Volume 5, No. 11
19030730

page 2  (6 pages)
to previous section1
3to next section


View the commentary of this paper

 
NAMA 11 O TE TAU 5] TE PUKE KI HIKURANGI, HURAE PARAIRE 31.1903. Wharangi No. 2 kaapuhi mo koutou me a kotou uri, tohea kotahi ano te Wairua hei tuha mai ki roto i a koutou, ahakoa wehewehe noa o koutou tauranga, nana ano i wehewehe kia whai whakaaro ai ia mo ana kupu, kua oti te tu- ku ki te ao katoa, koia tonu hei tuha ki roto i nga ngakau o aua turanga wehewehenga. .; Minita. Mahi. Kupu-whakaaro. Kupu-matau. Whakapono. • Mana-whakaora. Merekara. ; Poropiti. Matauranga ki nga Wairua. Nga reo ke. Whakamaoritanga i nga reo. Koia tenei nga take e whaia nei e nga Iwi katoa o te ao, kua inu i tenei Wairua nana nei. enei take, hei tuha maana kiia tangata, kiia wahine, kiia taitama, kiia taitamahine, ko nga pakiaka tenei o te matauranga, ko te putake o nga kura e akona nei e a tatau ta- mariki, me a tatau tamahine, kia riro mai tetahi o enei tuhanga ia ratau, he pai kia riro mai anei pakiaka katoa, taki kotahi, ta- ki kotahi ko te whare o enei kupa i runga ake nei, kua whakaaria mai. e te Ariki i tana kura whakaako ia Pita raa, i ako ai ia i tenei kupu kia ratau, i runga i to ratau hiahia ki nga mea o tenei ao. Matua rapua e koutou te rangatiratanga o te rangi, ka kitea, ma to koutou matua e tapiri mai o ko utou hiahia, ki te aha ki te aha. E nga taitama me ngo taitamahine, kaore i akona ki nga kuri a te Pakeha, he kura ano a koutou kai roto i o koutou ngakau, kai te tipu tahi i o koutou tinana, koo koutou ko- nohi hei titiro atu ki nga mahi a te hunga o koutou i tae ki nga kura, a ratau naahi pai, e tipu ai o ratau tinana me o ratau ma- hara, koo koutou taringa hei whakarongo, ko te ngakau hei wehewehe, hei taatari hei paihere i nga mea e tika ai tou whare katoa. Ka eke tenei ki runga i ta nga kaumatua i korero ai, kia kaha ki te kuhu i a koe, he kupu iti tenei ki te mahara iho. engari ki te whakaritea e tetahi ka kitea he kupu nui noa atu, kuhu, kuhu noa ake, ka whiwhi, ka ra- we, ka ranea, i kuhu atu ki roto i te mate; whiti ana te ra i tua, i kuhu atu ki roto i te pouri kerekere, noho ana mai he tangata i te ao marama, kuhua o ringa ki te oneone ka whiwhi; kuhua o rawa ki te kete ka ruru, ka toe mo te wa o te hotoke, he nui nga hua waimarie o tenei kupu iti a nga kauma- tua, kuhu. Whakapiki, ara, ringa-whakapiki, he kupu kino tenei ki nga kaumatua, ko tona whaka- maoritanga, mangerehonia, takarore, parore, pahau, kaewa-whenua, he mate te mutunga iho, ki tona tinana ano. Makamaka, whakarei; e rua enei kupu kotahi ano ia tona tikanga, he kupu kino ki nga kaumatua ki te makamakaia noatia te kumara, te aruhe, te manu, te kiore, te ika, ki te tahora, ki roto i te wai whakarei noa atu kaore e kawe ki te rua, ki te tahaa, ki te pataka, ka hee ki to ratau ture, ka mate, ka tau tenei kupu a ratau, whakama, ka titiro atu nga konohi ki te hunga i mahara, ki te atawhai i nga hua o ratau na ringa, e kai ana i te wa o te Takurua, ka hoki te mahara ka tau mai te whakama tika pono, whiti noa ake i tetahi tau, kua tangohia mai e ratau ko te tupato, ko