Nama 141
190912

whārangi 2  (12 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


 
2 TE PIPIWHARAUROA. HE TIKANGA MA TE TANGATA MARENA. Na REWETI T. KOHERE, Te Araroa. E KIIA ana e toru nga mea tino nunui e puta" ana ki te tangata i tenei ao: Tuatahi, ko tona whanautanga; tuarua, ko tona marenatanga; tuatoru ko tona matenga. Kahore a te tangata wahi mo te mea tuatahi, kahore hoki ana wahi mo te wahi tuatoru, ara, e kore e taea e ia te mea kia ora tonu ia, otira ko tona marenatanga, haunga ia i nga ra o nehera, e whai wahi ana ia. Na Naporeana Ponepaata te kupu ko te kaha o te iwi, kahore i te pu kahore i te moni engari kei nga matua—kei nga papa kei nga hoka. Ma te kaha o nga whanau takitahi, ka kaha ai te hapu, ma te kaha o nga hapu ka kaha ai te iwi nui. Ki te kaha kore nga hono- honotanga o te mekameka ka kaha kore te mekameka katoa. He tino tiko enei kupu a Naporiana, a, na konei au ka mea ko ta tatou putake korero inaianei, ara, ko Oa Tikanga ma te Tangata Marena, he putake tino nui, he mea hei ata whakaaroarohanga ma tenei hui, kei penei tatou na he mea tenei e puta ai nga whakaaro me nga kupu whakaahuareka. I mahara ano au e kore pea e tika maku tenei putaka e whaka- takoto ki te aroaro o te hui i te mea ehara au i te kaumatua, anei ia te pai o te taitamariki he tu i waenganui i nga ao e rua, i te ao hou i te ao tawhito, ma konei ia e mohio ai me pehea ranei te tuhonotanga o nga tikanga tawhito ki nga tikanga hou, a ko te tauwira o te tangata marena no te ao hou ehara i te ao tawhito i whakapono- ngatia nei o tatou tupuna wahine e o tatou tupuna tane, i kau ke nei ko Hinemoa ki a Tutanekai, ko to te ao hou hoki tikanga ko Tu- tanekai ke e kau ki a Hinemoa. Kua rongo etahi o tenei hui ki te kaha o taku tautoko i nga tikanga katoa hei whakaako i a tatou tamariki— nga tane nga wahine—kia mohio ai ratou ki nga mahi tika ma te tangata marena. He whakaaro tenei no toku ngakau ki te kahore a tatou tama- riki e whakaakona ki nga mahi ma te tangata marena e kore rawa te Iwi Maori e tupu i runga i te kaha, i te ora, i te pai. Kia pai nga pura- pura kia pai hoki te mara ka tika ai te tuma- nako o te ngakau kia tupu pai nga hua o te mara waihoki ma te pai o te kainga, o te whare, ma te pai o nga matua ka pai ai hoki nga tamariki. Tuatahi, mo te Whare.—He kupu na te pa- keha, matua hanga te kohanga ka whakatakoto ai i nga pi He tino ture hoki na te pakeha e kore e tika te marena wawe i te mea kahore ano kia rite he kainga; ko ta te Maori tikanga ia matua rapua ko te wahine hei muri ka puta ai nga whakaaro mo te whare. He maha nga he e puta ana i runga i tenei tikanga a taua a te Maori. Ka marena te tamaiti ka noho ano i roto i te whare o nga matua kahore e wehe ke nga whare, nga rawa, nga whakahaere; kahore e tupu te nga- kau ahuwhenua, te ngakau penapena taonga i te mea ka whakawhirinaki tonu nga tamariki ki nga matua hei poupou mo raua. Ko te tikanga tino kino rawa ia ko te noho ko te moe huihui i roto i te whare kotahi—he tikanga tenei e punga ana i te Iwi ki raro. E kore e taea e au te whaka- tepe te nui o nga kino e puta mai ana i roto o te noho o te moe huihui o nga whanau tokomaha i roto i te whare kotahi. Ka matakitaki tonu mai etahi ki etahi e moe ana e tanga ana, e purupuru ana i nga kakahu, kahore he tapunga o te tangata o ana rawa ranei; ka whakahanumi nga tamariki, ka rongo i nga tu korero katoa, ka whakaakona ki nga tikanga ki nga whakaaro kino. Ko nga tamariki e whakatupuria ana i runga i tenei ahuatanga he uaua e tupu totika ai. Ko te mea tuatahi ma te tangata marena ma te tangata ranei e tata ana te marena ko te hanga whare kia wehe ke kia makohakoha ai ta raua na noho ko tona hoa, kia pihangaiti ai a raua taonga, kia tupu ai a raua tamariki i runga i te ataahua. Ko te whare o te tokomaha ehara i te whare no te tangata, e kore hoki te tangata e hoko tonu e mahi tonu ranei he kai papai ma te tokomaha. He tokomaha nga tangata kua kite ahau kahore e whakaaro nui ana ki te hanga kainga totika mo ratou, a he tokomaha ano kua whiwhi whare he rawa iho kahore he taonga o ratou whare kei te tu tahanga noa iho—ko waho noa e kitea atu ana he whare ko roto ia he whare poak. Ehara rawa i te mea uaua te hanga whare te hanga kainga pai mehemea e whakaaro nui ana te tangata. Mehemea e u tonu ana te tangata ki te mahi e tohu ana i te moni he mea takoto noa te oti o te whare o te kainga. Ko te tikanga pai, riro ana mai he moni ka tuku ki te poutapeta, a, kitea rawatia ake kua puranga te moni. He tini nga Maori kahore rawa e whakaaro ana ki te whakapai i o ratou whare, ko a ratou moni e pau ano mo te whakapai i o ratou tinana, mo nga mahi ahuareka, mo te inu waipiro. Ki te kitea ratou ki nga taone tera e pohehetia he hunga tino rangatira, otira ko o ratou whare e rite ana ki te kauta ki te pakoro ranei: Ka puta ana mai he moni ki te tangata ko tona whakaaro tuatahi tonu ehara i te mea ko te hoko kai, ko te hoko kakahu, ko te hoko taonga mo tona whare, kaore engari ko te haere ki te taone ki te inu waipiro ki te haute, he haere ki nga reihi hoiho. Ahakoa ranei he nama ana kahore e utua e ia kia ngawari ai te pakeha a muri atu, ma te pakeha tonu e whawhai haere e hamene ranei e whakaaro ai te nuinga o te Maori ki te utu i a ratou nama.