Pukapuka 5, Nama 9
19030608

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
NAMA 9 O TE TAU 5.] "TE PUKE KI HIKURANGI," HUNE MANE 8,1903. [Wharangi No. 2] ka kaha au ki te ki atu ki te Paremata, whakapakaritia nga ringa o nga Kaunihera. "He ra tenei no te kaiponu. Whawhai- tia te mangere raua ko te moumou taonga, . kaua taua e whakama i te kupu a te tangata ki te hinga ia taua te Waipiro ka taea e ta- ua tona hoa te mangere, ki taku whakaaro me hanga ano he tikanga hei whiu i te ma- ngere." Ko te roanga o nga kupu a te Minita he tohutohu i te ahua o nga mahi ma te hui- huinga. "Kaati ma koutou ko te paahi i nga wha- kaupoko, ma nga Tari a te Kawanatanga e whakakaupapa." Heoi e te iwi me nga Kaunihera ata wha- kaarohia te kauwhau a to tatau Minita tona kupu "me ma roto tonu ake i a koe i te Ma- ori te ora mou."

TE RARURARU I TE TAKIWA O NGA- PUHI.

Waipawa. Mei 11th, 1903. No te mane te 28 o nga ra o Aperira 1903, ka rere atu to matau tereina i Rotorua ki Akarana, ara, ko te hokinga ata tenei o nga mema o te hui toopu o nga Kaunihera o te motu. No to 5 karaka o te ahiahi ka tae matau ki Akarana, no te mutunga o te tii ka haere maua ko A. Kumeroa ki Waimata Ho- teera, i reira hoki etahi o matau, ka mahue iho ko II. Tamahau mo a matau tamariki i to matau wharo, i tau i wa ka tutaki maua i tetahi tangata e rapa ana ia mana, he mea whakahau mai e te Minita mo te taha Maori, kia haere matau ki Ngapuhi, tae rawa atu maua ki to tima peke kau atu kua matara rawa te tinia i te waapu, kua tata tenei ki te kotahi haora e herea ana te tima e te Minita, ko te whitu ke tona taima tika, no te 8 kara ka ka rere atu matau ko te Minita, ko te One Maketonore, ko A. Ngata, ko Himi te Kai- Rehita, ko Puruku Whira te Tumuaki o te Kaunihera whenua o te takiwa ki Ngapuhi. ko A. Kumeroa ko ahau, ara, ko te kai tuhi, me nga Pirihimana tokorua, ka puta to ma- taa tima ki te moana nui, ka kaha rawa te huri me to peke i runga i te tai, ka parekare- ka hoki tena mahi te poke ngaru, me te wha- katitaha i roto i nga wharenga a-tai, kua ko- re he painga o te moe e whiua ana hoki ki ra- ro i te moenga, i konei ka rongo ake au i etahi Pakeha e korero ana kia raua, e ki atu ana tetahi, koia nei te tima kino atu o nga tima katoa, ka ki atu tetahi ka kaha au ki te ki ko te Rotoiti te tima kai runga atu te ki- no i nga tima katoa, i tenei hoki, ka mea te- tahi ki te korerotia e au te ahua kino rawa o tenei tima ka mohio koe he tika taaku, me- hemea kia nuku ake te kaha o te marangai nei, ka kite koe ka taka katoa nga tangata ki raro i nga moenga, ka ki atu hoki tetahi, he pai ha tena, kaore i rite ki taaku, mehemea ko te Rotoiti te tima nei, ka whiua mai te tangata i runga i nga peeti o tetahi taha pa tonu atu ki nga peeti o tetahi taha ka taka iho ai ki raro, he mea ano ka whiua atu i te- tahi taha ura tonu atu ki nga moenga o te- tahi tafia, ngongoro tonu ata te ihu, ka ki atu tetahi kaati kua tika tau, otira, ko te wa- ahi naana i patu nga take kaha o taku, ko te ngongorotanga o te ihu, he tohu pai hoki tena te ngongoro o te ihu, ka mea tetahi, e rua ra nga tohu o te ngongoro o te ihu, he pai tetahi, he tohu anini tetahi no