[PUTEA]

Whakatiputipu Oranga.

Wharepu. Hepetema 22nd 1905. Kia T. Kenata Etita o te "Puke Ki Hiku- rangi," tena koutou ko o hoa mahi. Tukua atu ena kupu ki roto ia te "Puke Ki Hikurangi." He nui te marangai o konei, ara, te ua, he nui te kino o nga ron atu i Maungawhe- ro Piriti tae noatu ki Ohotu Poraka, me te rori e ahu atu ana i Wharepu nei, ki Arata- ha tae atu ki Karioi, he paruparu te kino. Te mahi nui o konei a te Pakeha, a nga Ma- ori tango tekihana o te poraka o Ohotu. he tope ngahere he tango kanatarake mahi rori ma ratau i nga kanatarake rori o Ohotu nei. Kei te tu tonu te Kooti o Whanganui nei, kei konei tonu nga hapu o roto o te awa o Whanganui tae atu ki uta pu, e whakahaere ana i o ratau papa whenna ki te aroaro o te Kooti Whenua Maori. He whakatupato tenei kia tatau, kaua hei wareware ki te mahi rongoa rao a koutou purapura taewa, me rongoa rawa a koutou purapara, ka tiri ai, kua marama hoki te whakaatu a te Matuhi a te "Puke" kia kou- tou i nga rongoa mo te mate patu taewa nei, koi moumou noa ta koutou tiri taewa, ka mate i te ngarara autaia nei, ahakoa e tipu ana, ka mate i te po kotahi i te ra kotahi, ahakoa ka tata te hauhake ka tae mai ai taua ngarara kino, mate rawa i a ia nga taewa, ka ahua pena me te taewa i maoa, i mate i i te huka te ahua o te matenga o te taewa, e kore e toe kia kotahi te taewa pai ora ranei, no reira i mua atu o te tiringa i nga pura- pura, me tuku nga purapura ki roto i te wa- ka rakau, i tu ai te rongoa, ki te tapu rakau ranei i tu ai te rongoa, ki te kaaho rakau ranei, na ka tipu te taewa ka tae ki te toru ki te wha ranei inihi te tiketike o nga rau taewa e whakatorotii ana te rongoa ki ru- nga o nga rau ki roto o nga raa, ki raro o nga rau, pena ano me te puawai te rau o te taewa, pera ano me ka tata te para o te taewa, ara, te pakari o te taewa. E korero ana tetahi Pakeha mahi Paamu ki au no te Hawera o te tai-hauauru nei, te taonga pai, hei whakatipu ma te tangata, he Poaka, be kau miraka. Kia 50 nga eka a te tangata, me wehe e ia kia waru nga patiki, ara, nga taiapa mo- tuhake, kia toru taiapa, kia tekau eka ki te taiapa kotahi, kia rua taiapa kia rima eka ki te mea kotahi, kia rua atu taiapa kia wha eka ki te taiapa kotahi; kia rua eka hei tuu- nga mo tona whare. Na, ko nga taiapa e toru, i tekau eka ra ki te mea kotahi, me tiri ki te Rai karaihe, me whakaranu ki te Kau Koroa whero nei, kia rima pauna Rai Kara- ihe, kia kotahi pauna Koroa whero nei, hei whakaranu, kia tekau eka o etahi taiapa me tiri ki te Kakeputu Karaihe, kia rua pauna Rai Karaihe kia kotahi muna Koroa ma kia hawhe pauna Taripaera Koroa, ka ranu ai ki nga pauna tekau o te Kakeputu Karaihe, ka tiri ki tera taiapa motuhake. Ko tetahi o nga taiapa tekau eka me tiri ki te Kau Koroa, kia rima pauna Koroa ma, kia rua pauna Taripaera Koroa hei whakaranu ki nga pauna Kau Koroa whero tekau, ka tiri ai ki taua taiapa, na ko nga patiki e rua e rima eka o te mea kotahi, me tiri kia wha rarangi Wara Nati rakau whakatipu, ki wae- nganui tonu o aua taiapa e rua, mai i tetahi pito o te taiapa tae atu ki tetahi pito. Kia pena raua e rua, na ko te whenua o aua pa- tiki i tiria ra ki te Wara Nati rakau, me tin ki te Rai Karaihe kia tekau pauna Rai Ka- raihe, kia rua pauna Koroa whero ka: kau e kiia ra. kia kotahi pauna Koroa, ma, hawhe pauna Taripaera Koroa. Ka ranu ka oti te ranu, ka tiri ai, pera hoki tetahi o aua pati- ki. Na, ko nga patiki e rua e wha nei eka i te mea kotahi, kia kotahi e tiri ki te Me- ngara, hei a Mei ka tiri tetahi hawhe o taua taiapa, hei a Akuhata ka tiri tetahi hawhe, kia kotahi putu te tatahi o tetahi purapura i tetahi. Kia toru purapura Mengara ki te tounga a te ringa penei me te Kaanga nei