Pukapuka 6, Nama 25
19051106

whārangi 3  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
TE PUKE KI HIKURANGI.

ranga i te paparewa o tona Manuao, katahi ia ka rotarota ki katoa o ona Manuao (ara ka whakahauhau) ka mea: — "E tumanako ana & Ingarangi kia mahi ia tangata i ta ana mahi" (England expects that every man will do his duty.) Koia nei ona kupu e tioro nei i roto i nga taringa o te iwi Ingarihi, mai i te tau 1805, tutuki noa ki tenei pito o tenei rau tau 1905, a, era hoki e toro ki roto ki nga taringa o nga whakatipuranga kihei nei ano kia whanau mai. Tera tetahi tangata rongo nui o mua mo runga i tenei hanga i te whawhai, ko Neporiana Ponipata tona ingoa ; he tangata tino toa atu ia mo runga i tenei hanga i te riri. I taea hoki e ia te raupatu te nuinga o nga mana nunui katoa o te ao, toe atu ia ia te raupatu ko I-ngarangi. I reira ka puta te kupu a Neporiana "Tukua tatau hei rangatira mo nga taha tika o te moana mo nga haora e ono, a, era e riro ko tatau hei rangatira mo te ao katoa" I te tau 1804 ka paoho te pakanga i waenganui ia Ingarngi raua. ko Peina, katahi ka whakaaro a Neporiana, koia nei te wa tika hei whakatae tae-tanga ma ana kia Ingarangi, i te mea kai te whakararu ke a Ingarangi ki ta raua riri ko Peina. Katahi a Neporiana ka tahuri ki te mahi kaipuke hou mona me te whakapakari hoki i ona pa i te tua whenua, me tona tahuri hoki ki te rapu tikanga e taea ai e ia te pana nga Manuao o te Ingarihi ki waho o tetahi waahi moana i waenganui i Ingarangi me Wiwi. A e kiia ana taua waahi ko te (English Channel) kia rite ai tona whakatauki i runga ake nei, "kia riro ko ia hei rangatira mo taua waahi moana i roto i nga haora e ono." Kaati i tino whakapau nui a Neporiana i tona matauranga ki te rapu tikanga e raru ai i a ia a Ingarangi. Otira kihei a Neporiana i mohio tera a Roore Nerehana kai te noho tupato tonu mo runga i aua whakahaere katoa a Neporiana. Na reira te ngakau o Neporiana i whakakake tonu ai kia Ingarangi, he mahara nona era e memeha atu i a ia te mana o Ingarangi mo runga i tenei hanga i te riri. Kaati i te tau o muri mai i te pakanga a Ingarangi raua ko Paniora (ara te 1805) ka uakina e Neporiana tona whakaaro kia whawhaitia e ia a Ingarangi, katahi ka whawhaitia nei e ia, ka hinga nei a Wiwi i roto i tena pakanga ka aranga tena pakanga ko "te Pakanga o Tarawharaka" (Battle of Trafalgar) kua tuhia i runga ake nei. Otira kihei rawa te ngakau o Neporiana i ngata i wehi ranei i taua hinganga ona ia Ingarangi ; katahi ka penei tona whakaaro "ahakoa kotahi e rua ranei hinganga o te tangata, ka ara ano ia i muri iho" me te penei ano o etahi whakaaro i roto i a ia, ahakoa kore e hinga i a ia a Ingarangi i te moana, engari hei te riri ki te tua-whenua ka hinga i a ia a Ingarangi. Katahi ia ka whakatipu i taua, whakaaro ona, kotahi tekau nga tau i muri iho o te pakanga kua tuhia i runga ake nei, ka, mohio a Neporiana kua tino pakari tona whakaaro mo te whakatete kia Ingarangi, otira i roto i taua tekau tau kua tuhia ake nei, te mahi a Neporiana be amio i tona taua, me tona tahuri hoki ki te whakapakari i tona taua me ona pa tuwatawata katoa, mohio rawa ia kua rite katoa nga mea ki runga ki ta tona whakaaro i hiahia ai ia mo te whawhai kia Ingarangi. Katahi ano ka huakina e ia tona whakaaro riri kia Ingarangi, katahi ka whawhaitia e ia, ka hinga a Wiwi i roto i taua pakanga, mau herehere atu hoki ia i te taua a Ingarangi i raro i te whakahaere a te Tiuka o We-rengitana, (Duke of Wellington) ka aranga tena Parekura ko Waataru (Waterloo). Ka rohea atu i kona te mana toa o Wiwi ki te riri, ka tu no Ingarangi te mana toa ki te riri, mai i taua wa tae noa mai ki tenei ra. Otira whanoiti ano a Ingarangi ka raruraru, mehemea kaore a Puru ti a i tere mai me te taua whakapiki ia Ingarangi, "kua pari te ihu" i mahara hoki a Neporiana he taua whakapiki taua taua i a ia i te mea i haere mai a Purutia nae tona taua i raro i te Haki o Wiwi, no te taenga mai ki te paenga o te pakanga, katahi ano a Neporiana ka mohio, e he kai kari