Pukapuka 6, Nama 14
19050620

whārangi 2  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
2 TE PUKE KI HIKURANGI. re Karakia o mua, hei whare Karakia mona ; a e tu tonu mai nei ano taua whare Karakia i Kanatipere (Canterbury) ko tona ingoa ko "St. Martins." Heoi te rongonga o taua Kiingi i te Rongo Pai, katahi ka ahua rata nuu : na konei a Akutini i tika ai ki reira, i timata ai hoki ta ana mahi. No te 7 o nga ra o Akuhata o te tau 596 A.D ; i u ai a Akutini ratau ko ona hoa ki Keneti, whakaaetia ana. e te Kiingi he noha- nga mo ratau ki Kanatipere. I muri iho ka Whakapono te Kiingi, ki Iriiria hoki, ka whakaae hoki te nuinga o tona iwi ki te Rongo Pai, kihei i roa, ka hoki a Akutini ki Karia, kia whakapakia ia e nga Pihopa o reira hei Pihopa mo Inga- rangi : na te Pihopa ia o Aare i whakapa. I tae ano etahi o nga hoa o Akutini ki etahi o era atu Kiingitanga o nga Hakona, me to whakarongo ano etahi o nga tangata o reira ki ta ratau whakaako; he tokomaha hoki o ratau i Iriiria. Otira i muri mai katahi ka hoki katoa- ano taua hunga ki o ratau Kara- kia o uma. Heoi ano to iwi i mau tonu, ko nga tangata o Keneti. Ko te tau 635 A.D; ka hiahia a Pirimiha (Brinus) ki tenei mahi a, tonoa ana ia e te Pihopa o Roma, ara e Hororiu, kia haere ki te takutai o te taha tonga o Ingarangi ki Weheke (Wessex) na ana i Whakapono ai te Kiingi me tona iwi katoa, a, noho tonu iho ia hei Pihopa me tana waahi. No te tau 605 ka mato a Akutini, otira i a ia ano e ora ana, ka puta tona whakaaro kia korero ia ki nga Pihopa o te Haahi o mua e noho ra i Weera (Wales) kia whaka- kotahitia he tikanga mo te Haahi katoa i Ingarangi, toko-whitu nga Pihopa i tae ki taua korero; e toru nga kupu a Akutini, i kiia e ia kia whakaaetia e ratau, ara:—- (1.) Ko ta ratau Ture e kitea ai, ko te whea Ratapu te ra o te Aranga, kia whaka- rerea, kia mauna ko to Reina. (2.) Kia mahi tahi ratau me ia hoki ki te kauwhau i te Ronga Pai ki nga Hakona. (8.) Ko nga. tikanga mo te Iriiri, me whakarite ki o Roma. Heoi kihei enei mea i whakaaetia e ratau. o kiia ana he ahua whakakake nona ki ta ratau titiro. otira tera ke ano pea tetahi putake he tupato no ratau ki te Pihopa o Roma, kai totoro mai ana tikanga ki runga ki a ratau ; ina hoki, e kore ratau e whakaae kia Akutini, hei timuaki mo ratau. Tera ano etahi tangata ngakau nui ki te kawe i te Rongo Pai ki nga waahi e noho kuare ana, he Monaki no tetahi motu iti, i te taha ki te Hauauru o Kotarani, ko Iona te ingoa, i ahu mai enei i mua i Airana (Ireland) ko te putake tenei. Tera tetahi tai tamariki no Kotarani ko Peteriki te ingoa, 1:0 te tau 390 A.D; ia i whanau ai, i riro herehere ia i nga tangata o Airana, i te mea ka 16 ano ona tau ; i tona oranga mai i reira i muri mai o nga tau e 7, ka haere ia ki Karia (Gallia) kura ai, a, i te taenga o ona tau ki te 40, ka hoki ia ki Airana; ki te kawe i to Rongo Pai ki te iwi i whakama- hia ra ia, a, Whakapono iho i a ia nga ta- ngata o tera whenua. No te tau 465 A.D ; ia i mate ai. No taua iwi i Whakapono ra i a Pateriki, tetahi tangata ko Koramapa (Columba) te ingoa, a, na ana i timata te mahi tuatahi ki lona i te tau 563 A.D. No te tau 633 A.D ; ka tae a Owara (Oswald) hei Kiingi mo Notahamapiria (Northumbria) i te pito whakateraki o Ingarangi. 1 tona tai-tamarikitanga, ka peia ia i tona whenua, noho rawa atu ia ko Kotarani ki te iwi Ka- raitiana ; no tona tuunga hei Kiingi, ka tikina e ia i lona he tangata hei whakaako i tona iwi ki te Rongo Pai, ko te ingoa o taua tangata ko Aitana (Aidan) inoia ana e taua tangata ki te Kiingi he kainga mona, kotetahi motu iti ko Ritawhana (Linclesfarne) te ingoa, e tata ana ki te tua-whenua, a, i tona nohoanga ki reira, ka huaina e ia he ingoa mo taua motu, ko te Motu Tapu (Holy Island) haereere ana ia i reiri, me ona hoa Monaki, ki te kauwhau i te Rongo Pai, ki nga whenua o nga Hakona. Na reira hoki i riro mai ai nga Kiingitanga e rima o nga Hakona hei Karaitiana. E 82 nga tau o te unga mai o Akutini ki Keneti, katahi ka riro katoa a Ingarangi i te Rongo Pai, ka mutu hoki te Karakia Maori o te iwi. I te mea kua uru katoa nei nga iwi o I- ngarangi ki te Whakapono, kaore ano kia whakakotahitia te Haahi; Engari he Kingita- nga ano me tona Haahi me tona Haahi, a, takikotahi te Pihopa o ia