Pukapuka 4, Nama 13
19011015

whārangi 3  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 13, O TE TAU 4.]_____TE PUKE KI HIKURANGI, OKETOPA TUREI 15th 1901._____[Wharangi No. 3] te Minita Maori, he ngawari be rangimarie he mahaki, ko tahi, tahi, ko te Rangipuawhe o Tuhourangi o te Iwi o te Arawa, he kupu nunui ana, ehara i te whakatuma i te hika- ka, engari he whakariterite i nga kupa a te Minita Maori, pai ana, tau ana ki te wha- karongo atu. Eai te mahara te kai tuhi ki nga kupu whai tikanga katoa a te Tuuku, me te Minita Maiori, me nga rangatira o taua hui, ko enei nga mea e taki mo roto i nga tau maha, ko nga takaro i mua i te aroaro o te tama a te Kiingi me tona hoa wahine, kua mutu era kua oti pai, he tote mo nga tinana tangata i roto i taua hui, hei kumekume i nga uaua kia rite ki te karetao. Kai te tino mahara nui te kai tuhi o enei korero, ki te tohu whakahonore e mau ana te tuhituhinga me nga ahua i runga, me te tau, he mea papari e ona koikara rangatira Ariki, he mea ata tuku ki roto i te kapunga o te ringaringa katau o te kai tuhi, he mea i he- ke mai i tona manawa, aroha, tika, pono, hei whakatutuki i te aroha atawhai, a ona tipuna rangatira Ariki i tukua mai ai ki te Iwi noho wareware, ko te whakapono, ko te Tiriti, ko te Kura, ko te Kai, ko te Ahi, ko te Kahu, ko te oranga kore whakawehiwehi, ko te rangatiratanga uhi ki runga i te hunga iti, ko te whai rawatanga, ko te whare. Kai te mau tonu te kakara, te reka, te nui whakaharahara o te toronga mai o tona ringa tapu, ki te whakatutaki ki te ringa katau iti o te kai tuhi, hei here i te whaka- maharatanga ki roto i te hinengaro, mo nga taa o te oranga, i hariru ringaringa i te 15 o nga ra o Hune, i te tau o te Ariki, kotahi mano e iwa rau kotahi, 15 1901,. me waiho tenei tau te tahi, hei No. 1 ki te kai tuhi. Kai te mahara nui te kai tuhi ki te tekau matoru 18 o nga ra o Hune, he ra nui wha- kaharahara te heke iho a te awha i te rangi, heoi kihei i maharatia e nga Iwi, i te kaha o te manaaki e toko ake ana i roto i te ngakau. Whakarongo ki nga tohutohu a te Minita Maori me ona Komiti Maori, iti nei te take kua riro ma te Iwi tonu e too te wa- ka o te Tuuku me tana wahine me ona hoa, ki te whare hei taunga atu mo raua, me o raua Pori; i tungia tetahi taha tetahi o te matuaiwi whanui, atu ano i te whare hei taanga tae noa ki te papa o te tereina, i waenganui nga hoia eke hoiho o Wairarapa me o ratau Apiha, hei tinana whakaora, arai, mo te tira Ariki Tuarangi o tawhiti pama- mao, he mea tono e te Kawanatanga ko ra- tau hei pa whakaora mo aua Ariki Tuarangi ki Rotorua-nui-a-kahu e rua nga ropu kohi- ri, kotahi hei arahi mai, kotahi hei take whenua, e mahara ana te kai tuhi ki nga ohaoha a te take whenua, i te taunga atu o te tira rae o raua Pori ki o ratau aroaro, Timi Kara te upoko mo te Iwi Maori, ka tukua te mihi a te Iwi o nga motu e rua me o raua motu ririki. Na tona reo ake i tuku atu ki roto ki nga taringa o te Tuuku o Kaanawata me looka me tona wahine, me o raua Pori. Ki ta te kai tuhi titiro atu, ki te ahua o taua Ariki, i te wa e maka atu ana te Minita Maori i nga kupu ohaoha a te Iwi Maori, ki roto i ona taringa, me te mea e tangi ana tona ngakau mo nga atawhai a tona tipuna, katahi nei ka moe ake ki te moengaroa, kua ohangia ki te ao katoa, a, e puritia ana e te Iwi Maori i runga i te rangimarie. I muri ka to mai te Tuarangi, ko tona reo ki te Mi- nita Maori, ko to te Minita reo ki nga ropu kua hui; ka reka te taringa, ka hopu te ngakau, kaore he pai i mahue, a, i ngaro atu ranei i roto i te ohaoha tami, a te Tuarangi. No te hiku, na te Minita me nga ropu e rua. Ka mate ka mate, ka ora ka ora, tenei te tangata puhuruhuru nana i tiki mai whaka- whiti te ra, upane, upane, upane kaupane whiti te ra. Ka pakara i konei nga ropu me te Iwi, kai te kaha tona te mihi a te rangi ka puta ki roto i nga kahu. Kaore he aitua i pa ki te Iwi i tenei ra nui. I roto i te ohaoha a te Tuara- ngi, me te whakarongo a te Iwi ki te reo o te Minita Maori, me ana tikanga i roto i tenei hui, na enei katoa i whakaara mai te tau 1896. Waiata :— Te tangi a taku ihu E whakamakuru nei, Ko au pea-e Te turia ki runga Nga mahihi whare. Koe ki runga o Hikurangi, Ma Tamahau an e whakakoia E tika te kupu a Timi Kara, Ka piki nga rongo o te Iwi Kei runga. Hapainga atu au, Ki runga o nga Ture, Kia whakarongo mai Pirimia i te whare Hei panui atu ki nga Iwi o te ao; Ki taku whakaaro, He makau tipu koe, Ka mutu pea e nga rangi hanihani. Tenei ia ano ra te aroha ka titia, Ma te hau o runga e tiki mai e peehi, I te weherua po i haere ai korua. He kai mutunga reka, Ki taku tinana nei. No hea nga mate E patu ra i aku hoa, Te Karawhiu ai. Ki te tika i ahau, Kei noho au i te ao, Hei wene au ma te ngutu-u. Ko nga taonga o te mokopuna a te Kuini Wikitoria tama a te Kiingi, i mahue iho ki nga Iwi Maori, ko te ohaoha ko te hei kaki, hei tangi-wai ki to Iwi, hei toha, hei wha- kamaharatanga, hei here, hei paihere ki roto ki te mana huihui o te tau 1810, ko ana Mi- nita i tenei motu hei tiaki hei matua. He nui whakaharahara rawa ia ki te kai tuhi enei taonga homai a-ringa, e te tama mea ake nei ku Kiingi, ki nga Iwi maha ki runga i nga moana me nga tua-whenua. "Te Puke Ki Hikurangi."