te upoko. He tohu pai hoki tena te ngongoro o te ihu, ka mea tetahi, e rua ra nga taha o te ngongoro o te ihu, he pai tetahi he tohu ani- ni tetahi no te upoko. No te 6 karaka i te ata ka u Lo matau ti- ma ki Karo rareka, pa tonu atu te ihu o te tima ki uta i te hohonu o tenei kokorutanga, ka peke atu matau ki uta, ka titiro ata hoki ki tetahi taha o taua moana ki Waitangi, e tu ana mai te whare me te kohatu, ko te "TIRITI O WAITANGI." ko te roa o Akarana ki konei 130 maero, ka parakuihi matau ki te Hoteera, ka rere atu te tima, i te mutunga o te kai ka haere atu matau ki te whare ka- rakia i hanga taua whare i mua atu i te wha- whai a Heke ki te Pakeha, i te tau 1845, e tu pai tona ana taua whare, katahi matau ka piki ki runga i Maiki, ko te Puke tenei i tapa- hia nei e Hoone Heke te pou haki, te hoki- nga iho ka eke matau ki te tima iti ka rere whakaroto ki Opua e 7 maero peke tonu otu ki te tereina ka rere whakauta e 8 maero e haere ana ka tae ki te Kawakawa tona mu- tunga, ka tina matau i reira, i te 2 karaka ka haere atu i reira ma ranga Paki, a toru o matau Paki i te 5 ka tae atu ki Ohaeawai, 14 maero, ka moe mataa ki te Hoteera, ko te ingoa nui o tenei wahi ko Taiamai, e rua pea maero atu i konei ka tae atu ai ki te tino Ohaeawai, te pa o Heke, i whawhaitia e te Pakeha i te tau 1845 kei reira te kainga o Pene Taui, e noho mai nei i naianei. No te ata o te Wenerei te 3O o nga ra ka haere atu i reira, e 7 maero ka tae ki Kai- kohe, ka tata atu ki te Hoteera ka maheno mai te tangata i te manuka he kiri tahanga me te pu, takawetia te hamanu e tu ana ho- ki a Matui Kapa, he Minita no reira me te Peene Maori hoki, ka hoki te tangata i te manuka ka peke matau ki raro ka arahina e te Peene, ka tata atu ki tetahi kurupae i ha- nga ki nga rau rakau, he tomokanga mo te Minita me o ona hoa, ka rere mai te tohu ka takoto ta rawa te manawa ka whakaara- hia e rua nga Peruperu, ka mutu ka tata atu ki te tomokanga ka maranga ko te pohi- ri a nga wahiue, ka tau maua ki te take o te Haki, he mea a ata hanga marie nga no- hoanga, ka tu mai nga Rangatira o Ngapu- hi ki te whai-korero ki te Minita, ka ahu mai hoki nga mihi kia Kahungunu, kia Po- rourangi, ara, kia matau nga hoa Rangatira i haere tahi atu me te Minita, ka mutu ka tu atu ko te Minita, i muri iho ka tu atu ho- ki matau ki te whakautu i nga mihi me nga kupu i ahu mai mo matau, i konei tonu ka puta mai a Kuao me toona iwi, tau kaa ki raro, kua tu mai ki runga ki te whai-korero ki te whakatakoto mai hoki i te ahua o te raruraru mo Tautoro, me o ona whakaaro mo taua whenua, i tu atu hoki te Minita ki te whakautu me matau ano hoki mo nga kupu i ahu mai mo matau. (Otira he mea kape marie nga korero tera pea e puta i te Pepa, nga kupu me te whakaotinga i taua raruraru o Ngapuhi mo tana whenua, e ono pea maero te matara atu o Tautoro i Kaiko- he te wahi i hui nei a Ngapuhi me matau. ) No te taite ka noho to Timuaki me tona Kaunihera ki te whare whakawa, ka whaka- taua a Tautoro i runga ano i nga korero mo nga hapu me ngu wawahanga, kua whaka- haerea e te komiti Poraka i mua ata ko nga rarangi ingoa i nekehia mo Hepetema e heke iho nei whakahaerea ai, koia