Pukapuka 6, Nama 26
19051126

whārangi 2  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
TE PUKE KI HIKURANGI.

rurua tahi raua i tenei tau. Ki te maunu te here o nga whenua Maori, katahi ratau ka watea ki te whakaaro i te Ture, haaunga te here e pa ana ki te hoko ki te mokete ranei, kai te Kawanatanga tena e pupuri ana. Koia ahau e kii nei kia tika te mahi i te Ture, ko ahau nei ano te tangata hei tautoko. E-hara taku i te whakahe i te Ture, engari kia rite tahi te marama. Pu te tika te mahi a te Ture, maku tonu e hapai. Ahakoa pango i taku konohi e ma ana i toku ngakau, engari koutou i ma, me o koutou ngakau be ma ano. Otira ki te oti mai ia koutou tenei tikanga, ko ahau nei ano hei tautoko. Kia ora tatau katoa, nga rangatira taki-tahi e noho nei i tenei whare, ma te Atua tatau katoa e tiaki. Te Riki (Hon. Mr. Rigg).— E te Timuaki, mahara ana ahau ka whakaae katoa mai nga mema ia au e mea atu nei, nui atu to tatou koa ia tatau e whakarongo atu nei ki te whai korero a Mahuta. I mohio atu ano tatau na te makariri i totoka ai te mamaoa o te reo o nga mema, e hiahia nei ki te whai ko-rero i roto nei. Na, kua rongo atu tatau i tona reo, a, kua mohio atu kua pukenga, kua rewa te mamaoa, a, kua mohiotia atu kai te mau ano i a ia te matauranga whakatakoto korero o tona iwi. H. K. Taiaroa. — E te Timuaki, e kore au e whakaroa i te Kaunihera. Kua ata whakarongo pai atu ahau ki nga kupu whakamarama: mai a te Omana i nga take i tukua mai ai e ia ta ana rarangi hou mo te Pire nei. I ata korero ia nao nga whenua papatipu, ara, nga whenua kaore ano kia whaka-taua nga take, a, e takoto kore mahi mai nei i nga Maori. Ki taku mahara mehemea ka whakaurua ki roto ki te Pire te rarangi kua panuitia mai na e te Honore mema na, tera e hohoro te tuku atu o aua whenua ki te Kooti, me te whanohonoho ki te tangata. Kua roa nga Maori e hiahia ana kia whaka-taua nga take ki o ratau whenua, a, he maha nga take nana i whakaroa noa iho. Ko tetahi take he pau o te moni i te ruuritanga i nga whenua Maori, tetahi hoki ahakoa puta nga taitara me ata tono ano ki te Kawanatanga kia whakangawaritia nga here, kia taea ai hoki te whakahaere aua whenua. Otira kaore e whai tikanga ana kia whaka-maramatia e au ona take ki te Kaunihera, i te mea hoki kai te mohio mai nga mema kua roa noa atu e takoto kau mai ana aua whenna. Engari e whai take ana kia whai kupu atu au mo runga mo nga korero a te Honore Mahuta. I te tuunga mai o taua Honore mema i roto i te Kaunihera nei, i ki mai ia i haere mai ia i runga i te tono atu kia uru mai ia hei hoa whakatikatika i nga Ture kia rite ai ki te hiahia o te iwi Maori, kia puta ai hoki he painga mo ratau, a, kua whakaurua e ia tetahi rarangi ki roto ki te Pire nei, me ta ana kii mai he mea whakauru i runga i te hiahia o tona iwi Maori. - Kai te whakapono atu ahau ki te kupu kua korerotia mai na e taua mema Honore, no reira ahau ka tautoko utu i a ia, kia mau tonu ai taua rarangi i roto i te Pire. I a ia e korero mai ra, i ata whakamaramatia mai e ia tona hiahia, engari hoki ki toku mahara kihei i marama te whakarongo atu a etahi mema, ara, kihei ratau i marama. Kaore ia i tono mai ki te Kaunihera kia whakaae atu kia wetekia katoatia nga here e tau nei ki nga whenua Maori, engari i mea mai ia ko nga whenua e meinga nei kia utu reiti i raro i nga 'tikanga a tenei Rire, me whakawatea ki a taea ai e nga Maori whai take te riihi aua whenua, kia puta mai ai he oranga kia ratau. Kaore ia i tono mai kia wetekia nga here ki a taea ai e nga Maori te hoko aua whenua. I mea mai ia kia whakangawaritia nga here kia taea ai aua whenua te riihi, a, ko aua riihi me whakamana e te Kaunihera Maori, e tetahi kai whakawa ranei o te Kooti Whenua Maori. E te Timuaki, ki toku whaka-aro e kore ano e tika kia paahita te Pire i runga i tona ahua i mauria mai ai, notemea ehara i te mea tika kia utu nga Maori i te reiti mo aua whenua i te mea e tau ana he here kia ratau, me to ratau kore kaha ki te rapu huarahi e puta ruai ai he oranga i aua whenua. Ki toku mahara he rarangi pai he rarangi totika taua rarangi. Kaati tena. Me whakamarama atu e ahau, he maha ke nga tu ahua take whenua. Kai oku ake nei whenua, he maha ke nga tu ahua