tonu ia i ona kauae tenei, koia te take i hinga ai a Wiwi, a, i tu ai hoki a Ingarangi. Whakahe. E whakahe ana matau ki te panui i puta nei ki te "Puke Ki Hikurangi" ia Hepetema i te 4th 1905, i te wharangi tuarua 2 mo nga mema o te Tai hauauru i te hui i tu nei ki Putiki Whanganui, he tino whakakotiti ta tenei tu tangata i nga korero o taua hui i tu nei ki konei, ara, koia tenei: — Ka mutu te taha ki te Atuatanga, ka tu a Takarangi-mete kingi ki te korero mo nga mema to-kowhitu. ko te Heuheu, ko te Kahu, ko te Weraroa, ko te Honoiti, ko Pitiera, ko Hare Teimana, ko Ngarangikatitia, heoi ko nga kai hapai i nga mema, o nga mema tokotoru kai konei, ko te Heuheu, ko te Kahu, ko te Weraroa, koia kai runga i ona iwi e haere ana, heoi ma ona kai hapai ia e korero i te hui nei. Ka tu a Erueti, kai te tika ana kupu i te panui i puta i mua ake nei, mea etahi, kupu pera ano me tenei, me nga kupu a te Hiraka, a ratau kupu katoa kai te rite pera me taua panui, me Ruka kai te tika katoa enei, ka tu a Taiwhati he tito tena korero kai a te Kahu era iwi, kai a Mahuta ke era iwi, e Heu kia mau ki to pooti, kaore e pai nga iwi ririki hei tango i to pooti, ka tu a te Murunga, a e whakatika ana au ki te kupu a Taiwhati e kii nei a Kuka kai a raua a Waikato, ko te Kahu mehemea ki te pooti ana, ka riro ano ia He- nare Kaihau nga pooti o Waikato. Ka tu a te Whareaitu, ko nga tangata katoa o N'Ruanui kai a te Weraroa, te tangata hapai ko te Ngaru, he tamaiti rangatira no N'Ruanui, ko toku kotahi anake kai a te Kahu, e kore an e kii noa ake kai hee au, e tika ana e bee ana etahi o nga, korero a te Kahu. Ka tu a te Wereta, ka korero ia ko te iwi nana i hapai a te Kahu, ko te Mirimiri ko te Momona, koia nei nga iwi nana i hapai a te Kahu i puta i taua hui, a, mau ano hoki e titiro e Hea e whakaoti nga, kupu o tenei huihuinga tangata, ka tu a te Heuheu, ki te oti ia Whanganui tona tangata kai reira ia, ki te oti ia Whanganui ko te Kahu kai reira ia a mehemea kai te puhaehae rawa homai kia hau te pooti, mehemea kua mohio ki enei tangata tokorua, kia te Kaha rana ko te Weraroa e rua o raua ahua, he atua he tangata, kiia mai ko wai o raua e tu hei mema, kaore i hoki ia te Wereta taua patai a ta Heuheu, heoi he nui ano nga korero o taua taima. Heoi i pakara te hui a ko nga toenga o te hui i whanga kia tae mai a te Weraroa i uta o Whanganui, no te mane ka tae mai, i te apahi o te iwa o nga haora o te po, no te ata o te turei ka tae atu a te Weraroa ki te aroaro o te hui, ka tu ia ki te mihi ki nga iwi me te Heuheu ano i reira, me tona kupu tono i te pooti o te Kahu kia homai mona haere ata ana ki te noho, ka tu mai ko Hue i ahu tana korero nao nga mema me nga mate o te whenua, me tana kupu me whakahaere he tikanga mo nga mema, kia kitea ai he tikanga e riro mai ai te taonga nei ia tatau he nui ana kupu, ka tu ko te Heuheu, e utu ana i nga mihi a te Weraroa ka mutu te mihi, ka korero mo te ahua o nga mema, i haramai ai au ki Whanganui nei, ki te iwi inana te kupu mo tenei mea mo te pooti mema, he mana tana kupu, taku mahara e Hue kaore peange he whiriwhiri ma tatau, rae titiro atu tatau ki nga whenua papatipu o Tua-rere o Maniapoto me Whanganui nei, heoi ko nga whenua kai waho, kai taana Kara-ati, kai taana Mokete Riihi e noho ana, heoi nei nga iwi kai a ia nga miriona eka nei, e murua nei e te Kawanatanga, tera ake etahi o nga kupu a te Heuheu i tu ai ki te korero, ka tu a te Kahu ki te korero mo te ahua o te Weraroa mo te korero a te Murunga i korero ai i Taranaki. Heoi kitea ana te ahua o nga korero a te Kahu i tenei hui he puhaehae te nuinga o ana korero kia te Weraroa, e kiia ana e nga tangata no te Weraroa te mauahara, kaore no te Kahu ke tenei mauahara, te kupu tenei a te Kahu, kia kitea ano koe ki nga marae o te motu nei. tuarua, katahi ano au ka inoino kai au ke ia a Whanganui, ina hoki e tono mai nei a te Weraroa kia tukua atu taku pooti ki a ia, me korero ake au i tetahi korero paki, ko te tangata nei e haere ana ka tae ki te taha o te rakau nei, ka kite i te make