tera te tuku- nga iho, me te whakaotinga o tenei raru- raru i waenganui ia Ngapuhi, i pai rawa te whakataunga. He whenua pai a, Kaikohe, ara, a Taiamai katoa, he whenua momona ano ina mahia. ahakoa te uaha o te tipu o te rakau me te rarauhe he pai o ona maunga, kei etahi wa- hi hakahaka noa iho te kahika tawari ana te peka i te hua ko te nuinga o tenei whenua kei te Maori katoa e mau ana. No te Paraire te 2 o Mei, ka hoki atu ma- tau ki te Kawakawa, i te Hatarei ka eke ma- tau ki te Keepa, ka whai i te tima ki Wha- ngarei, 1S maero, ka tae ki Hukeranui, ka peke i te tereina ki Whangarei e 21 maero ka tae ki Whangarei, kaore i mau te tima, i te wha o nga ra ka eke matau i runga keepa ka poka tenei haere ki te tai hauauru, e 24, maero, ka mutu te kaha o te Paki, ka haere matau i raro mo nga maero e rua, ka tae ki ta kauru o te Wairoa, i reira tetahi tima iti e tatari ana mai kia matau, ko te taonga o tenei whenua e haerea nei e matau he kau- ri, he kouru, he kapia, titiro atu 1d nga ma- unga rarauhe, me te tukinga a te poaka piki atu heke atu, e tanu ana te taewa, hiwihiwi ana te tipu. Ko te utu mo te tana kapia e £400 rau pa- una a runga, a, £180 a raro, ka tere to matau tima i runga i te tai kato, ka tae ki te ngutu- awa o Mangakahia te putanga ki te Wairoa e tere nei te mahi nei a te kauri i roto i te awa, ko te ihu tonu o to matau tima ki te pana haere, whano tonu ka rite ki to matau tima te ikeike o tena rakau ki te tere haere, ko te roa o te tai kato e haere ana i roto i tenei awa, 100 maero ka puta ki te moana nui, ka to te ra ka tae to matau tima ki Ta- ngi-te-roia, he kainga Maori, he kainga tua- tahi no nga Mihingare tuatahi o mua, i te haawhe paahi o te waru o te po ka tae matau ki tetahi taone ko Hanatewira, ko te 50 maero tenei e rere ana i roto i tenei awa, ka eke ma- taa ki tetahi tima iti, ka rere ano i roto i te awa nei, e 50 maero e rere ana ka puta ai ki te ngutuawa, ka puta ki te tai hauauru, ki Kaipara, ka mahue te ngutuawa ka rere ma tetahi kararaha o Kaipara, e whai ana tenei kia mau te tereina o te ata atu i Helensville ki Akarana, no te 5 karaka ka tu to matau ti- 6 ma, ka kitea i konei te tohungatanga o te Kapene ki te whakatere kei eke ki nga tahu na me nga waahi papaku, kaore hoki e kitea ana a mua i te kaha o te pouri me te kohu, i te 8 karaka o te ata ka peke matau ki te tereina e 38 maero e rere ana ka u ki Akarana i t2 11 karaka i te Mane, tae atu matau i reira tonu a Tamahau me ona tamariki e tatari tonu ake ana, he ahua mate hoki no taua pakeke i mahue iho ai i te haere nei, no te 2 karaka ka eke ki te tereina ki Onehunga, ka noho iho te Minita, i te 4 o te ahiahi ka re- re mai te tima ki Nuparemata, i te ata ka u ki te waapu, ka poroporoaki ki Rotorua, ki Akarana, me te wa ki Taiamai, kua mahue atu ra ki te tai whakararo o Akarana, kua pa tenei te kakara ki te ihu o te rehu ahi, tu ku ake i te wa kainga no reira tupou ana te haere, ahiahi rawa atu i Wurupere, no te ata. o te Wenerei te 6 o nga ra ka wehe matau ahu ana ki Wairarapa, wehe ana ki Heretaunga. Hei konei mutu ai. Hei kona ra, kia ora te kai whakatere o te "PUKE" me o tamariki. Na to hoa pono. I. HUTANA.