te mohio hei hoa mo to ratau kaha, hei whakahoro atu i to ratau whaka- ma, ko tenei kupu ko te whakama, he kupu nui whakaharahara ki te Iwi Maori i mua, e tino tukua ana ma te tupato e tiaki e herehe- re e pana rawa atu tenei kupu, whakama. E nga kaumatua, e te Iwi, e nga rangati- ra, ata tirohia atu nga kupu a nga taitama, e whakahaere nei mo te Iwi. E nga taitama ata whakaaroa nga kupu a nga kaumatua, he roa to . ratau wa e mahi ana nao nga tikanga mo koutou me a koutou uri, ma koutou hoki e takahi atu te maatua- aiwi roa e takoto mai nei i mua i o koutou aroaro tena hoki koutou e penei me nga ka- umatua o tenei wa, ko tenei Ingoa ko te ka- umatua e whai ana i te tinana i nga taa ka- toa o te oranga, ko te taitamarikitanga e hoki whakamuri ana i roto i te oranga roa o te tinana. Ko nga kaumatua whai kupu whai whaka- aro, e Kurangia ana e ratau a ratau mahi, me a ratau whakaaro, ki te whenua ki te ta- ngata, ki te tikanga me nga mahi, te mate te ora, he mea kite tonu e o ratau kanohi, he mea whawha e nga ringa me nga koikara ka waiho te mate hei tino Kura whakatupato i te hinengaro, engari ko nga kaumatua e riro i nei i te reo kore hua, pehia ata me pena ano te tikanga mo nga taitama. ko te tanga- > ta kua roa e tu ana e whakahaere ana i nga tikanga mo te Iwi, kaa kaumatuatia ki roto i nga mahi, ata tirohia ata o koutou, he ku- pu tika tana ta ratau ranei. Whakaotia nga kupa ae ae, titiro atu ki te whare o nga kaumatua, ke mea wehe e nga tikanga, ko te whare tamariki me te whare koroua, hei whakaoti i nga tikanga hei mana mo nga mahi, o te whare tamariki e mahi nei. Kaati e nga taitama me nga koroua te whakaputa-ke i nga mahi ki roto i te maua- hara, me te ngautuara, engari whakaotia ki runga i te tikanga kua pai, kaati te whaka- rongo ki nga tohutohu a o tatau hoa Pakeha, e mea nei ka mate tatau i o tatau whenu- a i nga ture kua ara nei mo te Iwi Maori o tenei Kawanatanga ; Kaunihera whakahaere whenua, kaua e whakarongo atu ki a ratau korero, kaore tatau e mate e pehea ranei i o tatau whenua, me o tatau tinana. E. kore tenei Kawanatanga e hanga i te ture hei pa- tu i te Iwi Maori, e whakawhiti ke ranei i te . whakahau a te Kuini Wikitoria kua waiho nei hei oha ki runga ki nga Iwi e rua me to raua Kawanatanga. Maana Minita o tona Kawanatanga e ata titiro e ata whakaaro i runga i te rangimarie, ha ture hei whakaha- ere i nga toenga whenua o te Iwi Maori, na ratau nei ano i tuku i te ra e whiti ana ki te Iwi Pakeha hei painga mo nga Iwi e rua. me nga moutere o Niu Tireni, hei hapai ake kia tairangi ki runga kia kitea mai ai e nga motu i raro i te mana huihui o te rangatira ta- nga o Ingarangi, hei hapai ake hoki i te Iwi Maori ki te tuatahi me te tuarua. Waiho atu nga korero nunui ririki puru- taringa a nga boa Pakeha me nga hoa Maori, kaiti pea he wa whakarongo ko enei takiwa ka mahue ki muri, me okioki te Iwi ki runga i nga tikanga kua oti nei i te tau 1900, e noho nei te Komiti whiriwhiri i Paneke mahi ai, i runga te ngakau mahaki me te ngakau tatu. Ahakoa kimi matauranga koe e te tanga- ta, i te rangi i te whenua i te moana kaore koe e whiwhi, engari