Pukapuka 6, Nama 16
19050707

whārangi 2  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
TE PUKE KI HIKURANGI.

karitea katoatia, nga tikanga katoa o te "Ti riti O Waitangi," notemea he mea nui, he mea mana, he mea kaha, he mea tapu. A, ko nga kupu a Pihopa Herewini i tuhi ai ki roto ki ta ana reta ki Ingarangi ara:—"He pai rawa atu kia au, taku hoatu i taku pane kia tapahia e taku hoa e Ka- wana Kerei, i taku whakaae atu kia awhi- na ahau i a ia rue ana tikanga katoa, e kite atu nei au e hee ana, e kore hoki au e unu mai i taku whakahoatanga ki te iwi Maori, kua riro nei o ratau whenua te tango hee." A, kua tino takahia te "Tiriti O Waita- ngi" te mea mana nui. i tukua nei nga mana katoa ki teiwi Maori, o ratau whenua, me era atu mea o ratau. He nui nga wha- katepe mo tenei tuhituhinga, e kore e taea to tuhi ki tenei. Na e nga iwi me nga rangatiratanga, kua tuturu toka ngakau katoa me taku kupu, otira mai ano o te mahinga kia tu he Kotahitanga mo te iwi Maori, koia i huaina ai he ingoa mo tenei Kotahitanga, i taua wa, ko te whakakotahitanga o te iwi Maori, o Aotearoa me te Waipounama, nga motu e kiia nei ko Niu Tireni, ki raro ki te "Tiriti O Waitangi" o te 6 o nga ra o Pepuere o te tau 1840; me te mana o te rarangi 71 o te ture nui o Niu Tireni, o te 80 o nga ra o Hune o te tau 1852. Ko enei ture Kua paahitia e te Kuini, oti rawa hei pupuri i te inana, i te ranga- tiratanga, me te paanga o te iwi Maori ki o ratau whenna, me o ratau taonga, hei tiaki i te iwi Maori, kai patua ture koretia, kai tangohia ture koretia o ratau whenua. Enei mate katoa o tatau e kite nei tatau, kua mahia e te kawanatanga o Niu Tireni, ki te patu ia tatau, ki te tango i o tatau whenua, he hara katoa enei; ma te hunga i mate i aua hara e kawe kia whakawakia ara ma tatau. Ki te kore tatau e hari i enei hara kia whakawkia, heoi ano he wiinii tena no te hunga i mahi i te hara, ehara i te mea ko nga ture nei kua kore, kua mana kore ranei, kua tawhito ranei, kua patua ranei e tetahi atu mea, kaore, kaore rawa. Ko te kaha, ko te mana, ko te ora, ko te nui, ko te tapu, ko te wehi o enei Ture, kai te ora katoa, me te mea nei ano, no te 10 o nga haora o te ata nei i paahitia ai e te Ku- ini enei Ture, mo te iwi Maori me o ratau whenua. Otira tera ano etahi kupu o nga huihui- nga o mua, e kii ana:— tokotoru nga ta- ngata e ta ana i Ingarangi, i Airana, i Kota- rani, ko Roore Tonore, ko Anatama, ko Ta- kuta Porana, ko nga tangata tenei kaere ra- wa i whakaae ki nga whawhai, me nga mu- ru i nga whenua o te iwi Maori. Kaati i te rongonga o Pihopa Herewini, kaore e tae ana ki Ingarangi nga tikanga e murua nei nga whenua o nga Maori o Niu Tireni, ka- tahi ka tukua e ia te ripoata mo aua mahi katoa a te Kawanatanga, katahi ka tukua mai te patai ki te Kawanatanga o Niu Tireni, mehemea he tika aua mahi kino kua mahia nei ki Niu Tireni, heoi kaore . rawa he whakautu a te Kawanatanga, e no reira hoki i puta ai te kupu a Pihopa Herewini "He mea pai rawa kia i tapatapahia ia e tona hoa e Kawana Kerei". , I korero ano tetahi tangata rangatira o Niu Kahera, he mea nui, he mea pai rawa te . Tiriti, a, kia kaua rawa e takatakahia taua . Tiriti. Kaati me titiro ano tatau ki tenei, ko tenei whiriwhiringa, kaore rawa he Ma- ori i uru ki roto, na ratau anake i whiriwhiri nga tikanga i waenganui i nga iwi e rua, (Pakeha, Maori) i runga i te "Tiriti O Wai- tangi," ara, i runga i te whakapumautanga , ko te Kuini ki tetahi taha, ko nga Maori ki tetahi taha. No te tau 1867, katahi ano ka oti te Ture whakauru i nga Maori, hei mema mo te Paremata, no te tau 1866,1867 ka timata te rereke haere o nga tikanga i waenganui ia tatau, i timata mai i aua tau te "Tiota Temana" me te "Tiota Kamana," no kona i timata mai ai te ura o nga tangata kotahi tekau (10) ki roto ki te Karaati, ata tirohia ana i muri mai e ratau ano, kitea ana kai te huakina haeretia nga Karaati koia i kii ai etahi matauranga i reira, ka pakaru te Tiriti me te kotahitanga i runga i tera whakahaere, Kaore a Ngapuhi i whakaae ki tenei Tiriti, na te Waaka Nene i kii atu kaore i tika, na tatau ke i tono tenei Tiriti kia kawea mai kia tatau, i runga ano i a tatau pukapuka tono ; no te hokinga o te Kawana ki runga i toona Manuao, ka mahia mai ko te Tiriti tuarua. No te 6 o nga ra o Pepuere, ka