Pukapuka 3, Nama 11
19000815

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 11, O TE TAU 3.] TE PUKE KI HIKURANGI, AKUHATA WENEREI. 15th 1900. [Wharangi No. 2] puna ka pakaru te wiira ki te paaka wai, te Iwi nei te Ingarihi kua taka atu nei tatau ki raro i tona mana, he penei ano me tatau to- nu na nga kiri anake i ahua wehe ai me te reo, otira ko tenei ahua kiri i a tatau nei he nui nga Iwi i raro i te ra kai tenei ahua o te kiri i a tatau nei, he tini he tini mano mano, e- ngari ko te mana me te kaha kaore i tae atu ki te kaha me te mana me te matauranga o nga Iwi kiri ma, engari ko te tokomahatanga i nui ake o nga Iwi kiri waitutu pangopango kaore he kaha, engari te mana ki tona tura- nga ano, ki tona Moutere ki tona takiwa o te Ao nei, kaore i whiti ki ko atu o tona Moutere kaore hoki i kitea e kauhau haere ana i te Rongo Pai o te Whakapono, ko nga kiri ma anake kai te kawe haere ki roto i nga takiwa o nga kiri waitutu me nga kiri pangopango, a, kai te kai tonu etahi o enei Iwi i te tangata he iti kua Whakapono ki te kauhau a te kiri ma. i timata mai ano te kiri ma i a Pita i a Paora me nga Apotoro tae noa mai nei ki te Ingarihi, me era atu Iwi kiri ma, e kauhau haere ana i te Rongo Pai, me te haere tahi tonu te matauranga me te aroha i a ratau, ehara i te mea ko te Whakapono anake ta ratau i whakahaere ai ki waenganui i nga kiri waitutu me nga Kiri pangopango, engari ko nga painga katoa mo te tinana e kore nei o taea te ki ake, e he ana aua painga mo te tinana o te kiri waitutu me te kiri pango, kaore to ratau kaha me to ratau mana i kaha ki te whiti i nga Moana penei i nga kiri ma, kai raro katoa i a ia nga kiri waitutu me nga kiri pango e tau ana, engari he kaha ano nga kiri waitutu me nga kiri pango ki te whiti i nga Moana ki nga Moutere me nga tua Whe- nua hei tangata Whenua, he nui ano te whai rawa o te Iwi kiri pango i te Koura i te Hiriwa i te Peara, me nga kohatu utu nui me te Whenua, he Kiingi ano he Kuini, engari kai raro i tetahi mana Rangatiratanga e moe ana o nga kiri ma, i tenei wa na te Kongo Pai i tuku ki raro i te kiri ma, kia taea ai te whakarite whakawa mo ratau ki roto i o ratau Iwi, he aha i korerotia ai te kaha o te kiri ma he tika he pono, mehemea e hiahia ana te kiri ma kia riro katoa nga Moutere • me nga tua Whenua o te kiri waitutu me te kiri pango, e kore e weto te ra ka pau, otira na te aroha e whakatipu ana i te tangata hei hapai i te mana rae te whika kaute. He pai nga mahi a te kiri ma ki te wha- kamahi i te matauranga me te whakaaro nui, hei hapai i tona tinana, kia whiti i nga Mo- ana whanui, ki te whakawhiti i nga ahua tangata katoa ki roto i te Atuatanga, o Ape- rahama, a mahue ake i nga Iwi maha te maharatanga ki nga Atua o ratau Matua, tangohia ana te Atua o Aperahama hei Atua mo ratau, puta noa nga Motu me nga tua Whenua ki raro i te Atua o Aperaharna, hei whakaritenga mo te kupu, i korero a waha- tia atu e te Atua ki nga taringa tonu o Ape- rahama, ka manaaki ano ahau i te hunga e manaaki ana i a koe, ka kanga hoki i te ta- ngata e kanga ana i a koe, a mau ka manaa- kitia ai nga Hapu katoa o te Whenua, kua tutaki tenei kupu ki tona Honore me tona tika, kia whakapaingia te Atua o Aperahama Amine. "Te Puke Ki Hikurangi."

