Pukapuka 6, Nama 1
19041109

whārangi 2  (20 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 

[NAMA 1 O TE TAU 6] TE PUKE KI HIKURANGI NOEMA 9, 1904. [Warangi 2] tau, kia whakamutua, to kai a to iwi Maori : to waipiro, he kai kino taua kai te waipiro he kai patu tangata, a, kua ata kitea o tatau he tika aua tohutohu a o tatau hoa Pakeha, notemea ria ratau hoki tana kai, ahakoa he mea mau mai na ratau ki tenei motu taua wai kaha, engari kaore ratau i te ngoikore ki te tohutohu ia tatau, me to tatau kite ho- ki he tika aua tohutohu a o tatau hoa Pake- ha, notemea hu inaha noa atu nga tangata o te iwi Maori kua aitua i runga i taua, kai i te waipiro, otira i tino kaha atu te inu a te iwi Maori i tenei kai i to waipiro i enei tau ka taha noi ki muri, kaati ki te whakarongo ake a nga taringa, me to titiro hoki a nga ko- nohi i roto i enei wa, kua ahua iti haere to rongo me te kite o nga konohi e kai nui ana te iwi Maori i tana kai. Heoi ra e kore e taea to kii tauarangi noa ako, e hia mano ta- ngata o to iwi Maori e kai ana i taua kai i te waipiro, i te mea kaore hoki e kai tonu ana i tana kai i nga ra katoa o te tau, penei me to kai a te tangata i te tupeka me te ti- kareti ho kai tonu i nga haora katoa, huri noa te tau. No reira kaore e tino mohiotia to nui o nga moni i pau mo te waipiro, note- mea i etahi wiki, i etahi marama, ka nui ata te kai a to tangata i to waipiro, a. i etahi marama ka hoki iho, no reira kaore o taea te whakahua noa ako, engari ma nga iwi me nga tangata kaha ki te inu e kororo, katahi ka tino raupapa.

Ko ta te Pakeha tikanga mo taua kai mo

te tii, whakaranu ai l;i te miraka, hei patu i te kaha o te tii, a, ko nga Pakeha whai-wha- kaaro rangatira hoki, ko a ratau na tii he kookoo, he kawhi, he miraka ano hei wha- kahanumi, ka tae ki nga tina, ka kai he wai maori anake, a, he pia ranei, hei whakaheke i a ratau kai, ka tae ki te kainga o te ahiahi katahi ano ka inu tii. Ko nga tamariki kaore e tukua ana kia inu tii, he miraka anake ma ratau. Ko nga tipaata o horoia ana i nga wa katoa, e kore te Pakeha e pai kia kitea o pango ana a roto o te tipaata, me era atu mea e uru ana he tii ki roto, e ki ana hoki te Pakeha he paiti- ni taua mea pango e mau nei i roto i nga tipaata, a, i roto ranei i nga paneke, mehe- mea ka kore e horoia taua mea pango, ka noho taua mea hei whakatipu mate ki roto i te tinana o te tangata, o te tamaiti ranei ; ma nga ate pakari anake e inu taua kai te tii ka pai. Ka rua enei take hei titiro ma tatau, ko te hanga mate ki roto i te tangata, ko te nui hoki o nga moni e pau ana mo taua kai mo te tii, ka wha enei mea rite tonu ta ratau hi- koi, ko to tupeka, ko te tikareti, ko te waipi- ro, ko te tii, mehemea i whakapukaitia e tatau enei moni i paa nei ki enei mea hanga noa iho, tona ano tatau o kito i te painga mo o tatau tinana, me o tatau uri i muri ia tatau, mehemea hoki ka huihuit a e tatau nga mo- ni o nga tupeka me nga tikareti, me nga tii hoki, ka ata kitea e tatau tona nui o nga moni i pau i te tau kotahi, no nga tupeka mo nga tikareti. £196,875. No nga tii i te tau kotahi 40,G1SJ. •

