Nama 131
190902

whārangi 2  (12 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


 
TE PIPIWHARAUROA.

mariki, na Te Kotahitanga o Te Aute "Ka pu te ruha ka hao te rangatahi." I tautokona te- nei whakatauki e te kupu a Tamahau Mahu- puku, i mea ai tera. "Kua huri nga rau tau o nga kaumatua, ko enei rau tau no nga taita- mariki." Kua maha tenei nga tau i kura- ngia ai taua te Maori a no enei tau rawa ka kitea he hua rarahi ara he takuta, he roia, he minita Kawanatanga, haunga ia nga minita o te Hahi. Ko nga hua enei o enei tau maha o te kura, katahi ano ka timata te kokirikiri ake, ko nga hua matamua enei. "Haunga ia nga minita o te Hahi." Kua taea e te Maori eta- hi atu turanga teitei tena o roto o te Hahi ka- hore rawa he turanga teitei. Ko te Hahi te tuatahi ki te mahi i waenganui i te Iwi Maori engari kahore ano he Maori kotahi kia whiwhi ki tetahi turanga teitei: kai tirotiro, atirikona, tumuaki ranei o nga kura a te Hahi, heoi ano kei ta Eruera te Kahu i ki ai ko te tikanga o nga minita Maori hei tonotononga, hei pononga. He aha i kitea ai he Maori hei takuta, hei roia, hei Minita Kawanatanga, i kore rawa ai e kitea he Maori kotahi mo tetahi turanga teitei i roto o te Hahi? E rua ano nga kupu whakahoki He kore Maori totika, he whakahawea ranei no nga upoko o te Hahi ki te Maori. Ki to ma- tou nei whakaaro ake e nui ke atu te kaha o te Hahi me i whakaturia ana he Maori ki eta- hi o nga turanga o nga pakeha. Kua tauwiratia te turanga takuta, roia, Minita Kawanatanga, ahuwhenua, ko tetahi turanga nui ia i roto i te Hahi i nga kura ranei kahore ano kia tauwira- tia e te Maori. He maha nga turanga i motu- hake ki te pakeha anake kati me waiho na kura Maori hei koiritanga mo te Maori me kore noa e puta te kaha, te he kei mate roto noa na matau, nga kaha, nga tumanako.

I tarapeke tonu te pikinga o Apirana Ngata. Kua whakaaro noa atu ia ki te tu hei mema engari i tatari ia ki na kaumatua—ki nga ruha kia whakawatea kia tukua hoki te rangatahi ki te moana hao ai me kore noa e mau mai he pu- nua aua. I whanau a Apirana Ngata ki te Kawa Kawa (Te Araroa) i te tau 1874—e haere ana ki te 35 ona tau. I timataria tana kura ki Wai-o-Matatini he maha nga tau i kura ai ia ki reira i kitea ai tona matau. Mu- ri mai i Wai-o-Matatini ka haere ia ki Te Aute Kareti, ka kitea ano tona matau. I ona tau whakamutunga ki te Aute ko ia te tino ta- maiti matau o te kareti katoa. Kahore i tae ki te tau whakamutunga ka puta ia i te whaka- matautauranga whakamutunga o Te Aute (mat- riculation). Mutu mai i Te Aute ka noho ia mo te wa poto ki te tari roia i Turanga nei, ki te tari o whini. I te tau 1890 ka haere ia ki te kareti tino nui i Otautahi. E toru a au i ako ai ia, i

kitea ai tona kaha, tona matau, tona pai. I wha- kanuia ia e ona hoa katoa mo tona pai. I tona whiwhinga ki te tohu B.A.ka haere ia ki Aka- rana ki te tari roia o Tepoa raua ko Kupa— ko Tiati Kupu inaianei. I a ia e noho ana ki Akarana ka whiwhi ia ki te tohu M.A. me te tohu LL.B. Na tona whiwhinga ki te tohu LL.B., i tu ai ia hei roia mo te Hupirimi Kooti, engari i kawangia e tona wairua te ma- hi roia. Nona i te tari roia ka marena ia ki a Arihia Tamati, tamaiti a Tuta Tamati o Wha- reponga. I tona hokinga mai i Akarana ka tu ia hei hekeretari mo Te Kotahitanga o Te Aute

—e wha nga tau i tu ai ia ki tenei turanga, i haereerea ai e ia nga wahi katoa o te Tai Ra- whiti. Muri iho ka timata tana mahi whaka- tupu hipi ko tana teihana tuatahi i Kakariki wahi o Waiapu. I namaia e ia he moni ki a Te Wiremu Hamiora, i kiia atu ai e ia ki a Te Wiremu ko tona tinana tonu hei punga mo tana mokete. Kua oti katoa a Kakariki inai- anei, e kore e mohiotia he teihana Maori, i te pai o te whenua, o nga whare, o nga taiapa, o nga kararehe. I te tau 1907 no nga huruhuru hipi a Apirana Ngata te utu nui atu mo Niu Tireni katoa. Ko tana wuuruheti tetahi o nga wuu- ruheti nui atu, pai atu i Niu Tireni katoa—ko tetahi tenei o nga whare Maori tuatahi ki te

whakaiho i te hipi ki te mihini. Ko te whare ano o Apirana tetahi o nga whare tuatahi o Nga- tiporou ki te honoa ki te waea korero, ara terepono. E wha nga teihana ko Apirana Nga- ta te kai-whakahaere, ko Kakariki ara ko te Ahikouka, ko Akuaku, ko Taurawharona ko Te Herenga. Ko tona taina ko Renata te kai- whakahaere o te Ahikouka inaianei. I tu ano a Apirana Ngata hei tumuaki mo te Komiti Poraka Whenua. I te tau 1905 ka hinga a Wi Pere i a ia. I ona tau tuatahi ki te Paremata i uru ia ki te Komihana mo Te Aute, ki te Komihana Whenua hoki. He mahi nui wha- kaharahara te Komihana Whenua, otira ki a Apirana Ngata ka tapiritia atu ki tenei mahi nui, ana mahi o te Paremata, ana mahi o te kainga, tana hui nui i tu nei ki Poneke i tera hotoke, me era atu mahi huhua a te tangata puku mahi. E toru ano nga tau i tu mema ai a Apirana ka tu nei hei Minita, na konei i kiia ai e matou i tarapeke tonu tona pikinga, a kao- re ario kia mutu noa tana piki.

Kahore rawa he take e porangi noa ai te ngakau o te tangata kite hae mo Apirana Ngata no te mea he tangata ia e tika ana kia piki a e kore hoki e hapa te piki, no te mea he tangata pai, he tangata tika, he tangata kaha, he tangata matau, he tangata ahuwhenua he tangata puku mahi. E ki ana ko Paora, "Hoatu nga mea i tika ki te katoa: he takoha-tangata ki te tanga-