ki te kaha tonu koe ki tau kimi pohau noa, ka tangohia te whare i tukua mai nei ma ana Minita e whakaoti ka nui atu hoki fee aue me te tangi. He tokomaha nga Pakeha ngakau aroha e korero ana, he pai rawa atu te "Kaunihera whenna Maori" he ora mo nga uri kei roto, engari ko nga Kaumatua o tenei wa e kore e kite i ona painga, ka mau te whenua mo nga whakatipuranga o nga uri me nga taita ma o tenei wa, ki te takahia tenei, a ka whaka- rongo te Iwi ki te reo o nga Kai-whakamaori rae nga Roia Kooti whenua Maori, katahi ka tino he, pai atu ta te Kawanatanga hoko i nga whenua Maori, ka tuturu kia ia katahi ka huakina mai te tatau kia tomo atu nga Iwi e rua Pakeha Maori, ki te riro ma te hu- nga e whakahe nei e hoko ana whenua Mao- ri, ka tutakina te tatau kia ia anake, tena ko ta te Kawanatanga hoko whenua, mo te Iwi katoa, ma to te Iwi Maori ngoikore ano ka kore ai e whiwhi, otira he nanakia a Ngati Po- rou, e 24 mano eka whenua a te Kawanata- nga kua riro mai kai te mahi te kaha, hei takanga kararehe, hei hinu whakawahi mo nga wiira o tana Wekena, hei whakangawari i nga kakahu o ana hoiho, ngari, ngari, hoki ngi tai-tama o Wairarapa, ko a ratau na ta- waha whenua no te Kawanatanga me nga Pakeha noa iho, na te kaha i tiki atu ka whiwhi ka rawea ka ranea, Te Iwi tenei te noha nei i Poneke te Ke- miti onga kaumatua me nga tai-tama, kai te ata marie i nga pohatu karaa Rangi- toto, o nga huanui haerenga o te Ture whe-. nua, kai te ata titiro marie i te ara tika, e taea ai te tomo te pa kaha, i reira te kai tuhi o enei korero e titiro ana ki te mahi a te Komiti me te Minita Maori, te Paremata i ona ruuma, kaore nei e taea atu i nga tau mahia ka taha nei ki mari, na wai tenei mahi na te Ariki o te kahui kai te waahi ngaro e titiro ana mai, engari ko etahi e nga Kauma- tua me nga tai-tama kui muri o nga tuara o tenei papanga i Poneke nei, e whakapuehu ana i nga huanui, e tutaki ana i nga puna mo te kore tikanga noa iho, tenei pea me titiro ake ki te tau o te kapa koura o te Tai- rawhiti 1903, ki te penei, e kore ano e taea te neke taua kapu koura, i ranga i tenei ha- ere, me noho rawa ki runga i tenei kaupa- I pa, taau rourou, taaku rourou, taau kupu, taaka kapa, toou mamae, tooku mamae, toou ringa, tooku ringa, toou Ihu, tooku ihu, he marenatanga tino tika tenei, ka whanau mai ngatamariki kotahi tou te Ingoa ko te ra- ngimarie anake, ahakoa kotahi mano nga tamariki. Kauaka tenei e tangohia, toou ateate ki tooku ateate, toon tuara, ki tooku tuara, toou hemihemi, ki tooku hemihemi, ou konohi titiro ki te Weeta, oku-konohi titiro ki te Uta, e kore tenei marenatanga e whai-hua pai, hei tika mo te Iwi hei pai mo nga tama- riki, hei pae urunga mo te hungaiti mo nga pani. Kaati a tuhituhi i o koutou ingoa ki roto ki nga Pitihana tekateka noa, i runga i nga whakaaro hikaka o etahi e taku ana he wha- kararuraru noa, koi puta nga mahi pai e ora ai te whenua me te tangata, e tipu ai te Iwi ki ranga ki toona pai me tona honore i roto • i nga mahi atawhai a te Atua nana nei i hoko. Te Tai-rawhiti hopukia tikatia te mahana- tanga o te ra puta i roto i te matotorutanga o nga