Pukapuka 6, Nama 32
19060518

whārangi 3  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
(TE TAU TUAONO.) TE PUKE KI HIKURANGI, (MEI 18. 1906. No. 32.) 3 ka timata te whakaeke ki Waimarama no te Wenerei ka whakapuaretia te whare Karakia ko A. Wiremu. Ko te Katene Pukerua nga Minita. He kai hapa he lriiri nga mahi o ta- ua ra. No te Taite te 22 o nga ra ka tae mai te Pirimia me tona hoa wahine, me te Mema mo Hake Pei me Omana, Te Makarini me e- tahi atu ona hoa. I te taenga mai ka haere te Waipawa Peene, ki te arahi mai ki te Whare Karakia i te 12 o nga haora. Ka tangi te Peene Marena mo Tu Teira raua ko te Mihikore Iraia Karauria, ko te Peene me te Pirimia kua tae atu ki te whare Kara- kia, i muri mai ko te tane Marena me te wa- hiue, i te mutunga o te Marena he roa te wa i muri ka whakatomo ki te kai, ka mutu te kai ka noho tai awhio i te marae, ka tu ake ko Airini Tonore. Ka mihi ki te Pirimia rana ko tora hoa wahine, me o raua hoa, mo tona taenga mai ki te whakatutuki i te tono kia tae mai ia kite whakapuaretanga o te whare Karakia me te Marenatanga, a kia rongo hoki koe i o matou whakaaro mo tenei Whenua mo Waimarama kei roto i te pukapuka mihi. Ka tu a te Ruihi ka panuitia te naihi te Maoritanga me te Pakehatanga, ko nga ku- pu momona i roto i te mihi, kei taka a Wai- marama ki raro i nga tikanga Riihi ki te Pakeha, engari me whakanohonoho ki nga tangata kainga, ka mutu te panui ka tu ake ko Mohi Te Atahikoia ka mihi ki te Pirimia me tona hoa wahiue, me te Omana ma hoki, e tautoko ana ia i nga kupu mo tenei Whe- nua mo Waimarama kia whakanohonohoia ano ki nga tangata nona te Whenua. Kia tahuri ai te tangata Maori ki te wha- katipu rawa ki runga hei oranga rao ratau, ma hoki kua mutu nga Riihi ia Hepetema e heke iho nei, e mohiotia ana koia nei te tokomaha o nga tangata tuatahi i uru ki Waimarama e 42, i naianei kua nuku ki te 288 tangata kua uru ki tenei whenua, kia whakaaro te Pirimia ki tenei inoi. He iwi matau no te Kuiini, i puta ano be tono kia awhina matao i nga mahi o te pakanga i Awherika, otira kaore i whakaaetia e koe, he ahakoa kua huaina a Niu Tireni ki te- tahi maunga i Awherika, he nui ano hoki nga painga i te wa ia te Omana raua ko Tana- ra Makarini, i puta ai nga pakanga, tera ake te roanga. Wi Rangirangi, ka tautoko i nga kupu mo te whakanohonoho i Waimarama, kia kaua e hoki ano ki te Riihi, kaore o ona pai ki te Riihi a te tamaahine a Maina Ta- kena, he mea pupuri tenei whenua i roto i nga boko o mua. Iraia Karauria, ka mihi ki te Pirimia mo tona whakamana ite tono kia tae mai kite ra e marenatia ai ona tamariki, e tautoko ana hoki a ia i nga korero a nga mea kua whaka- tutia ake nei i mua i a ia. Tatere :— ka mutu nga mihi, e tautoko ana ia i nga kupu a nga mea i tu i mua ake i a ia, tenei hoki tetahi, kia kaua tenei whenua e ;aka ki te hoko ki te riihi, me noho e nga ma- or. kia homai he moni hei mahi i te rori to- tahi hoki kia hanga he waea, tetahi kia wha- kahohorotia te Mahita mo le Kuia, e 40 nga tamariki e rite ana mo te Kura i naianei. I. Hutana, ka mutu nga mihi ka mea, kua ngaro o hoa rangatira i nga marae e hautu ai koutou, otira koa ratau tikanga ina tonu e tu mai nei te Whare Karakia, e tu mai nei te Whare Kura, nga take o tenei hui me te hononga i enei tamariki. Kei te kaha rawa ake te tumanako o te ngakau kia whakahohorotia e koe te wha- kaara, i tetahi Kura mahi a-ringa. Ko te whitu tenei o nga tau e tatari ana kaore ano i pono noa, ka mutu to ova mo te Maori, ko te ako i te ringa kia rite ki te Pakeha, no te tamarikitanga i noho ai ki taua mahi i roto i te whare, koroua iho ki te whare, ko tona, ringa tana pamu nana i pupu- ri te oranga roa i roto i te whare pera hoki i te tamarikitanga ka noho ki runga i te Kaipu- ke, koroua iho ano ki te Kaipuke i runga i te moana, kaore he painga o nga Kuia, e tu nei, kei te mou moutia te tahua o te tama- iti ki te ako ki te mahi e rite ana maana, kaere i te ngaro i te Mahita nga tama- riki e tika ana mo te ako i te roro me nga mea e kore e tika. Kei te tino mohiotia kei te whakatata mai nga ra e kore whenua ai te Maori, ina hoki kua oti te tikanga kia rohea te pito whakararo o te Tai-rawhiti hei wehenga