Tari o te Minita Maori, Poneke Oketopa 24th 1901. Ki Te Etita o te "Puke Ki Hikurangi" Tukua tenei kia perehitia kia kite te Motu. He whakamaharatanga: Ki nga kai-tohutohu Kaunihera, ki nga Ti- amana me nga Mema o nga Kaunihera Mao ri i whakaturia i raro i te mana o "Te Ture Kaunihera Maori 1900." Tena Koutou : Kua taka tenei te tau o muri iho i te paahi- tanga a te Paremata i te Ture, nana nei kou- tou i whakawhiwhi ki nga turanga e tu mai na koutou. E hari ana au, i taku rongo ake i to koutou ngakau nui ki te whakahaere i nga tikanga o taua Tare, ina hoki tetahi o nga tohu nui, ko nga ture me nga tikanga wha- kahaere, kua tukua mai nei e koutou kia wha- kamanaia e te Kawana. E pai katoa ana te aronga o a koutou mea i tuku mai nei, otira tera ano nga wahi i takoto rereke ai nga ti- kanga a tetahi Kaunihera i a tetahi, ahakoa e pa ana aua tikanga mo te take kotahi. Ko toku hiahia mehemea e taea kia riterite a koutou tikanga e hanga ai, ara, kia rite te kaupapa, kia rite te takoto o nga kupu, kia ahua riterite hoki nga wahi, e whakahaua ana mo te takahi i nga ture, ara, mo nga ti- kanga e hangaia ana e pa ana ki te take, ko- tahi. No reira i tangohia ai e au nga tika- nga a nga Kaunihera, kua tae mai nei ki au. hei kaupapa mo tetahi tauira tenei ka tukua atu hei titiro, hei whiriwhiri ma koutou. Ehara i te mea e tono atu ana au kia koutou kia whakaaetia katoatia mai nga kupu o taua tauira. Me ata titiro ano koutou ki te ahua o o koutou takiwa, ka whiriwhiri ai mehemea ranei ka tika, tetahi etahi ranei o ehei tika- nga kia Koutou, me whakatikatika ranei. Tera ano hoki koutou e hanga i etahi atu ti- kanga i waho atu o enei ka takua atu nei. Te- ra au e tahuri nui ki te whiriwhiri i ena ina tae mai ki au. Heoi ano. Na Timi Kara. (J. Carroll) Minita mo te Taha Maori.

KA UNIHERA MAORI O TE TAKIWA —MAORI O .—

Tenei te Kaunihera Maori o te Takiwa Ma- ori o I whakaturia i raro i "Te Ture Kaunihera Ma- ori 1900" ka hanga nei i enei tikanga-wha- kahaere i raro i te mana o taua ture, me ti- mata te whai-mana o aua tikanga-whakaha- ere a te wa e whakaaetia ai e te Kawana, ine te panuitanga o aua mea iroto i te Gazette me te Kahiti:— Whakamarama. I roto i enei tikanga-whakahaere, mehe- mea ia kaore e taupatupatu ana ki nga kupu e whai ake nei, a mehemea kaore i motuhake te takoto a etahi atu whakamaramatanga, ko- ia enei o ratou tikanga : — "Taua Ture" tona tikanga ko "Te Ture