Huihui katoa nga moni £237,494. Mehemea i uta whakaputua aua moni ki tetahi waahi pukai ai, penei tutuki rawa ako nga tau kotahi te kau, kua eke nga moni ki te rua miriona, e wha rau e rua tekau ma wha mano, a iwa rau e wha tekau pauna (i'2,-124,940). Heoi ine hoki ako ano ta matau whaka- marama ki te tokomaha o nga iwi e rua kei runga i te motu nei. I te 81 o nga ra o Tihema o te tau 1900, Ko te tokomaha o nga tangata katoa kei runga i to koroni o Niu Tireni, e waru rau tokau maono, e rima rau e torn tekau maono (8lO,5HO) i hui tahi tenei kaute ki te iwi Maori. Engari ko te tokomaha o te iwi Maori ake, kai roto i te kaute i ranga ake nei, o toru tekau ma iwa mano, e waru rau o ri- ma tekau ma wha (89,854), ka mahue iho ai te kaute o te iwi Pakeha ake kei Niu Tireni nei, e whitu rau e whitutekau mano, o ono rau e waru tekau ma rua (770,682). Ko te maha o nga tamariki kohungahunga, i Re- hitatia, a, i Iriiria hoki i tana tau ano (19,546), a, ko nga mea i mate o ana tama- riki kohungahunga o roto i te kaute i runga ake nei e (7,200), ka mahue iho ai te kaute o nga mea i ora ake (12,346). Ko te maha o nga tamariki e whanau mai ana i roto i te tau (18.074), ko nga mea e mate atu ana (IG,243); ka mahue iho ai te kaute o nga mea e ora ana i roto i te tau, 1881. Ko to maha o te iwi Maori kohungahunga 1,896. I te 3O o nga ra o Hune o te tau 1904 nei, ko te tokomaha o nga iwi e rua Maori Pakeha kei Niu Tireni nei, e waru rau e wha tekau ma rua mano e ma rau e rua te- kau ma rua (812,222). Kaati ko te tokoma- ha o te iwi Maori kai roto i te kaute i runga ake nei, e wha tekau ma toru mano, kotahi rau e wha tekau raa torn (43,143), ka ma- hue iho ai te kaute o te Pakeha kei Niu Ti- reni nei, o whitu rau e iwa tekau ma iwa mano, e whitu tekau ma iwa (799,079)' I runga i tenei kaute kua whakahua tatatia ake nei. ka kite tatau kua nuku ako te toko- maha o nga tangata o tenei koroni, i te kau- te o te tau 1900, ara, e toru tekau ma tahi mano, e ono rau e waru tekau ma ono (31,086) te nekenga ake i tenei tau, a, i roto ano i te kaute o tenei tau 1904, ka kite ta- tau kua nuka ake hoki te tokomaha o te iwi Maori i te kaute o to tau 1900, ara, e toru mano e rua rau e waru tekau ma iwa (3,289), to nekenga ake o to iwi Maori i tenei tau. Ka waiho tenei ahua hei mea whakami- haro raa te ngakau o ia taane o ia wahine, o ia tamariki o tataa o nga morehu o te iwi Maori. "Te Puke Ki Hikurangi".

HE PANUITANGA.

Ho whakamarama tenei, ki nga iwi ki nga hapu katoa, te iti me te rahi, tawhio noa o tatau motu e whakarapopototia nei ki roto ki tenei ingoa to "Koroni o Niu Tireni", ahakoa ho reo kotahi no tatau tenei, engari he reo hou i koroki atu i roto i te patea wha- kairo o te oha a te hunga kua wehe, koia i tika ai kia hakiri nga iwi me nga hapu ka- toa e runga i to moto nei, huri noa ona ta- kutai, ki nga kupu e whakamaramatia atu nei e LO putea whakairo o te "Puke", no rei- ra ma koutou e titiro iho ki te whakarereke- tanga i te ahua me nga tikanga o te "Puke". i te mea kua tutuki te tau tuaono o te "Pu- ke" e rere haere ana ki nga kuaha maha o Aotearoa mo te Waipounamu. Koia ka whakaaro te Komiti o te '"Puke" kia whanau hou to koutou taonga, ara, koia nei te wha- nau hou :— 1. Ka haere u te "Puke" i naianei e rua ona reo, ho reo Pakeha he reo Maori, hei whakaatu i nga tika i nga hee o tetahi taha o totahi taha, me era atu ahua korero. 2. E wha putanga o te "Puke" i te ma- rama, ara, ka puta tonu i nga wiki katoa, ko te utu 16/-hereni i te tau 3. Kua mahue te ahua tuatahi o nga pepa o te "Puke". Ko te ahua o nga pepa o to "Puke" i naianei, ko nga pepa tino pai rawa atu, ara, kua eke tenei ki runga ki te Ture 8 o te "Puke" e kii ra, mehemea ka mohio iho te komiti, ka rito te hapai a nga iwi o runga i le motu nei ia te "Puke" ka neke- hia nga patanga o te "Puke" kia wha puta- nga i te marama. Otira kia mohio ano nga tangata kua kohi mai nei i te 10/-hereni i te tau, ma ratau e tuku mai te 6/-hereni, hei whakatutuki i tona moni kohi ki te 16/- he- reni, mo runga i te whanau houtanga o to koutou taonga i tenei wa, otira kai te tanga- ta ano te hiahia ki te tuku mai i taua 6/- hereni, mehemea ia, ratau ranei ka hiahia kia kaati tonu ra he kohi mana ko taua 10 - hereni, ka whakaritea ano nga pepa e puta ana kia ia mo te tau, ara, e 24 nga pepa.