haere mai te Kawana ki uta, ka panuitia te Tiriti, he nui atu te whawhai mo tenei kupu mo te inana, a, i tonoa a te Manene kia haere mai ki te whakaatu, i tetahi kupu e hoki iho ana i te mana, te taenga mai i runga i te Manu- ao, ka uia me kore ia e mohio ki tetahi kupu Maori e hoki iho ana i te mana, ka tirohia e te Manene, kaore he kupu ke atu hei riiwhi mo-taua kupu, notemea he mea ke ano te rangatira, he mea ke ano te mana, koia i tu- turu tonu ai te noho o taua kupu o te mana i roto i te Tiriti, me te rangatiratanga hoki. Ko tenei mohiotanga e korero nei etahi tangata i naianei mo te Tiriti, na nga hui Kotahitanga nei i whakaako, heoi ano hoki ta te tangata e mohio ana ki te korero, ko te "Tiriti noa iho o Waitangi." ehara i te mea e mohio ana ia ki te whakahaerenga o nga take, me nga tikanga o roto i te Tiriti, e pu- ta ai he ora ki te iwi Maori; ko te korero hoki a nga tangata, e korero ana i te waahi. kotahi anake, engari he mohiotanga, kaore. Ko Wairau te tuatahi o nga pakanga, kitea ana i roto i tena pakanga, ko te Pakeha te mea i hee. Mo te pakanga kia Ngapuhi, e wha nga take i tipu ai tera raruraru ; tuata- hi, mo te motunga o te ringa o te wahine i te naihi a te Pakeha ; tuarua, mo te tarona- tanga i tetahi Maori; tuatoru, mo te Haki ki Maiki; tuawha, mo nga Haika ; e £5 pa- una mo te Haika kotahi. I mua i te takiwa e tango ana nga Maori i te moni, ka tango- hia e nga Pakeha nga moni a nga Maori, hei utu mo aua Haika; koia te take o nga raru- raru i paoho ai kia Ngapuhi. Ko enei tika- nga katoa e tautoko katoa ana i ia take o te iwi Maori i roto i te "Tiriti O Waitangi." No te tau 1858, ka whakaturia te Kiingi, a, ko tena tikanga e tautoko katoa ana i te "Tiriti O Waitangi" kua oti noa atu tenei tikanga i mua, tae noa mai ki te tau 1889, koia te tikanga o te Kotahitanga, ehara i te mea he pokanoa tenei tikanga, engari e rapu ana i te ora hei painga mo te iwi nu; tonu, kaati tena. I te tau 1822 ka haere a Heke ki Ingara- ngi, he haere ta ana he mau mai i nga mea o Ingarangi mo Niu Tireni nei, a, tukua ana e ia ta ana panui, ka kite tetahi tangata no Nuhiwa, ko te ingoa o taua tangata ko Hoa- re Parena Te Teira, ko te ingoa o taua iwi he Makuihi, te kitenga o taua tangata i te pa- nui a Heke, ka tipu tona hiahia kia haere mai ia ki Niu Tireni nei, whakatu ai i toona Kiingitanga, ka kite a Hoori i taua panui, e haere mai ana ia ki konei, ka kite hoki a te Poihipi, katahi ka haere ki nga Maori korero ai. kai te haere mai tetahi Kiingi ki te tango i to koutou mana, ka ui atu nga Maori ki a ia, me pewhea e kore ai e riro to matau ma- na ? Ka kiia mai e te Poihipi, me tuku ki te Kiingitanga o Ingarangi, koia i whakapu- taia ai tetahi pukapuka, ko te ingoa o taua pukapuka, "ko te Whakaputanga i te ranga- tiratanga o Niu Tireni," i tukua ma runga i a te Poihipi Pakeha, te tukunga i taua pukapuka. Ko te whakautu o te pukapuka a te Poi- hipi i panuitia ai e te Kiingi o Ingarangi, "kua riro i a ia te mana o Niu Tireni." Kaati i taua wa, e haere mai ana te Kii- ngi i kiia ra e riro ana i a ia a Niu Tireni, no tona kitenga i te panui a te Kiingi o I- ngarangi, hoki ana ia ki tona whenua, oti atu. Heoi ra e nga iwi, i hurahuratia ake ai enei kupu, hei whakamaharatanga mo nga wa kua hori ki muri, i pau ai te uauatanga me te matauranga nui o nga kaumatua, ki te rapu i te ora mo te iti mo te rahi o te iwi Maori, e kupapa nei i raro i nga tikanga inaha o roto i tenei wa. Ko tenei kia mau kia u ki te whakahaere i te mea i whaka- whiwhia ki to ringa, he whakatauaki ano toua, "ko te manu i roto i te ringa, pai atu i nga manu e rua e tora ranei, i roto i te nga- here." (Bird in band good is two or three in the Bush,) no reira, hopukia i te manu kotahi kia mau, ka whai atu ai koe ki etahi atu, Koi hao to ngakau kia mau e rua e toru ra- nei i to hopukanga kotahi, ka rere katoa nga manu, kaore he mea e mau ia koe. Ko te- nei kia mau ki te whakahaere i nga tikanga pai, hei matua tiaki i te iwi mo ake tonu atu, ahakoa pewhea nga kupu, nga tikanga, nga mate ranei, kia mau, kia toitu te hine- ngaro ki. te rapu i te tika me te Honore, kia noho enei kupu hei kohatu whakamutunga ki o koutou manawa, kia ora koutou katoa te iti Le rahi, ko te Atua to tatau piringa me to tatau kaha, he hoa e tino tata ana i nga