Pukapuka 7, Nama 24
19121029

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
Te Puke ki Hikurangi, Oketopa 29, 1912Nama 24 o te tau 2. riihi ki te Kai-tiaki o te Katoa mo taua whenua i riihitia ra. 5. Mehemea ka tika te kai- tango riihi i raro i nga kupu o te riihi kua utua mai ki a ia tetahi moni hei kapeneheihana mo nga whakapainga ka tau taua moni hei tiaati ki runga ki nga moni katoa e takoto pera ana i roto i nga ringa o te Kai-tiaki o te Katoa, me te Poari te Kooti ranei, ina tupono ki tewhea o raua, ka ahei ki te whakahau atu ki te Kai-tiaki o to Katoa mana e utu atu taua tiaati i roto o nga moni e takoto pera ana i roto i ona ringa. 6. Mehemea aua moni kua hui pena mai Ui roto ki nga ringa o te Kai-tiaki o te Katoa e nuku atu ana i nga moni e tau ana hei utunga atu ki te kai-tango riihi, ka ahei te Poari te Kooti ranei, ina tupono ki tewhea o raua, ki te whakahau atu kia utua nga toenga ki nga tangata e tika ana ki nga moni reweniu o te whe- nua i riihitia ra. 7. Ahakoa kua whakatakoto- ria tetahi kaute punga whakaea pera, kaore ranei, ko ia moni e tau ana hei utunga atu ki tetahi kai-tango riihi hei kapeneihana mo nga whakapainga, i raro i tetahi riihi i whakatuturutia e te Poari e te Kooti ranei, ka takoto, mai i te timatanga o nga tau o te riihi, hei tiaati ki runga ki te whenua i riihitia ra ; a, ina tae ki te wa hei utunga i te moni kapeneheihana i raro i nga kupu o te riihi, ka ahei taua tiaati kia whakauria e te Kooti "Whenua Maori i runga i te whakatunga o tetahi Riihiwa. ano tonu me te mea nei he tiaati i whakanohoia i raro i tenei Ture e tetahi ota a te Kooti.

Te Keehi a Te Arawa.

MO NGA MOANA ME TE WHAWHAI MO TE TIRI- TI O WAITANGI.

Tena koutou nae nga morehu a aitua, kua riro atu ratou, mahue ake ko te oha ano a o ratou tu- puria i waiho ake ra kia ratou, ara ko te mana Maori motuhake, i whakakaupapatia nei tena mana ki runga i te Tiriti o Waitangi, hei turanga mo te ki, hei noho- anga mo nga tikanga, hei toitu- tanga mo te iwi Maori ki tena marae, ki tena marae. Ko te kaupapa tenei i hapainga ai e te Arawa taua keehi mo Rotorua me nga moana katoa o Aotearoa tae atu ki te Waipou- namu. NGA WHAKAMARAMA. Ko te rongo o te keeti a te Arawa mo aua moana kua paku atu ki tena wahi; ki tena wahi engari kaore ano kia panutia nga tino take o taua keehi. Tenei etahi o nga take e mohio mai ai koutou ki te ahua o tenei whakahaere; kaore e taea katoa- tia te whakamarama atu o te kaupapa, kua oti te perehi o te keehi hei whakatakoto atu ki te aroaro b te Kooti Piira. Ka toru nga tau tuturu e wha- kahaeretia ana tenei keehi e te Arawa. I tae ano tenei keehi ki te aro- aro o te Hupirimi Kooti, no te kitenga o nga kai-whakakawa i te taumaha me te nui whakahara- hara o tenei keehi ka tono ratou kia hikitia atu ki te aroaro o te Kooti Piira whakahaere ai kia tokomaha ai nga Kai-whakawa hei whakarongo. TE KEREEME A TE ARAWA. Tenei etahi o nga take o te keehi:—Ko te whenua i raro i nga wai o te moana o Rotorua he whenua papatupu no o ratou tupuna heke iho kia ratou, a i kotahi katoa atu ki te whenua o uta. Kia whakaputaina e te Kooti nga Taitara:—Ka whai mana noa atu te Kooti Whenua Maori ki te uiui ki te whakaputa ota whakamana a te Kooti mo te kaupapa o te moana i raro i te mana o te Ture Whenua Maori, 1909. Te wai i runga i te whenua:— Kei te mau tonu te inana motu- hake o nga Maori ki nga wai o te moana o Rotorua, mo te hi ika, mo te haereere, me era atu tikanga i runga i te moana. TE TIRITI O WAITANGI. Na te mea kaore rawa te mana o nga Maori ki o ratou moana ki nga whenua ranei i raro o te moana, ki nga waahi hi ika ranei, i hokona, i tukua ranei e ratou ki te Kawanatanga, na reira e kereme ana ratou i enei waahi katoa i runga ano i nga kaupapa me nga whakamaramatanga o te Tiriti o Waitangi, me ta ratou ki kei a ratou tonu te mana tuturu me te mana motuhake ki nga wai o ratou moana me nga whenua i raro i aua wai. Nga pukapuka tawhito kua hurahia mai, timata mai i te tau 1889, i nga reta i tahia mai i raro i te mana o Kuini Wikitoria, kia Kawana Hopihona, kia Kawana Pitiroi i mua atu o te hainatanga o te Tiriti o Waitangi, a tae noa mai ki tenei wa. PIIRA KI INGARANGI, Kua rangona te kupu a te Kawanatanga, mehemea ki te hinga ratou i tenei keehi ka piira- tia e ratou ki Ingarangi; ka pera hoki a Te Arawa ka kauria te moana nui. Kaore he tangata kotahi o tatou i kore te pangia e tetahi wahi o tenei keehi, ka tahi ano ka tino mohiotia e taton te tatu- tanga o te Tiriti o Waitangi kei te otinga o tenei keehi. TE WAKATAUNGA A TE KOOTI Kua puta te whakataunga a te Kooti Piira i Poneke, i te Mane ka taha nei, te tekau ma wha o nga ra O Oketopa, mo te keehi a Tamihana Korohai me te Ka- wanatanga mo te moana o Roto rua. Te kereeme a nga Maori, i runga ano i te ahuatanga Maori, mo te whenua i raro i te Moana o Rotorua, a kei te tono nga Maori kia whiriwhiria te taitara, kia whakahaua hoki e te Kooti Whenua Maori mehemea no te Maori ; no te Kawanatanga ranei taua whenua. Ko te kereeme a te taha Ka- wanatanga, ara, te Roia-Tumuaki, mo te whenua i raro i te moana no te Kawanatanga, ko te mea anake; he tono ki te Kooti Whe- nua Maori kia whakataua te Taitara, kaore he mana o te Kooti i muri atu. • ' , Ko te whakatau a nga Tiati (Te Taute, Wiremu Eruera, Kupe me Tiapumene i rite katoa, ara e whai ake nei:— Kei te ahei te kai-tono rae tono iwi ki te haere ki te Kooti _ Whenua Maori kia whiriwhi- ria to ratou paanga ki taua Moana. 2. I runga i nga ritenga o nga mana motuhake i raro i te Tiriti o Waitangi me nga mana i raro i nga Ture i muri mai i tana Tiriti, kaore e ahei te whakahe. 3. Kaore te Karauna e maua ki te arai i te Kooti Whenua Maori i ranga i nga tono kia whiriwhiria aua taitara, engari mehemea ka marama to whakaata a te Karauna tera he taitara tona ki taua whenua, mehemea ranei kei roto i te Ture Whenua Maori 1909, tetahi arai, tetahi whakaatu ranei e ahei ai ki te whakahe i taua tono whiriwhiri taitara. I muri o te whakataunga a te Kooti Piira ka whai-kupu te roia mo te Karauna, ka mea kaore te Karauna e arai ana i te tono a nga Maori kia whiriwhiria tenei take, inahoki kaore ia i whakahe i te tika o te tono a nga kai-tono kia whakawatia tenei keehi e te Kooti Whenua Maori, engari mehemea e ki ana te Karauna he whenua Karauna tenei, kaore he mana o te Kooti ki muri atu. Ko te whakatau a te Kooti Piira kia uru tenei keehi ma te Kooti Whenua Maori e whiri- whiri, kia kimihia e te Kooti, te tika, te he ranei o te Arawa ki taua whenua i raro i te Moana o Rotorua.