MO TE MATE URUTA. Tari o te Hekeretari o te Koroni Poneke Mei 1900. Ko te mate kino whakaharahara tenei naana i horomi te tini, te mano o te tangata, o Asia, engari i roto i nga tau kua pahure ta- ta ake nei, kua pa mai ki etahi takiwa o Polynesia, o Adelaide, o Queensland, o Sydney, a i naianei kua whakatata mai ki Niu Tireni, he paruparu no nga whare me nga kainga, te putake mai o taua mate, na reira ka taea ano te arai. Heoi kia taea te arai taua mate ka tika ia tangata, ia tangata hui atu ki nga ropu takiwa, ki te whakako- tahi i a ratau, ka tahuri ki te whawhai, ki te peehi i nga paru kino, me nga mea haunga, nae nga piro, a, me tino kaha, me tino ka- makama hoki ratau ki te mahi, kia kore atu ai nga mea paruparu, me nga mea kino, i roto i waho hoki o nga whare, me nga waahi katoa e nohia ana hei kainga. Kia ma kia pai hoki nga kai, a, kia pera ano hoki te wai inu. Kei nga waahi ma, kore piro, kore pa- ru, e kore taua mate Uruta e toro ki reira, tena ko nga waahi paru, kino, haunga, he kainga tuturu tena nona, kei kona ka puta tona kaha, i whiwhi a i ia i tona Ingoa wha- kawehiwehi kua tapaina nei ki a ia. Ko ta- ua mate he ngarara meroiti rawa nei, ma te karaihe anake e kitea ai e te kanohi, a piri atu ai i te tangata ki te tangata, i te tangata ranei ki te kiore, i te kiore ranei ki te kiore, a, i te kiore ranei ki te tangata, toro haere ai taua mate, ko taua mate e pa ana ki te tangata raua ko te kiore, a, i runga i te nui o tona pa ki te kiore, ka riro ma te kiore e tiri whanui haere ki te tangata. Ko te mea nui hei tirohanga, ko tenei, mehemea ka tupato te whakahaere, ruarua noa iho nga mea e pangia ana o nga kai tiaki turoro e mate ana i taua mate Uruta. Ko nga purapura e rere atu ai taua mate uruta i tetahi tangata ki tetahi tangata, e pi- ri ai ranei i te tangata ki te kiore, i te kiore ranei ki te tangata, e puta atu ana i roto i te mimi, i te roke, i te huare ranei o te turoro, ka piri ano taua mate me ka riro ake i roto i te ha o te taagata i te wa ka maroke aua mea paru, kino, piro, e kiia ake ra ina uru ranei ki nga kai ki te wai ranei e inumia ana, he mea piri mai ranei ki nga ringaringa i te raweketanga i tetahi mea kua pangia e taua mate, he mea ita werowero ranei te ki- ri i uru ai tana mate, he mea ngau ranei na te ngarara i uru ai, a he mea ano i uru ma te kiri o nga kapukapu o nga waewae. Otira kaore e kitea ana nga paruparu o taua mate, i roto i te kakawa o te tangata. Tetahi ano whakamakeretia ai e te kiore taua mate nei, i roto i tona roke piri mai ai ranei i ona mate koroputaputa, ki nga kai ki nga miiti, ki runga ki nga mea taka-kai ranei, ki era atu mea ranei o te Whare, na kona tere tonu te piri ki te tangata. Ko nga kutu me nga puruhi o te kiore, me era atu ngarara e ngooki ana ma runga i nga roke me nga mimi o te kiore, ma ranga ranei i nga pirau i heke iho i ona mate, ka ai ena katoa hei tiri haere i taua maue uruta e pa atu ai ki etahi.

