaaro iho, e hangai ana ki runga ki ta te Ture i whakaaro ai. Mo ta koutou tono mo nga rori me nga piriti ki runga ki nga whenua Maori, pera me to nga wehnua Pakeha, ko tenei tono e whakaatu ana kai te aru nga Maori i nga hikoinga o ratau hoa Pakeha. Kaati ko nga rori nunui me nga piriti o aua rori, me riro ma te Koroni e utu engari ko nga rori ririki o te takiwa, me tau ano tena ki runga ki te whenua, a, ko nga moni e pau ana ki runga i nga mahinga i aua rori, me whakaputa e te Kawanatanga i runga i nga tikanga Itareti. Mo ta koutou tono kia whakawhanuitia nga mana o nga Kaunihera Marae, kaati i te mea e tino pai rawa ana te whakahaere a nga Kaunihera Marae, e tika ana kia wha- kawhanuitia ake e te Paremata he mana mo nga Kaunihera Marae i ia wa i ia wa. HE MIHI. E mihi ana ahau e whai koa ana hoki mo te kaha o nga Maori ki te whakapai i o ratau Marae, a, e mihi ana hoki ahau mo te kaha o Takuta Pomare ki te whakahaere i nga tikanga hei oranga mo te iwi Maori, a, e tino whakaatu ana ahau kia koutou, kua tu- kua katoatia nga tikanga mo te ora tinana tangata ma tona ringa e whakahaere, me tino whakarongo hoki koutou ki nga tohutohu a Takuta Pomare kia ora roa ai koutou. E mea atu ana hoki ahau ki nga Kai-tirotiro kia u ki a ratau mahi, kia rite ai nga Ture a te Kaunihera, otira tera atu te roanga o nga tohutohu a te Hetana, engari me kaati iho i konei. "Te Puke Ki Hikurangi."

HE PIRE HEI WHAKATIKATIKA I NGA TURE MO NGA WHENUA MAORI, 1902.

HE TURE hei whakatikatika i nga Ture e pa ana ki nga whenua o nga Maori. KUA MEINGA HEI TURE e te Runanga Nui o Niu Tireni e noho huihui ana i roto i te Pa- remata, i runga ano i tona mana, ara :— 1. Te Ingoa poto o tenei Ture ko "Te ; Tare Whakatikatika i nga Ture mo nga , Whenna Maori, 1902." 2. Kaore te ota, te tiwhikete, te whaka- tau ranei a te Kooti Whenua Maori e tau ana hei mokete ki runga ki te whenua o tetahi ; Maori, a, i putake mai taua mokete i runga i tetahi ruuri i whakamanaia i muri iho i te : paahitanga o tenei Ture, e hoatu i te mana ki te kai-tango-i-te-mokete e kaha ai ia, e tika ai ranei ia, ki te muru i taua whenua kia riro i a ia, kia pahure ra ano nga tau e rima o muri iho o te wa i rehitatia ai engari ina oti te rehita taua ota, tiwhikete, whaka- tau ranei, ka ai taua rehitatanga hei arai a ': kore ai e taea te rehita o etahi atu pukapuka whakahaere mo taua whenua, otira e taea ai te pera ma te whakaae anake o te kai-tango- i-te-mokete ma te utu ranei kia ea te moni G tiakina ana e pungaia ana o taua ota, tiwhi- kete, whakatau ranei, ara, me uta atu ki te Tari o te Kai-tiaki mo te Katoa i runga i nga tikanga kua whakaritea nei e te tekiona ono tekau ma waru o "Te Ture Kooti Whenua Maori, 1894." Engari ia, ina tupono ki te whenua e riihi- tia ana, ka ahei te kai-tango-i-te-mokete ki . te tono ki te Kooti kia whakaputaina he ota hei whakatau i te moni mokete hei taunaha tuatahi ki runga ki nga moni o te riihi ki era atu moni ranei e puta ana, i taua whenua, a ka ai taua ota hei whakamana i te kai-tango- riihi i tetahi atu tangata ranei e whai tikanga ana ki te utu atu i te moni e whakahau ana kia peratia e taua ota. 3. Ahakoa etahi atu tikinga e takoto ke ana i whakataua e te Tumuaki Kai-ruuri rao tetahi ruuri i whakamanaia i mua atu i te paahitanga o tenei Ture, me ahei te whaka- tau o tetahi ota taunaha mo taua ruuri i whakamanaia ra engari me whakatau i runga i nga tikanga o te. tekiona o mua tonu ake i tenei

