Volume 1, No. 22
18931028

page 3  (8 pages)
to previous section2
4to next section


 
HUIA TANGATA KOTAHI.

" Heretitamete Maori" ka kiia ko nga

whenua a nga Maori kua oti te wha-

katau e Te Kooti Whenua Maori hui

atu ki nga whenua e mau ana ki nga

Maori i raro i era atu take engari

kaore e uru mai nga whenua ka kore-

otia i muri nei erangi kia oti ra ano

te whakatu i te take o aua whenua,

kaore hoki e uru atu nga whenua a

nga Maori he mea hoko e ratou i te

Karauna, i tetahi tangata, kaporei-

hana ranei.

" Whenua Maori " ara nga whenua a

nga Maori e mau ana kia ratou i raro

i o ratou tikanga me a ratou ritenga

Maori engari kaore ano kia oti te

whakatau nga take e te Kooti Whenua

Maori.

'* Maori " ara nga tangata Maori o Niu

Tireni me nga hawhekaihe me a

ratou uri.

'• Tangata Whai Paanga " ara nga Maori

whai hea.

"Te Kooti Whenua Maori, " ara Te

Kooti Whenua Maori i whakaturia i

raro i " Te Ture Kooti Whenua Maori,

1886. "

" Te Ture Kooti Whenua Maori, 1886, "

tona tikanga ko taua Ture me ona

whakatikatikanga me nga Ture e

paahitia ana hei riwhi mo tera.

" Tokomaha tona tikanga " ko nga

tangata tokomaha o nga tangata

tokotoru.

3. Mo runga mo nga whakahaere ka

korerotia i muri ake nei me whakatu

tetahi Poari a ka whakaingoatia " Ko Te

Poari Hoko Whenua Maori " a ko nga

tangata mo taua Paori.

(1. ) Te Tumuaki o nga Kai Ruri;

(2. ) Te Komihana o nga Taake;

(3. ) Te Komihana o nga Whenua Kara-

una mo te takiwa i raro i "Te Ture

Whenua, 1892" kei te wahi e takoto

nei nga whenua e meingatia ana kia

tangohia i raro o tenei Ture;

(4. ) Te Mema Maori o te Paremata mo

te Takiwa Pooti Maori kei roto o te

takiwa e takoto ana tetahi whenua e

meingatia ana kia tangohia i raro o

tenei Ture.

(5 ) Tetahi tangata Maori (ka kiia i

muri nei ko Te Komihana Maori) ma

te Tiuti Tumuaki o Tekooti Whenua

Maori e whiriwhiri taua tangata i

roto o te ahi rarangi ingoa he mea

whakaingoa ratou e etahi mema o te

Kaunihera etahi mema tokorua ranei

o nga Takiwa Pooti maori, e tu ana

hei mema mo te Iwi Maori.

Kia tokowha nga tangata o te Poari hei

Koarama a ka tino mana ratou ki te wha-

kahaere i nga mahi me nga ritenga nae

nga mana ano ko te Poari topu tonu.

Me noho te Paori i nga wa me nga wahi

e whakaaturia ana, ete Kawana, ia wa ia

wa i raro i nga Ture whakahaere tikanga.

Ko te Tumuaki o nga Kai Ruri te

Tumuaki o te Poari, koia hei upoko i nga

huihuinga katoa; a i te mea e ngaro ana

ia ko te Komihana onga whenua Karauna

o taua takiwa hei Tiamana, a koia he

upoko i nga huihuinga. Kia rua pooti

mo te Tiamana, a ki te rite tonu te maha

o nga pooti ka whai mana te tiamana ki

te pooti, ki te pooti whakatau hoki.

Ka ahei te Kawana i roto o tona Kauni-

hera te pana i nga Komihana Maori, a ki

te mea ka turakina tetahi, ka mate ranei,

ka whakamutu ranei tetahi Komihana

Maori i tona tunga, ma - te Kawana e

whakatu tetahi Maori Whai paanga hei

riwihi mo te mema o te Poari kua kore

ra.

Ka ahei te Kawana ia wa ia wa te

hanga ture whakahaere tikanga mo nga

mahi o te Poari e paingia ana e ia me te

hanga i etahi atu tikanga i pai ai ia kia

ahei ai tenei Ture te whakamana me te

whakakore i aua tikanga a ko aua ture

whakahaere tikanga ka pera ano te mana

ano i tino meatia hei ture i konei.

E kore e tika kia hoatu tetahi moni utu

ki tetahi mema o te Poari, haunga ia te

Komihana Maori, erangi ka ahei ano kia

utua ki nga mema o te Poari nga moni e

pau ana mo a ratou haereeretanga e tae

atu ai e hoki mai ai i nga huihuinga o

te Poari.

Ko te utu mo te Komihana Maori,

apiti atu ki nga moni e pau ana mo te

mahi haereere, kaua e nuku atu i te

Kotahi rau Pauna i te tau.

Me tango nga moni utu me nga utu o

nga haeretanga i roto o nga moni e pooti-

tia ana e te Paremata mo enei mahi.

4. Ka whai mana tenei Ture i roto

anake i nga takiwa Maori tera e Panuitia

e te Kawana i roto i tona Kaunihera ia

wa ia wa, rae kahiti, marire; u ma te

Kawana e whakakore, e whakatika, e

whakarereke etahi wahi, te katoa ranei

o aua Panui ia wa ia wa.

