Pukapuka 6, Nama 33
19060911

whārangi 6  (7 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua5
7titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
6 (TE TAU TUAONO.) TE PUKE KI HIKURANGI. (HEPETEMA 11, 1906. No. 33.) hei pupuri i o tatau whenua, he whakapau i o tatau mahara me o tatau uaua ki te ma- hi, ki te whakatipu taonga, koi ana te ture nui hei pupuri i roto i nga tikanga maha a te iwi nei a te Pakeha, kia kite ai hoki nga iwi i nga toenga whenua e puritia ana i raro i tenei tikanga, kua kiia ake ra. Hei whakamarama kia koutou i te huara- hi i te ture hoki hei pupuri i o tatau whe- nua, rae titiro atu ki te whakahaere a Api- rana ngata ratau ko tona iwi, kua kotahi te mahara ki te mahi ki te whakatipu taonga ki runga i o ratau whenua, nga eka katoa kei raro i te paamu i naianei e 60,000 eka, ko nga hipi kei runga e 60,000. E koutou e nga iwi e nga hapu e tahuri nei ki te hokohoko i o koutou whenua, ti- tiro atu ki te ture tika, ki te hoko tika, ki te moni tika e whakina maina e Ngata ratau ko tona iwi, ka mohio tonu iho koutou kei a koutou ano o koutou toenga whenua i raro i tena tikanga, ki te kore koutou e whaka- pono ki tena tikanga kua whakina ake ra, kaati maku tonu e hoatu tetahi whakama- rama kia koutou pera ano me ta Ngata ratau ko tona iwi. He tirohanga iho noku me toku iwi, pai atu te whakapau i nga uaua ki te whakatipu taonga ki runga ki nga toenga whenua, ka- ati e nga iwi e nga hapu, ko nga Maori ka- toa o tenei motu o Wharekauri, kei raro anake i te mahi paamu, ko nga eka katoa 25,500, ko nga hipi 12.000, ehara i te mea ko enei anake nga taonga, he kau he hoiho he poaka me nga mahinga kai; taewa, me era atu tini mea e tiria ana ki te whenua, Ko nga eka i riihitia e nga kaumatua ki te Pakeha i te tau 1870, 47,000 oka, kaati kei te hoki haere mai aua whenua ki nga Maori, waiho tonu atu e matau hei paamu, me nga Mooriori hoki, nga whenua ia ratau kei te paamu katoa, kore rawa tetahi eka kei te takoto noa kei te mahi katoa, kaati kua kite iho au me taku iwi he oranga nui kei runga i tenei tikanga, ehara i te mea ko tera anake. engari he ako hoki i nga uri ki nga mahi paamu ki te pupuri hoki i te whenua. Kaati e nga iwi e nga hapu ka marama mai koutou koia nei te ara nao tatau, kei penei na koutou mana rawa tatau e ki mai koi ara te ara, kei te mohio nei ano tatau ki tera tikanga, kaati kei te whakaatu noatu au i to matau nei ture, ko to matau nei mohio- tanga e whakamahia ana, ehara i te mea e korerotia ana ka waiho i tahaki takoto ai, na te rongo i nga aue i nga patu a nga ture i nga tau kua hori nei, no reira i toko ake ai te mahara, me whakamarama noa tenei ara hei titiro iho ma koutou, ehara i te ara pa- keke, ki te whakamahia te tinana e nga mahara he mama noa iho te tikanga kua kiia ake ra, kaati e nga Iwi e nga Hapu, korero- tia ka pupuri kaua e pangaia, tena pea te ra e hoki ai o mahara ki enei whakaaro, te tare nui puritia te oneone, rue pewhea ? koia nei kua korerotia ake ra, heoi ano. Na Inia Tuhata. Te Tupuhi I Tahiti.