to tiri, kia kotahi inihi kia rua ranei, ka ta- ngo e koe te tipu Mengara i waenganui o nga mea e rua, ka maka ake, ka toe ai kia rua tonu nga tipu Mengara ki te puke kotahi rae pena nga puke katoa. Na, ko tetahi o aua taiapa e wha nei eka, me tiri ki te Aporo e kore te ngarara e whakamate i nga hua, ara, hei te Aporo e takaia ana hei pai, hei tiamu ranei, me tiri ki te tiapini paramu rarahi nei. ka wehewehe ai ki waenganui i nga aporo tu haere ai, ko te kaupapa o tena patiki me tiri ki te Koroa ma, ki te Taripae- ra Koroa kia tekau pauna Koroa ma kia to- ra pauna Taripaera Koroa, hei whakaranu kia rima pauna Eai Karaihe ka ranu ai, ka tiri ai hoki. Na, ko te rua eka hei tuunga tera mo te whare tangata tetahi eka. ko te- tahi eka, hei taiapa nohoanga Poaka te ha- whe eka, wehe rawa tona taiapa, me ona whare Poaka, hei te pito ki te tonga nga whare poaka, ko waenganui, me kari kia rua putu te hohonu kia rua tekau marima putu te roa kia tekau marima putu te whanui, ka tuku mai he paipa korere vai ki roto, kia kii tonu i te wai, ahakaoa Hotoke, Raumati ranei, hei waenganui tonu o taua taiapa taua waahi tuhera ai. Ko nga taiapa kia rite to- nu ki te maha o nga uha, ara, kia tekau ma rua nga whare kia tekau marua ano nga taiapa wehe o ia whare Poaka, kia tekau marua nga uha ki aua whare, ara, kia kota- hi Poaka uha ki te taiapa kotahi. Ko te whare nui hei te taiapa kotahi tera, mo nga Poaka poka me nga uha kaore e paingia kia eketia e te Tariana Poaka, me wehe te wha- re me te Tariana kia motu ke atu koia anake ia. Na, ko te hawhe eka o to nga Poaka hei iari mo nga Kan, hei tuunga mo te whare o nga kuao Kau. Mo te whare tuu- nga miraka me te whare tuunga mengara ina hauhakea mai i waenga, hei puanga A- poro kai poaka, haanga nga Aporo me nga Paramu i waiho atu i runga rakau mau ai waiho atu maana e horo ki te whenua ma nga Poaka e kohi haere e kai hoki ia ratau e ngahoro iho ana. Na, kia rua tau e tipu ana nga karaihe o nga patiki nei, kia pakari rawa kaua he mea e tukua ki roto kai ai i nga otaota o aua taiepa. Na, ko nga Aporo me nga Paramu me nga Wara Nati rakau, me mahi katoa ki roto i te taiapa kia kaua e hoki iho i te wha putu te tiketike o aua taiepa pakorokoro i aua rakau katoa, kia ka- ua ai e taea e nga poaka te ukanikani, te kai ranei nga kiri o aua rakau. Na, ko nga uha Poaka kia tekau marua kia ono hei te whaereere maa kia ono hei te whaereere e kiia nei e te Pakeha he Pa- kitia he pango ma ano etahi waahi, he loki- hia nga mea maa ra. Ko ana tu Poaka he taumaha he nunui, he roroa, he tere hoki o te rarahi o nga kuao. Na, kia ono nga Kau uha, kia wara ranei, kia hawhe o aua kaa uha, hei a Hanuere ka tuku kia eketia e te Puuru, kia hawhe kia tae ki a Mei ki a Hune ranei ka whakaeke ai, ka pai rawa te penatanga o te whakaha- ere. Na ko nga Poaka uha kia pena ano te ahua o te tukunga kia eketia e te Tariana, kia hawhe e whakaeke ia Hanuere, ia Pepu- eri, ia Mei, ia Hune. He Mengara he kai ma nga whaereere i te ata, i te ahiahi, i te tina he miraka me nga kai noa iho e whakaputua ana hei kai Poaka kia tae nga kuao ki te rua marama o te whanautanga mai te pakeke, me tuku atu ki roto i te taiapa i te wha eka i nga rakau Aporo ra Paramu ra ki reira haere ai i nga awatea, hei nga po me aa mai ki roto i te whare. Kaua hei maha atu i te 7 i te 8 i te 9 nga kuao ki te whaereere kotahi ; ka tae ki te wha marama nga kuao, ka wehe i to ratau whaea, ka tuku ki tetahi o nga tai- apa e rima ra eka noho ai, a, ka pau nga karaihe o tera taiapa, ka whiu ki tetahi tai- apa e rima ra nga eka. Ko nga patiki e to- ru tekau eka ra i te mea kotahi, mo nga kau anake era taiapa e toru taka noa te tau. Ko nga paru o nga poaka me o ratau moenga e