kapua o te rangi, he ra mokopuna, he tamaiti i whanau mai i roto i te roimata, me te aue nui i runga i nga moana whanui, kia mahara kia Wi Pere me tana kupu, he Kaumatua he koi te mahara me te hinenga- ro kai ko, kai ko, kai runga i te motu, kai roto i te whare he u be kaha, kua puta ki waho, kai te whakaaetia e te tokomaha, ae, ae, amine. Tirohia atu te Minita Maori me ana tika- nga, aua e hohoro te whakahe, kua mahia hoki tena mahi te whakahe, te kore e titiro e whakaaro marie ki te kupu tona putanga mai he kore noa iho. katahi ka rahi ake te reo aue ; i tenei wa me whakaaro marie, ehara tenei i te taware i o koutou tinana me o koutou whakaaro, engari he whakau i te- nei kupu pai, whanau hoou, i roto i nga hiahia taikaha, kaa oti hoki koia te upoko mo te Iwi Maori, kua whakaae katoa ae, ina hoki kaore he pitihana whakahe a te Iwi Maori Pakeha mo tona turanga ; he kaha rawa te pooti mai a ona Iwi, i tu ai hei me- ma Paremata tae noa ki tona karangatanga hei Minita whakahaere mo te Iwi Maori, tu- turu tonu te whakaaro o te Iwi ko Timi Kara te Minita Maori, me te haere o nga hiahia kia ia. Me whakaaro hoki i tu te hui nui ki Roto- rua, tokorua rawa nga tangata, ko te Tuuku o Kaanawara, ko te Minita Maori, ki te puta i nga reo katoa i hui i ki Rotorua ; ehara i te mea rongo korero, be mea kite tonu e nga konohi tokomaha, hei homai i tenei whakaa- ro koia ano be nui te pai o te Iwi ki io ratau Minita, ma te Minita e whakaoti nga mea katoa i roto i taua hui, ahakoa he aha he aha tona hoa naahi, ko te Komiti ano e noho mai nei i Poneke, kaore rawa he Iwi he hapu he rangatira i whakatuma, rangimarie noa iho ki te Minita me ana tikanga katoa, koia te upoko o tena hui, e kore nei te kai tuhi e ki- te atu ano i tetahi hui pena te tokomaha o te Iwi Maori ki te waahi kotahi, me te rangi- marie o nga mahi, me te whakarite tonu o te Iwi i nga tohutohu a te Minita me ana Komiti, pai tonu ki ta te kai tuhi titiro te ngawari te ngohengohe te humarie te wha- karongo te whakapai o te Iwi, ano he tanga- ta kotahi i roto i te ruuma i te peeti moenga i tae nga ahua tangata katoa o te Iwi Maori ki taua hui ahakoa mano mano kotahi tonu te kara, luniana, i raro katoa i te whakahae- re a te Minita maori. He aha ra i penei ai, i marara ai nga wha- kaaro i te hokinga mai ki nga kainga, te waiho ai tenei tau ki te Minita Maori anake me ona hoa Minita me le Pirimia, ka tu mai te Iwi me nga kai hautu, kia puta mai ta ratau whakaotinga, katahi ka marama ki te katoa te tika me te bee, ka kitea kua hee, e ta katoa, katahi tou te reo puta noa puta noa katahi te Iwi ka tono ki tetahi tau ma ratau, e marama ana hoki kai te Iwi tou o ratau whenua e pupuri ana, e kore e tukua e te Ture kia makaia, kua puta hoki te here whenua Maori. E nui ana te mahara o te kai-tuhi ki nga kupu poroporoaki a te minita Maori, ki nga Iwi katoa i hui ki Rotorua, i roto i te teneti nui o Ngaai Terangi, i ki a roto tu noa a waho, kai te puritia aua kupu e te Kai-tuhi, tena tona wa e puta ai. Kai te mahara te kai-tuhi ki nga kupu whakahoki a nga rangatira mo nga kupu a te Minita Maori, he ngawari he rangimarie