Riihi, ko tenei pito ka whakapuaretia mo te hoko, e tumanako ana te ngakau kua riro tonu mau e whakamarama mai nga painga o tenei tikanga, kia matau kua taka nei kei roto i te hoko. Tenei hoki tetahi, he mea tika ko nga Mahita e whakaturia ana mo nga Kura Maori o te Tai-rawhi me whakatu e te Kawanatanga i nga tar gata mohio ki te mahi rongoa be mea uaua rawa ki etahi takiwa te arai i nga tohunga i te mea kaore rawa aua takiwa e takahia ana ete tapuae Takutu. P. Tonore, ka mihi ki te Pirimia, ka korero i te ahua o Waimarama o mua i te wa e Riihi ana kia Maina Takena, me te whakaatu i te hiahia o te tamaihine a Mai- na Takena kia Riihitia ano ki a ia, kaati i whakaatu ano ia i tetahi tikanga Patena ara (Partner) kia taka mai ai a Waimarama ki raro ki tana tikanga, tona tino hiahia kia kore atu nga Riihi, me whakanohonoho te whenua ki nga tangata Maeri, i korero ano ia i nga mahi kino a nga Pakeha o Heretaunga ki nga whenua o nga Maori, he mea tika kia hanga he taone ki Waimarama, he nui nga mahi, he kani rakau, be mahi pata ka taea e tetahi wai te mahi i te ahi hiko. Ko te tamahine a Mama Takena ka mea, i mahara ia ko tenei ra he ra whakahari mo te marenatanga o enei tamariki rangatira, i oho mauri a ia i nga kupu a Airini rana ko Tonore, e korero nei mo te Riihi a tona matua mo Waimarama, no reira e kore hoki e taea e ia te peehi iho ana kupu whakaatu mo enei korero a raua. I whanau ia ki Waimarama, ko te wha tekau tenei o nga tau e Riihi ana ki tona matua. I puta ano te whakaaro i nga Maori kia hokona tetahi wahi whenua hei utu mo nga nama a taku matua, tekau matahi mano pauna £11,000 kaore tana matua i whakaae, kaore he mahi kino a tona inatua ki nga Maori, i whaka- ritea ano te Reti i muri mai i runga i te utu tika i whakaritea i waenganui i taku matua me te taha Ida Airini rana ko Tonore, kota- hi tekau mano pauna £10 000, te moni i hoatu e taku matua i oti ai nga whakarite- nga o te Riihi, kotahi mano paana £1.000. te moni Reti i te tau. Otira na runga i te whakapainga n tona matua i te whenua i piki haere ai te utu, kaore ia i te korero ki nga Maori wha- kahe i te mahi Patena. Tera atu te roanga n nga korero a te tamahine a Maina Takena. Ka tu ake ano ko Airini, ki te utuutu haere i nga kupu a taua wahine. Hori Te Huki, ka mea, me mutu i enei i tu ake nei te korero mo Waimarama, kaore hoki au i haramai mo enei korero. Ka tu ko Taranaki Te Ua. ka tono kia. puare ho moni ki nga taitamariki hei mahi whenna. Ka tu ko te Pirimia ka mea— Ko tenei ra he rangi whakahari, he rangi hoki i pin ai nga iwi e rua tae noa ki to hunga i mare- natia, no reira e tumanako ana ahau kia hoatu nga painga katoa ki te hunga tai- tamariki i marenatia nei I hakiri noa ake ia ko te maha o nga ingoa kai roto i te Tai- tara e 42. no naianei katahi ka kitea e 288 ke ia te inaha o te hunga nona, no reira kai to takoto puku tonu te kanara. Na konei i whakaatu kaore te iwi i te mate haere e tino tumanako nui ana ia ki te hapai me te tiaki hoki i te iwi Maori. Ko nga Maori kaore he whenua e kore rawa e ora, a. me te mohiotia hoki ki tenei tu ahua o te mate era e pu ki te iwi Maori a ona ra P heke iho nei. He mea tika ma ana ki te Kingi me tona whenua, kia ata tirohia pa itia e ia enei ahuatanga. Otira kua hakiri ake ia ki te Hitoria o tenei whenua me tona ahuareka hoki ki tona mohiotanga ko te Taitaia o tenei 85.000 mano eka, kei runga i nga ingoa o nga Maori. Ko te whakaaro ia o te Paremata mo nga whenua Maori o te Tai-rawhiti, tae noa ki nga whenua o te taha whakateraki o Akarana, he mea tika kia Riihitia ana whenna i te mea kua tu nga Mira kua pae hoki he moni, hei whaka- pai i te takoto o aua whenua kia ahei ai te Riihi. Kua whakatu hoki te Paremata kua maha nga Riihi kua hinga, ko te take na runga i nga Ture i paahitia i naianei. No reira ko te hiahia o te Paremata, me riro tonu ma nga Maori ano e whakanohonoho o ratau whenua, a, KO te toenga atu o te whenua me Riihi atu ki te pakeha hei painga mo nga iwi e rua. Mo te taha ki te Riihi ki te Pakeha, ina tutuki nga tau o tona Riihi ka kore ai e hiahia te hunga no ratau te whe- nua kia whakahoutia te Riihi, ka ahei te hunga no ratau ki te tango i te whenua, a,