I enei marama ka hori ake nei, ka tae mai nga rongo o te aituatanga o Tahiti i te tu- puhi, otira i te rongo tuatahi i tae mai ai kia tatau, kihei rawa i tino pouri te ngakau, engari no to muri rongo ara no to tenei kata- hi ka nekehia te kino. Ko te moutere i ki- no rawa atu te tukinotanga a te Tupuhi ko Anaa mate tangata mate taonga. Ko aua moutere e ono, kai te tu puputu tonu, ko Papeete, ko Taaite, ko Anaa, ko Marokau, ko Hikueru, ko Motutonga, kotahi tonu te tai nana i taoro enei moutere katoa. E kiia ana e nga kai whakaatu koia nei tetahi o nga Tupuhi nui i puta ki reira i ro- to i enei tau maha ka hori nei ki muri; otira i te putanga o taua tupuhi he hau te timanga i te mea ka ahua roa e pupuhi ana te hau ka maranga te tai, nawai i iti kanui haere tonu atu, i runga i te kinonga o te maranga o te tai, katahi ka whakapuku mai tetahi ngaru nui i waho, te tatanga, mai ki uta katahi ka pakaru taua ngaru, ka ngaro i konei nga moutere kua kiia ake nei ka mate i kona 121 nga Maori, ko nga morehu i eke ki nga wa- ahi tairanga ote tua-whenua ara ki nga mau- nga na reira i ora ai. Otira ko te tai nui atu i puta ki taua taki- wa, no te tan 1795, i mua tata tonu atu i te taenga mai o te iwi Pakeha ki aua moutere (ara o nga kai kauhou i te Rongo Pai) kaati i te taenga atu o aua kai kauwhau ki runga i aua moutere e mau tonu ana te tahinga a te wai i nga taonga o runga i aua moutere, a, konga waahi pokorua e mau tonu ana te ho- puatanga wai ara o te waahi tonu e tu nei te taone o Papeete i naianei, kaati tena. I te 7 o nga ra o Pepuere ka puta te tai nui kua kiia ake nei, kihei i roa kua tae ki te 3 putu te hohonu o te wai i te taha whakararo o te taone, a, ngaro iho nga moenga o nga tangata ki roto ki te wai, otira kihei i roa kua mutu, ahu atu ana te tino kahanga o taua aitua ki Paumotu moutere, pakaru iho te whare o te Kawanatanga o Wiwi rae era atu whare hoki o reira. Ko te Karapu Ho- tera tetahi whare nui o reira, haria atu ana e te tai, ki te taha o te ngahere tu ai. Kaati i te timatanga ake ano o te piki o te wai, ka timata nga tangata te whakawhaiti i o ratau taonga me te maumau ki te waahi tairanga o te whenua, ko nga mea ano i rokohina e taua ngaru ki roto ki nga whare ko nga mea ano tera i mate, kaati ko te ruihi katoa o nga whare e £20,000pauna, apiti atu kite kaipu- ke me ona taonga katoa i aia mai e te ngaru ki roto i te ngahere tu ai, ka eke te maha o nga moni i ruihi ki te £150,000 pauna. Ko taua tupuhi i ahu mai i te raki-wha- katehauauru, no muri ka huri ki te tonga katahi ka kino atu. Ko Tautira he kainga (pa) kai te Rawhiti o Tahiti, i haria katoatia nga whare o nga Maori e te wai, tae noa ki o ratau taonga me o ratau waka hoki. Ko Moorea he moutere ano te 16 maero te ma- mao atu i Papeete, i pakaru katoa nga whare o reira, tae noa ki nga maara kokonaiti me era atu hua rakau te tukinotanga a taua tupuhi, Ko Huahine moutere 90 maero te mamao atu i Tahiti, pakaru katoa nga whare o nga Maori o reira, me a ratau ngakinga kai hoki. Ko Raiatea 120 maero te mamao atu i Tahiti. kihei i kino rawa te tukinotanga a te tupuhi, engari ko nga kokonati me era atu hua rakau anake i taoroa e te tupuhi ki raro pu ai. Heoi i te pakutanga ano o tenei aitua ki nga waahi katoa, katahi ka tonoa mai e te kai whakahaere o Wiwi kotahi te Manuao me nga Kaipuke e toru, hei mau kai atu ma aua iwi i mate nei i tenei aitua. I te tau 1903 i pa ano taua aitua ki aua moutere ko nga tangata i mate e 370 hui atu ki o ratau taonga katoa mate katoa, a, no tenei tau ko tenei aitua hoki kua tuhia ake nei. No reira i nui ai te aroha ki era o ta- tau whanaunga ka hinga mai ra ite parekura a tenei aitua. He maha nga whakatepeat- nga o nga korero no tenei aitua, engari e kore e taea te whakarapopoto, kaati noa i enei kua tuhia ake nei.

He Ruu. ——o——— E kii ana te kai-tuhi mo te ''Teiri Tari- karawhe" Nupepa o Ranana, i puta tetahi Ruu nui ki Whomoba (Formosa) he moutere tenei kei te Rawhiti o Haina, ko nga tanga- ta i mate i tenei Ru, 1,000mano nuku atu ra- nei, ko nga whare i hingahinga katoa ki- raro, tae noa ki nga taonga te tukinotanga a te Ruu, ko te ritenga katoa o te ruihi o nga tangata o runga i taua moutere, i ru- nga i te tukinotanga a te Ruu i o ratau taonga me o ratau whare hoki e £9,000,000 mirona pauna.

He Kohuru. Kotahi tetahi kotiro i whakamatea mo runga i tona kohurutanga i te Kawana o- Temepoho (Tamboff) waahi o Ruhia, ara, ko te ahua o taua kohuru kihai rawa i tino mohiotia, engari no runga i te mahi whiu tonu i a ia i nga ra katoa, katahi ano ia ka whaaki he tika nana tonu i kohuru taua Kawana, he kino no nga tikanga a taua Ka- wana ki a ia, he hipa noa atu no te whaka- mahi i a ia, mutu mai ana nga haora e tika ana hei mahinga mo ona, ka hao noa atu te whakamahi i a ia ki tua o te robe, no reira i tipu mai ai te ngakau kino i a ia ki taua Kawana, peke ana ia paitinitia ana e ia nga kai a toua rangatira koia te take i mate ai tona rangatira. Engari e kore e mohiotia taua kohuru mehemea i hunaia tonutia e ia, no tona whaakinga katahi ka mau tona hara, heoi whakamatea iho ia.

Kia mohio ano nga kai Korero o te Puke ko tetahi o enei "Puke" no Mei ra ano, ka- tahi nei ano ka tukua atu. Tuarua kai tera putanga o te pepa whakamarama ai te hoki- nga o te Puke ki te rua putanga i te marama.