MAHI TUPATO HEI ARAI. Me ara te pakanga mo nga kiore katoa, i naianei tonu. Me patu katoa atu nga kiore, i roto i nga Whare, i nga kauta i nga pataka. kaua rawa e taea atu e te kiore nga kai, mo tahutahu nga karukaru ki te ahi, a me horoi nga pueru kia ma, kia pai te taka i nga kai katoa, kia pai rawa te ma, kia para kore nga mea katoa o te Whare, me whakatuwhera nga Whare kia tae atu ai te hau pai ki nga ruma katoa kia whitingia ai hoki e te ra, kia pai ano te tiaki i te tinana kia ora pai ai, me tere te ope atu i nga roke me nga wai paru- paru o te kainga ki rahaki noa atu, a me ata mahi ano hoki he wai pai mo te kainga. Ko nga kiore mate e kitea ana e takoto ana me tere tonu te ringiringi ki te karetini, ki te wai wera ranei, kaua e pa te ringa, engari me kapekape te hapai atu ki runga ki te ahi kia pau atu. A kia kore ai te kiore e noho i nga whare, kaua rawa e waiho kia takoto noa nga ko- ngakonga kai, hei to atu i nga kiore ki reira, me hanga kia tino kaha nga kapata takoto- ranga kai, kia kore rawa e taea e te kiore, me hanga rawa a roto ki te kapa maitai, ina mutu te kai me tere tonu te horoi i nga pu- reti, i nga kapu, me nga mea taka kai, o te kitini, a kaua e waiho kia taipu ana mo te ahiahi horoi ai. Kaua e rukea nga kongako- nga me nga maanga kai ki tua o te whare, ki te marae ranei o te kainga, ki nga rori ranei o te kainga, ki nga whenua ranei e piri ana ki te kainga, engari me whawhao mari- re ki roto ki nga paaki, he mea ata hanga, kia kore rawa ai e taea atu e te kiore. Kaua he heihei e whakanohoia ki te kainga, note- mea ko a te heihei mea e kai ai he kai ano hoki ena na te kiore. Ata tirohia nga awa poka me nga paipa kohatu rerenga mo nga wai paruparu o te kainga kia pai tonu ai te takoto, kei uru atu ma reira te kiore ki roto ki te whare. Me purupuru katoa kia kapi ra- wa nga waahi puare o raro o nga waara o te whare kei uru atu nga kiore ma reira. Kia pai rawa te tahi i te iari o te whare kia tino kore ai he mea paruparu o reira, tae atu ho- ki ki nga tepara hoiho, mehemea ra he pera kei reira; ko nga kai ma te hoiho me wha- whao ki roto ki nga paaki kia kore ai e taea e te kiore. Kaua ano hoki e waiho nga kiore ina kitea e noho ana i roto i nga awa poka i roto ranei i nga rerenga mo nga wai parupa- ru o te whare, me patupatu katoa ka tahu ki te ahi, he karetini he ta hei hoa mo nga wahie kia tino pau ai te kiore i te ahi. ETAHI MAHI HEI PATU I NGA KIORE. Me paitini.—Koia nei tetahi paitini. Kia ru- a waahi arsenic ma, kia kotahi waahi otimira, ka whakakakara ki te hinu rhodium, ki te aniseed ranei, ka whakauru he awe ahi hei whakapango. Kaua tenei paitini e hoatu ki runga ki te rohi kua oti te pani ki te pata kei kainga pohehetia e nga tamariki, engari me whakaranu ki te wai ka pokepoke ai. Ma whakatu nga tawhiti hei hoa mo te paitini.

