No. 103
190610

page 1  (12 pages)
2to next section


 
Te Pipiwharauroa,

he Kupu Whakamarama.

NAMA 103.

OKETOPA 1906.

"KA NGARO TE HAUNGA AHI.

INGA korero a Kapene Kuki mo tona unga ki Turanganui, i mea ia, "Ko te ahua o te whenua i uta atu i te parae, he awaawa he pukepuke, ngaro tonu i te rakau i te tarutaru, a ki te titiro atu kapi tonu i te tangata, ara nga awaawa. I ia ra, i ia ra, e pupu tonu ana te pawa o te ahi, tae noa ki te hokikitanga o te whe- nua." Ko nga kaumatua kei te mau tonu nga mahana ki nga ra i ngaro ai te mata o te whenua i te whare i te tangata, a i enei ra kua ngaro te whenua-ngaro tanga- ta ngaro whenua. Kua whakatoririki nga ahi, nga tikanga rangatira te wehi o te tangata, kua whakapakeha te ahua inaianei kua whakapai kanohi—ko te rangatira o enei ra ko te tangata whakapehapeha, ko te tangata whai moni, haunga te tangata toto rangatira tikanga rangatira. Kua takoto noa atu te kupu a te pakeha mea ake te Maori ngaro i te mata o te whenua, ka rite ki era atu iwi kua ngaro nei i te aroaro o te pakeha. Ki te ngaro taua, ka ngaro, ki te ora ka ora—otira kia ngaro, kia mate rangatira, kei kiia e te pakeha a ona ra, kati ano kia mate atu te whakakino, te whakakapi noa i te whenua. Ki ta matou whakaaro ia e kore te Maori e riro ma te mate e 'whakangaro, engari ma ta Takuta Pomare e ki nei he ngaronga pai mo te Maori me ngaro ki roto i te pake- ha. Ko tenei tetahi ngaro mo te Maori e wehingia ana e matou, ki ta matou nei whakaaro hoki he mea tenei hei wehinga ma taua, hei whawhaitanga ma taua ma te Maori E hakoko ai tenei mate ma te moe o nga tamariki Maori i te pakeha,

engari taria e puaki ai ano etahi kupu ma matou mo tenei mate e to nei i te Maori ki Waingaromia. Ki te mate taua i a mate, e taea hoki te aha, tena ko te mate i te ringa tangata, i te ringa ture, he mate pouri rawa, he mate whakaaroha. Kua tino kaha rawa te minamina o te pakeha ki te whenua, ki nga whenua Maori, kua kiia to ratou minamina, to ratou ngakau apo, he mate (kai) whenua; kua kaha, ra- wa te hamana o nga waha o nga nupepa kia tangohia nga whenua Maori kua ko- rero etahi mema kia murua maoritia. Heoi ano kei te puripuri ko te Kawana- tanga, otira ki te mohio te Kawanatanga he hinga mo ratou ki te kore ratou e wha- karongo, e kore e hapa te tangohia o nga whenua Maori. Inakoa i enei tau e rima ka rua rawa nga ture. Tuatahi ko te Ture Kaunihera o te tau 1900, no te kore- nga o tena e kaha, ka hanga ko te Ture Poari, e kiia nei e taua ko te Ture Muru o te tau 1905 tenei tau kei te hanga ano tetahi ture hei whakakaha i te Ture Poari, a, a tera tau pea ko tetahi ture ano, kaore he mutunga mai, heoi ano mana e whaka- mutu ma te kore toenga whenua rawa o te Maori. Ko te tino kupu a te pakeha inai- anei ko nga toenga o nga whenua o nga Maori e tango, ara, i waho atu i nga papa- kainga. He korero pai ano tenei, otira ko te. mate mo te Maori i roto o tenei whakaaro, he kore e tuturu no te tikanga o tenei kupu o te toenga. Ehia nga eka i waho atu he toenga. Kia hia nga eka mo te Maori, e tika ai kia kiia nga eka i waho atu he toenga? Inakoa ki te ki a tetahi mema o te Whare o Runga kia 25 eka mo te Maori kotahi, taihoa pea