Pukapuka 1, Nama 27
18580510

whārangi 4  (4 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua3


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
4 TE KARERE O PONEKE. a te Arawa, ka tae mai ki a Tama-te- Kapua kia tukua atu ana tohunga, ho tarai i tona waka, a oti ake ia tohunga, ia tohunga a Tainui mo te tarai, oti rawa. Heoi ano nga tohunga nana i hanga nga waka, i whiti mai ia ki Aotea nei. Nga ingoa o nga waka nei na, ko te Arawa to mua, muri iho, ko Tainui, ko Matatua, ko Taki- tumu, ko Kura-haupo, ko Toko maru, ko Matawhaorua. Heoi ano nga waka i eke mai ia o matou tupuna ki tenei motu, i mahue atu ia a Hawaiki, ka tuia Tainui, ka mato te tamaiti a Manaia i Rata ka tanumia ki nga marama o Tainui. Ko nga toki i taraia ai enei waka, he toki pounamu, ko nga ingoa, ko Hauhau-te-rangi ko Tutauru—na Tutauru i tapahi to upoko o Uenuku. Ko enei toki pounamu no te ika a Ngahue, i haere mai ano i Hawaiki, na i pana mai e Hine-tu-a-hoanga raua ko tana ika ko Mata, no reira i haere mai ai a Ngahue ki tenei motu, i kitea ai, i hoe mai ai aua waka nei ki konei, no te mea, kua kitea ake o ia i mua. A whawhai rawa ake nei, na reira ano i tika ia te hekenga mai. No te Pukapuka a Kawana Kerei.

Ko tenei reta he mea tango no roto no te Karere Maori o Akarana. He whakamarama tana i nga tikanga o te ture kua oti nei te whakatakoto mo nga whenua rahui o Niu Tirene:— Akarana, Tihema 28, 1857. E hoa e RIWAI. Tena ra koe. Kua tae mai to pukapuka o Noema 6. Kua kite a Te Kawana, a kua mea mai ki a au kia tuhituhia he whakahokinga ki a koe kia whakaatuatu hoki i nga tikanga e wa mai na e koe. E whakapai ana a Te Kawana ki tau pukapuka ki te marama hoki o o wha- kaaro; koia ano tena, e pa, he tikanga raruraru e mau nei i nga tangata Maori o ratou nei whenua, erangi ano to te Pakeha tikanga i marama: ma- rama i tona ra, marama ano hoki te tuku iho ki ana waihotanga iho i te ao nei i muri i a ia. Ko te tikanga o taua ture mo nga whenua rahui i Niu Tireni e uia mai ua e koe, koia tenei. He whakatakoto i etahi tikanga mo nga whenua kua rahuitia mo nga tangata Maori kiu kaua e waiho noa iho, engari kia wha- kawhaihuatia.Ma Te Kawana e wha- karite te Runanga, ma taua Runanga e mahi aua whenua, e whakaputa nga hua, ara, mana e reti, (lease) e hoko, e aha aua whenua; ko nga hua, ara, ko nga moni, ma taua Runanga e whakarite, e mahi, hei painga mo nga tangata nona taua wahi i hua mai ai taua moni. Ko nga tangata mo taua Runanga ma Te Kawana ano e whakatu, me Pakeha etahi mo tangata Maori ano etahi. Ko nga whenua rahui ko etahi he mea wehe mai i roto i nga whenua kua riro i te Kawanatanga; he maha nga whenua penei, kei Poneke, kei Whakatu, kei era atu wahi hoki, he whenua ia kua iri te tikanga o Te Kuini i runga i motuhia ai hei whe- nua rahui mo nga tangata Maori; na, ka tukua tonutia enei ma taua Runa- nga e mahi; na, he whenua rahui ano, ko nga whenua e puritia nei e nga tangata hoko whenua ki te Kawa- natanga, he mea kape ki waho o te wahi e hokona ana, erangi era, e iri ana ano te tikanga Maori i runga, kahore ano hoki i riro noa i a Te Kuini; na konei, meinga ana me ma- tua whakaae e te iwi nona aua wahi kia mahia ki runga ki nga tikanga o tenei ture, ka tahi ka mahia. Ma Te Kawana hoki e whakarite tangata hei ui, hei whakarongo i te whakaaetaenga o te tangata nona, ka korerotia e ia ki a Te Kawana, muri iho ka takua mai taua wahi ki a Te Kuini kia mutu ai te tikanga Maori i runga, katahi ka mahia e te Runanga e korerotia atu nei. E kore e ata poto i konei nga tika- nga katoa o taua Ture te whakaatuatu ki a koe, erangi me titiro ano e koe kei te Karere o Oketopa, 1856,—a, tena ano hoki a Te Makarini te haere atu na, mana etahi tikanga e whaka- marama ki a koe. He mea ke tera i korerotia i nga Karere o Maehe, o Hune, o tenei tau; mo nga whenua e takoto nei nei kei nga tangata Maori; he meatanga atu kia rapu whakaaro nga iwi Maori kia tango ki to te Pakeha tikanga mo te whenua, kia wehewehe ki ia tangata tona pihi, toua pihi. Ko te whakapumautanga o te whe- nua ki te Pakeha na te pukapuka o te Kuini, na te Karauna Koraati, (Crown Grant), na, me matua ia riro te whenua i a te Kuini ka tika ai taua tuku ki tetahi tangata, ara, taua Karauna Karaati; ko te whakatapu kau i te mea kei runga ano te tikanga Maori e iri ana, ekore e ahei. Erangi ano te matua riro i a ia kia atea i to raruraru, ka tahi ka tika te tuku ki te tangata, pumau tonu iho. Tena atu nga tikanga, ma to hoa ma Te Makarini e korero atu kia koe. Heoi ano, Na to hoa, NATE METE. Rev. Riwai Te Ahu kei Waikanae. NGA KITENGA O TE HOKOHOKO. NGA KAI O TE MARA. Witi, 8 hereni, mo te puhera (62 pauna.) Paraoa, 19 hereni, 20 hereni, moto rau pauna. Papapa Witi, I hereni 6 pene, mo te puhera (20 pauna). Paraoa tuatoru, 10 hereni 11 mo te rau pauna. Kanga, 10 hereni, 11 hereni, mo te puhera (56 pauna). Taewa hua hou, 8 hereni, 10 hereni, mo te rau. Ooti, 6 hereni, 7 hereni, mo te puhera (40 pauna). NGA KAI KINAKI. Piwhi, 3 pene mo te pauna. Kiko Hipi, 3 pene, 5 pene, mo te pauna. Kuao kau, 5 pene, 6 pene, mo te pauna. Poaka ora, 4 pene mo te pauna. KO ERA ATU MEA. Pata (hou), 1 hereni 2 pene mo to pauna. Puta (tote), 9 pene, 11 pene, mo te pauna. Uiui heihei, 2 hereni mo te kau ma rua. Poaka whakapaoa, 9 pene, 1 hereni, mo te pauna. Tuhi, 1 hereni mo te pauna. Pipipi, 6 hereni, 9 hereni, te mea kotahi. Kuihi, 4 hereni, 6 hereni, te mea kotahi. Parera, 4 hereni, 5 hereni, takirua. Heihei, 4 hereni, 5 hereni takirua. Muka papai, 20 hereni mo te rau pauna. I taia tenei Nupepa i te perehi o MEKENIHI raua ko MIUA, i Poneke, NIU TIRENE.