ETAHI ATU TIKANGA. Me auau tonu te titiro haere a nga Kai- titiro i ia Whare i ia Whare, kia tere ai te kitea me te whakakore atu o nga waahi kino, ma nga Ropu takiwa tenei mahi e whakahae- re. Ko nga awa poka me nga paipa kohatu ranei, e mahia ana hei rerenga mo nga wai paruparu, me tanu, a, me maka he Raima (chloride of lime) ki roto. He mea pai to haawhe pauna Raima ki roto ki te karani wai kotahi, ka horoi i te Wharo ki tera, hei patu i nga mate o roto i te Whare. Ko nga paru- paru katoa e o pehia aua i nga taone, me tere tonu te tahu ki te ahi. Kaua e whakaaetia, kia haere nga tangata kia Whare kohikohi ai i nga karukaru tawhito, wheua, pukapuka, tini, me era tu mea katoa. Me hohoro te whakaatu ki nga Roopu takiwa ki nga Pirihi- mana ranei e nga tangata whai Whare, ina kitea ranei e ratau, he nui te matemate o nga Kiore, haaunga ia nga Kiore e matemate ana i te patini, i nga tawhiti ranei. KUPU WHAKAMUTUNGA:— E tika ana ano i runga i tetahi ahua kia kaua e wehi noa iho nga tangata ki taua mate Uru- ta, notemea ahakoa tae mai taua mate Uruta ki tenei Koroni, e kore e nui haere mehemea ka whakahaerea tikatia nga mahi kua oti ake nei te tohuttohu. Engari ma te tere a- nake o te whakahaere raua ko te pau katoa o te whakahaere o nga tikanga kua tohuto- hungi ake nei, e taea ai te taami taua mate kia kore ai e nui haere. J. G. WARD (TE WAARI.) Hekeretari o te Koroni.

NGA WHAKAHAERE O RAROTONGA. WAAHI II

TURE MARENA. Notemea e tika ana kia whakakotahitia he tikanga, puta noa i nga takiwa katoa o Ra- rotonga, hei whakahaere i nga ritenga o te Marena, me te ritenga whakakore hoki i te Marena, no konei ka meatia tenei Ture e te Paremata o Rarotonga, i runga i te whakaa- etanga o te kai-whakahaere o te Kuini. (1) Ko te Ingoa poto o tene: Ture, ko te Ture Marena o te tau 1899. (2) Ko nga Minita o ia Haahi, e hiahia ana ki te whakarite i tenei Ture, me Rehita tona Ingoa me tona Haahi, me tona kainga noho, e kore hoki tetahi tangata kaore ano kia Rehitatia, e whai mana, ki te whakahae- re i nga ritenga o te Marena ki roto ki nga rohe o Rarotonga. (3) Kia oti rawa te panui ki roto ki te Whare Karakia, te hiahia o nga tangata kia Marenatia, kia tora rawa nga tino ra o muri mai o taua panuitanga, katahi ano ka whai mana te Marena. (4) Me ata whakaae marire e nga matua a, e nga kai tiaki ranei, nga taane Kaore nei ano kia tutuki nga tau ki te 21, me nga Wa- hine kaore nei ano kia tae nga tau ki te 18. ma reira ka whai mana te whakahaere i nga ritenga o te Marena. (5) Ko nga tangata katoa e hiahia ana ki a Marenatia e tetahi Minita kua oti nei ia te Rehita i raro i tenei Ture, me whakaatu pe- nei raua, ara, kaa rite o raua tau, kaore raua e mohio Ki tetahi take hei whakahe i to raua Marena, a, na raua ake te hiahia, me te whakaaetanga kia Marenatia raua mehemea kaore ano kia rite nga tau, me matua wha- kaatu e raua te whakaaetanga o raua matua, o raua kai tiaki ranei. (6) E kore e tika kia whakahe noa mai tetangata, a, nga tangata ranei ki te Mare- na, mehemea kai te ora ano nga matua. Mehemea kua mate nga matua, ma te Uri tata, a, ma te kai tiaki ranei kai a ia nei te tamaiti e tiaki ana e whakaae, otira mo nga tamariki whangai kua mate nei nga matua, ko nga matua whangai hei Riiwhi mo nga matua o aua tamariki. (7) E kore e whai mana te Marena i te- tahi Wahine kaore nei ano kia tutuki ona