Te Kereme A Ngai Tahu.

No te Mane nei ka hui te ropu o Ngai-Tahu ki te tari a te Piri- mia i Poneke, ki te whakatakoto i ta ratou take hei whiriwhiri mai ma te Pirimia mo ta ratou tono, e whai i raro ake nei. Na Taare Parata M.P. i korero ta ratou take. " I te tau 1848 ka riro i te Kawanatanga te whitu miriona eka whenua o nga Maori, ko taua whenua i timata atu i Kaiapoi ki te wahapu o Otakou; te whakaritenga o taua tuku me utu te moni e £2,000, a, kotahi eka i roto i te tekau eka me pare ake ki waho mo nga Maori. I utua te £2,000, kaore te kotahi eka i roto i te tekau i whakaritea e te Kawanatanga. I mari o tena ka riro i te Kawanatanga e 18,000,000 eka, no nga maori ano, kaore he moni i utua, engari i whakaaro nga maori tena e nui atu nga eka e parea ki waho mo ratou. Mai i taua wa tae mai ki naianei he tono tonu ta nga Maori ki te Kawanatanga mo taua take. I te tau 1881 ka whakatoria he Komihana hei uiui mo taua take kia kitea e taua Komihana e tika ana te tono a nga Maori kia whiriwhiria e te Kawanatanga; i te tau 1910 ka whiriwhiria e te komiti mo nga mahi Maori taua take, ano i ranga i tetahi pitihana, ka tukua ki te Paramata hei whakaoti i te mea he tika te tono a nga Maori me titiro pai mai te Kawana- tanga ki tana take. Ka kereeme nga Maori i raro i te tuku o taua whenua he tika ano kia awhina- tia ratou e te Kawanatanga, kia whakaritea katoatia nga ritenga o te taku o taua whenua ki te Kawanatanga—ara me whaka- hoki kia ratou e 2,000,000 eka i roto i te 13,000,000 i riro i te Kawanatanga, mehemea kaore e taea tenei me hoatu ko nga moni e £2,000,000. Ko tetahi take he nui nga moni a nga Maori kua pau i te whakahaeretanga i tenei tono, ara, e 40 tau e mahi ana ratou ; he take e mahara iho ana ratou he tika. Ka mea a Taare Parata, e hara i te mea he take hou tenei ahuatanga whakahoki etahi eka o te whenua i tukua, engari i pera tonu te Kawana- tanga o Ingarangi i nga ra o muri, no tenei keehi ka hapa taua tikanga. I te wa e whiri whiria ana te Pire mo nga Maori kaore he whenua i roto i te Pare- mata i enei tau kua taha nei, ka mea a te Waari kaore taua Pire e pa ana -ki nga kereeme a Ngai- Tahu.' Ko te whakautu a te Pirimia e hara tenei take i te mea kotahi ano te ra ka mutu te whiriwhiri, engari ma aha e titiro __ i te