Kaunihera Maori 1900." "Te Kaunihera" tona tikanga ko te Kau- nihera Maori o te Takiwa Maori o i whakaturia i raro i taua Tore. "Komtii" ara "Komiti Marae" tona tika- nga ko te Komiti Marae o tetahi kainga Maori i whakaturia e te Kauni- hera i raro i nga tikanga o taua Ture. "Takiwa" tona tikanga ko te Takiwa Ma- ori o i panuitia e te Kawana i raro i taua Ture, i tana panuitauga o te 26 o nga ra o Tihema 1900. "Taone Maori" tona tikanga he Taone Maori i whakaturia i raro i "Te Ture Taone Maori 1895. "Whkatakotoria" tona tikanga i whaka- takotoria e nga tikanga-whakahaere i hangaia i raro i taua Ture, e enei tikanga-whakahaere ranei.

(A). TE ORA ME TE NOHO TIKA. (Tekiona 16 Rarangi 1.) 1. Ko nga tupapaku mehemea ka mate i wa- enganui i te 15 o nga ra o Maehe me te 15 o nga ra o Hepetema (e uru ana ano ia aua ra), i roto i te tau, me tanu i roto i nga ra e wha i muri iho i te matenga ; a mehemea ka ma- te i waenganui i te 16 o nga ra o Hepetema me te I4 o nga ra o maehe (e uru ana ano ia aua ra) me tanu i roto i nga ra e toru i muri iho i te matenga haunga ia mehemea ka ta- koto ke te whakahau a te Kaunihera, mehe- mea ranei ka takoto ke tetahi ata tikanga o tetahi Ture o te Paremata. 2. Ma nga whanaunga tata o te tupapaku, a, mehemea kei te ngaro ke ratau, ma te tangata nona te- whare, e noho ana ranei i roto i te- whare i mate ai te tupapaku, mana e whaka- tutuki nga tikanga o te tikanga-whakahaere i runga ake nei, a ka whakaekea te he ki ru- nga ki a ratau, ki tetahi ranei o ratau mo te takahi i taua tikanga-whakahaere, i runga i ta te Kaunihera e kite ai he tika, a ka ahei kia whiua ki te moni kia kaua o neke ake i te kotahi pauna. 3. E kore rawa e pai, haunga ia mehemea e whakaaetia ana e te Kaunihera, kia tanu- mia te tupapaku ki tetahi wahi ke atu i te urupa e mohiotia ana he tanumanga tupapa- ku e nga tangata Maori o tetahi Kainga Maori, kua rahuitia ranei, kua ata wehea ranei e ratau, e tetahi atu ropu whaimana ranei, hei urupa tanumanga, tupapaku. 4 Kaua rawa e whakatakotoria te tupapa- ku ki nga roro, ki nga marae ranei o nga whare nunui, engari me whakatakato ki te- tahi atu wahi i rahaki e tata ana mai e wha- karitea e te Tiamana o te Komiti Marae, e te Mema Kaunihera ranei o te wahanga o te takiwa. 5. Ka ahei te Kaunihera ki te tuku panui atu, penei i te Ahua A e mau nei i te Kupu Apiti, ki te tangata, nona teta- hi whare, ki te tangata ranei e noho ana i ro- to i tetahi whare i roto i tetahi Kainga (ha- unga i nga Kauta rae nga whare tu noa o waho) mehemea e hangaia ana taua whare i muri iho i te mananga o enei tikanga-wha- kahaere, hei whakahau atu kia hangaia he paroa mo taua whare (i roto ano i te wa e whakaritea e taua panui) kia tika ki te wha- kaaro o te Kaunihera, o tetahi tangata, o te- tahi ropu ranei e whakamanaia e ia. 6. Mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka turi tetahi tangata, ka kore ranei e whakarite i te whakahau s taua panui, i roto i te takiwa i whakaritea e taua panui, i tetahi atu takiwa ranei e takua atu e te Kaunihera, ka ahei kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna. 7. Ka ahei te Kaunihera (ki te whakaaro ia kia kaua e tukua te panui e whakaaturia nei e te tikanga-whakahaere tua-rima) ki te tuku pauni atu, penei i te Ahua B e mau nei i te kupu Apiti, ki te tangata nona tetahi whare, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare e whakamaramatia nei e te ti- kanga-whakahaere tuarima, hei whakahau atu kia hangaia he moenga ki roto ki taua whare, kia kana e hoki iho i te kotahi putu te rewa ake i te whenua ; a mehemea i mu- • ri iho i te taenga atu o tana panui ki a ia, ka kore taua tangata e rongo, ka turi ranei ki te whakatutuki i te whakahau a taua panui i roto i te wa i wha- karitea, e tika ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna. (B). NOA WHARE PAKU. (Tekiona 16 Rarangi 2.) 8. Ka ahei te Tiamana o te Kaunihera, tetahi tangata, ropu ranei e whakamanaia e