5. Ko wahanga-tekiona tahi o te tekiona ono o "Te Ture Whakahaere i nga Whenua Maori, 1900," kua whakatikatikaina e tenei Ture, a kua apitiria atu ki te mutunga o taua wahanga-tekiona enei kupu "a i runga i taua tuunga ona kua whiwhi ia a ka ahei ia ki te whakahaere i nga kaha me nga mana katoa o nga Kai-whakawa o te Kooti Whenua Ma- ori me te Kooti Maori Whakawa Tuarua, a kaati tonu ko tenei tekiona hei whakamana hei whakatu i a ia nao aua mahi. 6. Ko wahanga-tekiona tahi o tekiona waru o "Te Ture Whakahaere i nga Whenua Maori, 1900," kua whakatikatikaina e tenei Ture, ara, kua whakaurua, ki muri iho i te kupu "huihuinga," enei kupu "haaunga ia mehemea he whakaoti kau i etahi huarahi whakarite tikanga te take i karangatia ai te Kaunihera kia huihui, a hei reira ka ahei te Tumuaki ki te kite ia he tika ki te kii kaore he tikanga e tae atu ai ki taua huihuinga nga mema e nuku atu ana i te rima maero te tawhiti o ratau kainga e tu ai Le huihuinga o te Kaunihera." 7. Ko tekiona rua o "Te Ture Whaka- tikatika i nga Whakahaere Whenua Maori, 1901," kua whakatikatikaina e tenei Ture, ara, kua whakaurua, ki muri i te kupu "ro- he," enei kupu "i te ingoa ranei." 8. Me whai mana te Kawana i ia wa i runga i te Panuitanga i perehitia ki roto ki te GAZETTE me te KAHITI ki te panui i tetahi piihi whenua Maori, i etahi piihi whenua Maori ranei, ahakoa he wahi aua piihi no etahi poraka maha kaore ranei, a ahakoa e puritia ana aua whenua e nga tangata nona i runga i te taitara wehewehe kaore ranei, ara, ki te kii me tau aua piihi wherua ki te Kaunihera hei tuunga mo tetahi taone Ma- ori, a i runga ano i taua panuitanga ki te tapa i tetahi ingoa mo taua taone. 9. Ina whakatakotoria tetahi kape tika ) taua panuitanga me tetahi mapi whai ma- na o taua taone ki te Kai-rehita Takiwa Whenua o te takiwa i takoto ai taua taone, ne whakaputa ki te Kaunihera tetahi tiwhi- kete taitara i raro i "Te Ture Whakawhiti Whenua, 1885," mo taua piihi mo aua piihi whenua ranei. 10. Hei reira me whakahaere taua taone 5 te Kaunihera hei painga mo nga tangata whai tako, a mo runga mo enei tu tikanga ne tino kaha me whai mana hoki:— (a.) Ki te whakahaere tikanga kia ruuri- tia taua taone, kia whakatakotoria nga tiriti, nga rota, me nga rahui e maharatia ana e te Kaunihera he mea tika, a mo-runga mo taua ma- hi me ahei ia ki te tango i te katoa i etahi wahi ranei o tetahi ruuri ta- whito kua oti te mahi; (b.) Ki te whakatau, i te mea kua rongo i nga kotero a nga hunga e pangia ana, i ia take tautohe 9 puta ake ana mo te wahi nei takotoranga mo nga kainga nohoanga me era atu mea ranei e pa ana ki nga tiriti, rota, ra- hui ranei, a mo runga nao aua tika- nga pera me ahei ki te whawha atu i etahi i katoa ranei o nga whaka- taunga a te Kooti Whenua Maori i nga hea me. nga paanga o nga tanga- ta no ratau taua taone; (c.) Ki te whakahaere tikanga mo ia o aua. rota mo ia ranei o aua rahui, ara, ki te hoko; ki te riihi, ki te wha- kawhitiwhiti, ki te pewhea ranei i runga i ona huarahi i ona tikanga ranei e whakatakotoria ana e te Ka- wana a mo aua tikanga katoa ma te Kaunihera i runga ano i tona ingoa; e haina: nga, pukapuka tuku katoa- a me-te taoro atu-hoki o tona mana kaiwhakahaere i nga mana i katoa ano ko ia te tangata, nona ake te whenua kua pumau ki a ia.