Kiingitanga o o ia Kiingatanga, e noho huihui ana hoki to Pihopa me ona boa Minita i te kainga kotahi, haereere ai hoki ki te Kauhau ki nga tini kainga, ki te mahi hoki i era atu mahi a te Haahi i whakaakona e Aitana ratau ko ona hoa, me te mau ano ki nga tikanga o Kotarani o Airana. He pera ano nga Ha- ahi i whakaakona i mua e Akutini e Piri- miha, e whakahoa ana hoki kia raua, a, ko nga tikanga i rite ki o te Haahi o Roma, me era atu Haahi hoki o Oropi, e ahua totohe ana tetahi ki tetahi, i te mea e rereke ana nga tikanga mo te ra o te Aranga, mo etahi mea atu hoki. No te matenga o te tuaono o nga Pihopa o Kanatipere, i te tau GG4 A.D ; ka puta te- tahi whakaaro o nga Kiingi o Notahamapi- ria o Keneti, kia whakakotahitia he tikanga mo nga Haahi katoa o Ingarangi, whakaae- tia ana ta raua whakaaro e nga Pihopa, me nga tangata hoki o te Haahi. I kii raua kia tirohia tetahi tangata e paingia ana, e tetahi taha me tetahi taha, ka tuku atu ai ki tetahi waahi ke ara ki Roma, ma te Piho- pa o Roma e whakapa hei Pihopa mo Ka- natipere, kia waiho hoki koia hei Timuaki mo nga Haahi katoa, puta noa i Ingarangi ; Whiriwhiria ana e raua ko Winihaata (Wig:- hard) ara, ko tetahi o nga Minita o Kanati- pere, tukua atu ana ki Koma, kanui te ma- naaki a e Pihopa o Roma i a ia, otira kihei i roa ka pangia ia, me etahi hoki o ona e te mate uruta, mate iho ratau; te matenga o Winihaata, ka tirohia e te Pihopa o Roma tetahi atu tangata hoi whakakapi mona, ko Hateriana (Hadrian) he tangata tenei no A- wherika, he tangata mohio hoki ki nga ti- kanga o te Haahi. Te kianga atu kia Heteriana kihei rawa ia i whakaae, ka tohe tonu ano te Pihopa o Roma kia Heteriana a, na tenei i whakaatu kia ia, tetahi tangata he kaumatua, ka 66 ona tau, ko Teotoa (Theodore) te ingoa, whanau ia ki Tarahu o Kirikia, he tangata pai he tangata mohio hoki, whakaaetia ana e te Pihopa o Roma a Teotoa hei Pihopa, otira ko Heteriana ano e haere ana hei hoa mona. Tetahi mahi a Teotoa i muri tata iho i to raua taenga ki Ingarangi, he haere ki te ti- rotiro haere i te Haahi puta noa te whenua katoa, manakohia ana hoki ia e te Haahi. No te tau 673 A.D ; ka karangatia e ia he Hinota, kia huihui ki Hatawhata (Hertford) i tae katoa hoki ki reira nga Pihopa, he to- komaha-ano nga Minita, katahi ka whakaae- tia e te katoa, kia kotahi ano he tikanga mo nga mea katoa o te Haahi, puta noa i Inga- rangi, kia waiho ko te Ake-Pihopa o Kanati- pere, ara, ko Teotoa. (Theodore) hei timuaki. Heoi ko te Haahi kua kotahi, i te mea e motuhake tonu ana nga Kiingitanga. I muri- mai i taua Hinota, ka tahuri a Teotoa, ki te wehewehe i nga Pihopatanga nunui, kia to- komaha ai he Pihopa, kia taea ai e ratau a ratau mahi. I whakakahangia ano e raua ko Heteriana (Hadrian) nga kura o Ingara- ngi, i nui haere ai te ingoa o aua kura, ki nga waahi katoa o Oropi. i taua wa kotahi tonu te Porowini o te Haahi o Ingarangi, ko te Pihopa o Kanati- pere te Timuaki, kua huaina hoki ia hei Ake- Pihopa, no muri noa mai, no te tau 735 A.D; i wehea atu ai te pito whakateraki hoi Poro- wini ke, ka whakaritea hoki ko te Pihopa o looka (York) hei Ake-Pihopa, ara, hei Pi- hopa Timuaki. Tera ano etahi tangata whai ingoa o te Haahi a Ingarangi, i muri mai ia Teotoa, ko tetahi o aua tangata ko Paeta (Boeda) he ta- ngata kakama hoki ia ki te mahi, ki te ako. 1 whakatipuria ia i tona tai-tamarikitanga ki tetahi o nga whare Monaki, a, i te mea ka 19 ona tau ka meinga ia hei Rikona. No te Whakapaanga i a ia hei Piriti i te tan 703 A.D ; ka tohea ia e te Pihopa rana ko te Timuaki o to whare Monaki i noho ai ia, kia anga ia ki te tuhituhi pukapuka, hei whakaako i etahi. E 3O nga tau i mahi ai ia i taua mahi, ko nga tini matauranga o te tangata i taua wa, i riro katoa i a ia, me ta- na tuhituhi pukapuka ano hei whakaako i te tokomaha ki aua mea. Te pukapuka i nui ai tona ingoa i muri mai nei, he korero whakatepe i nga mahi a te Haahi o Ingara- ngi, o te timatanga mai, a, tae noa mai ki tona takiwa. No te ra o te Kakenga i te tau 735 A.D; i mate ai ia ; i te mea ka ata oti pai i a ia te Rongo Pai a Hoani, te; whakawhiti mai i te reo Kariki ki te reo o tona iwi ake. Tetahi mahi a nga tangara o Ingarangi i tana wa, he kawe i te Ronga Pai ki nga Ta- uiwi o te tua-whenua, ko Wiriporota