TE HUI KI ROTORUA. I te Paraire te 17 o nga ra o Aperira 1903:— na Kapene Mea i hiki te nohoanga mo te Kaunihera, ki te mane te 20 o nga ra, koia hoki te Timuaki o nga Kaunihera katoa, a, tukua ana e ia tenei ra hei mihinga ma te Arawa ki te ope nei, a, tera hoki ratau e tu mai ki te raihi kia te Arawa. He tokomaha ano nga tangata o te Arawa i tu atu ki te mihi i te ope e noho mai ra, ka tu atu a te Keepa te Rangipuawhe, ka mea atu ia kia ratau. I te kimi noa ahau i nga kupu timatata- nga mihi a tenei Iwi a te Maori, kaore i ki- tea e au, no reira ka tangohia iho ko te ku- pu nei, hei timatatanga mo taku mihi atu kia, koutou koia tenei:— No runga nga homaitanga papai katoa, nga mea katoa e tika aua, he mea heke iho no te Matua o nga whakamarama, kaore nei ona putanga ketanga, kaore hoki ne ata- rangi o te tahuri. Te taenga iho o nga tikanga i tukua iho i runga, katahi ka hoki ake ano te tono ki te Matua whakamarama. Ki te mahia taau e pai ai ki runga kite whenua me whakarite tonu, kia pera te rite me te rangi taku patai kia koutou, maku ano e whakamarama atu kia rite tona nga mahi a nga Kaunihera o te whenua, kia pera nae ta te ropu o Matariki te tika, te pono, te ma- rama o te taenga mai o te ora ki te tangata. Ka waenganui e haere ana, kua whetu ra- ngitia, kua pa te karanga. Kokiritia nga waka, e hoe ki te hii; kua ki katoa nga toka i te ika, haoa nga kupenga kua eke mai nga ika ki nga waahi papaku o te moana, te paenga mai ki uta, pai ana te taenga mai o te ora ki te tangata, kaore te- whakakino, kihei ano hoki i puta he kupu whakahawea, heoi i tahuri tonu ki te tiaki pai i nga mea i waiho mo tetahi atu wa. Na kua rite te ropu takiwa i naianei, tata- ri atu, ko ana mahi o whakahau mai ai, he- pehea ra te ahua. Ia koutou e noho mai nei, e u hono atu ana, kia whakaritea nga kupu, kua iri noa. mai mo tatau e korerotia mai ra. whaia te kotahitanga i roto i te wairua, he mea paihe- re na te rangimarie, na kua rite ano i naianei kua topa ki roto i te paihere kotahi, na ko- nei i nui rawa ai te mihi atu kia koutou, me te hoki ano te mahara ki te hanga kua mate aka nei, na ratau hoki i timata tenei mea te whakakotahi i te tangata, kihei i tutuki ia ratau, ne naianei katahi ka tutuki. Me whakapiri atu e ahau ki te taha o tenei take te kupu a Houmaitawhiti:— I te rere- nga mai o te Arawa, ka puta mai tona kupa poroporoaki ki ona tama. E pa ma e nau- mai haere, ko nga raruraru katoa waiho iho- i Hawaiki, e whiti koutou ki tera whenua,. kia aroha ki te tangata, kia kotahi, kia kota- hi tonu ta koutou e mahi ai. ko te.aroha ana- "ke, kei mau koutou ki tai, ki utu, he puia, he hangina, e mau koutou ki tai ki noho, he hahu, he popo, he hanehane, na ko te ra te- nei i whakatutukitia ai nga kupu onamata iho: ra ano. Haere mai kaua e pouri ki te roa o te ta- kiwa e haerea mai ai e koutou, ehara i ahau, na Rereahu, na Koperu, he whakaae kau ta- ku, ae, tuatahi a Pakatauia, e tata Waiotahi..