take. Ko etahi Rahui he tino here tuturu kai runga e mau ana, kaore e taea te hoko, te riihi, te whakawhiti ranei. Kai etahi kaore e taea ana te hoko, te mokete, te whakawhiti ranei, engari ano te riihi ina whakaaetia e te Kawana i roto i tona Kaunihera. Ma, i runga i te rarangi a te Honore Mahuta, e tono mai ana ia kia wetekia ko te here kotahi anake, e pai ana ia kia mau tonu era atu here o runga o te whenua. Engari e tono ana ia kia wetekia ko te here e arai nei i nga whenua Maori, e kore ai ratau e ahei ki te nihi atu i o ratau whenua. E te Timuaki, e kore au e whakaroa i aku kupu whakamarama atu, i te mea hoki e roa au e korero atu ana kia tino marama mai ai nga mema Honore ki ona tu ahua maha noa atu o nga taitara o nga whenua Maori o naianei. E hiahia aua ahau kia ata whakaaro nga mema Honore ki tenei ahua e te Pire, e meinga ana kia tae te hamene a nga, Maori kia utu i nga reiti kua pukai mai o ia tau, me te waiho ia ratau Maori kia noho kore maua, kore huarahi, hei rapunga moni mai hei utu i aua reiti. E tono atu ana ahau ki nga mema Honore, kia ata whakaare ki enei ahuatanga o aua puta-ke, me taku tono atu kia whakaae mai kia mau tonu tenei rarangi i roto i te Pire. A, ki te whai tikanga kia pera, me whakatikatika mai ano te Pire kia hangai tika ai, kia taea ai hoki te whakahaere pai. PIKE REITI WHENUA MAORI. I to taenga o te Pire ki te Komiti o te Kaunihera katoa, ka tae ki te Tekiona 8. E mea ra kiu tukuna, nga whenua kaore ano kia utu Reiti kia riro ma te Kaunihera Mauri e whakahaere. Katahi ka motini a te Honore Mahuta kia patua utu taua rarangi. No te pootitanga ka kitea, kotahi tekau i pooti kia mau tonu taua rarangi, kotahi tekau marima i pooti kia patua taua rarangi. Patua ana taua rarangi. Ka tae ki te rarangi 14 ka motini a te Honore Mahuta kia whakaurua atu tenei rarangi hou, ara "14A. Ahakoa nga here e whakaekea ana e nga Ture Whakahaere Whenua Maori e etahi atu Ture ranei, e whakahuatia ana ranei i roto i nga Tiwhikete Taitara, Karauna Karati etahi atu taitara ranei e whakaputa-ina ana e te Kooti Whenua Maori me whai mana nga Maori whai take o nga whenua e Reititia ana i raro i nga tikanga o tenei Tu-Ture ki te riihi i o ratau whenua ina whaka-manaia e te Kaunihera e tetahi Kaiwhakawa ranei o te Kooti Whenua Maori." Kotahi tekau i pooti ki te whakauru atu i tenei rarangi. Kotahi tekau maono i pooti kia kaua e whakaurua atu. Hinga ana taua rarangi. "Te Puke." Kia Rakaiwhakairi Katoa. Te Momo Kingi, Paratene Matenga, ara, ki te Iwi katoa i roto i te rohe o te Tairawhiti, tena ra koutou katoa, i roto i te aroha o to tatau ariki o Ihu Karaiti Amene. He poto no nga ra koia ka tuhi a-reta noa atu ahau kia koutou, mo runga i te take o taaku tae mai ki roto o Wairarapa nei. (1.) Tuatahi- -kua -whakaaria ahau hei mema mo te rohe o te Tairawhiti nei. (2.) Tuarua i haere mai ahau Ki te whakaatu i aku take, hei tirohanga ma koutou e riro mai ai o koutou pooti kia au, e kore ai ranei, otira ki toku whakaaro rae pooti tonu mai koutou kia au i runga i aku take, koia tena: — Tuatahi ko ahau he tangata aroha, ki te tangata, ki te whenua. Tuarua e pouri ana ahau ki te iwi Maori kei noho kore whenua tia. Tuatoru e pouri ana ahau ki te Ture muru whenua nei. Tuawha e pouri ana a-hau, ki te tangohanga a te Kaunihera i te mana o tatao whenua kia ratau. Tuarima e pouri ana ahau, mo te kaha o te whakaaro o Wi Pore ko te Kaunihera me ona hoa hoki kua whakaau nei ia ratau hei mema, ara, ia Apirana Ngata, ia Ihaia Hutana, ia Mohi Atahi koia. Tuaono e pouri ana ahau ki oku hoa mema notemea ko ratau tona hoki nga tangata Tautoko te Ture Kaunihera, me ta ratau mahi tonu i nga tikanga katoa o tenei Ture Kaunihera. Tuawhitu e pouri ana ahau, mo te putanga mai o tenei muru whenua i roto i nga whakahaere, a te Kaunihera whenua, a ko aku hoa kua whakaari nei ia ratau hei mema te kai hapai o tenei Ture, a, kua tahuri mai ta ratau Ture e hapai nei ki te kohuru i o tatau toenga whenua, na konei ahau i whakaaro ai. Kahore noa iho he painga kia pootitia hei mema, notemea kua aitua te iwi i runga i a ratau whakahaere, waihoki me penei to rata-u ahua i roto o enei ra, me noho ratau i roto i tenei mea nui, kua whakapangia nei e te