• o. Ka kiia i runga i nga whakahaere

tango whenua kia tukua i raro o " Te

Ture Whenua, 1892, " ka ahei te Kawana

mo te taha kia te Kuini te tango i raro o

tenei Ture nga Heretitamata Maori me

nga Whenua Maori i roto nga wahi e

panuitia ana.

6. Ki te mahara te Kawana e pai ana

i runga i te mahi whakanohonoho tangata

me te mahi tuku whenua i raro o "Te

Ture Whenua, 1892, " e pai ana kia

tangohia tetahi poraka, wahi whenua

heretitemata Maori, whenua Maori

ranei—

(1. ) Me whakahau e ia te Poari ki te

whakaatu ki aia—

(a. ) Te ahua o te whenua e meingatia

ana kia tangohia;

(b ) Te ahua paitanga hei whenua

whakanohonoho, hei tukunga hoki i

raro o "Te Ture Whenua, 1892. ";

(r. ) Tona utu e tika ana, he mea wha-

karite e etahi tangata watea tokotoru

kaore o ratou paanga tahi, ma te

Poari tetahi e whakatu, ma nga

Maori whai paanga ki te whenua e

tangohia ana e whakatu tetahi mehe-

mea he kaumatua ratou, a mehema

kaore i rite o ratou tau, heoi ma

tetahi Tiati o te Hupirimi Kooti e

mahi ano mo te tuna kia ratou e

whiriwhiri, a mehemea he tamariki

aua tangata whai paanga, he

porangi, he aha ranei, ma tetahi

Tiati o te Hupirimi Kooti e whiri-

whiri mo te taha kia ratou i runga i

te tono a te Minitia (a kei nga keehi

Heretitemata Maori te whenua e

tangohia ana, me tu te kaiwhiriwhiri

utu i runga i te tono a tetahi Maori

tangata whai paanga ki taua whenua

A ko te tuatoru a aua kaiwhiriwhiri

mu nga tangata tokorua e whakahua,

otiia ki te kore e rite te whakaaro o

taua tokorua ki te tangata hei kai-

whiriwhiri whakamutunga kua wha-

katuria ra, heoi ma tetahi Tiati o te

Hupirimi Kooti e whakaingoa te kai

whiriwhiri i runga i te tono a te

Minita. A ki te mea ka mate tetahi

o nga tangata kua tu hei kaiwhiri-

whiri utu o te whenua, ki te kore

ranei taua tangata e pai ki taua

mahi i mua o te whiriwhiringa utu,

heoi ka ahei te Poari ki te whakatu

i tetahi kaiwhiriwhiri ke hei riwhi, a

ki te mate te kaiwhiriwhiri i whaka-

ingoatia e te Poari, ki te kore ranei

e pai ki taua mahi, ki te pera ranei

nga kaiwhiriwhiri i whakaturia e

tetahi Tiati o te Hupirimi Kooti,

heoi ma te Poari ma te Minita e tono

ki tetahi Tiati o te Hupirimi Kooti

ia wa ia wa, mehemea e tika ana kia

peratia.

Ko te whiriwhiringa o aua kai whiri-

whiri, o etahi tokorua ranei o ratou ka

kiia koiana te utu mo te whenua kua

tuturu i te Poari. I mua o te tunga o

tetahi kaiwhiriwhiri ki te mahi penei me

whakaatu penei tana korero ara: —

Ko ahau ko, A. B., o ka tino korero

pono inaianei kaore kau rawa oku paanga

tikanga whakahoatanga pewhea ranei mo

tetahi whiriwhiringa utu ka whakahaerea

inaianei mo [me whakahua i konei te ingoa

o te whenua ka whiriwhiri me ona ritenga

katoa"], a tera ahau e mahi i runga i toku

kaha, irunga i te tika me te pono me toku

mohiotanga, te whiriwhiringa nei i raro

i nga ritenga o "Te Ture Hoko whaka-

whiwhi Whenua Maori, 1893'': A e

hanga ana e ahau tenei tino whakaatu

pono i runga i te mohiotanga o toku

hinengaro e tino tika ana, i raro hoki i

te mana o tetahi Ture o te Runanga Nui

o Nui Tireni e whakahuatia ana "Ko Te

Ture mo nga Hei Pi, 1883. "

Erangi ia kaua tetahi utu mea whiri-

whiri e whakahaerea kia tino mohiotia e

whakaae ana nga Maori whaitake ki aua

whenua kia whakahaerea i raro i tenei

Ture, a me tuku mai e te Poari tetahi

ripoata i te tuatahi i te painga i te kino-

nga ranei o aua whenua hei whakanoho

tangata ki runga i aua whenua.

7. I runga i te ripoata tuturu a te Poari

ka ahei te Kawana i roto o tona Kauni-

hera i runga i nga ritenga e whai ake nei

ki te panui atu ki nga tangata whai

paanga o tetahi whenua heretitemata

Maori e whakahuatia ra i roto o te

ripoata o te Poari i roto o tetahi wa kaua

e ltd iho i te ono marama, i muri mai o te

panuitanga tuatahi o taua whakaatu i

roto o te Kahiti, whakahau i nga tangata

whai paanga mehemea ka—

1. Moko tuku rawa taua whenua ra kia

Te Kuini i runga i te utu kua tuturu

i te Poari; me,

2. Whakaae ranei kia tukua taua

whenua i raro i te riihi i raro hoki i

nga ritenga o " Te Ture Whenua,

1892. "

Ko taua panui whakaatu ka tukua ki

nga tangata whai paanga ki te whenua

erangi e kore e whakahuatia a ratou ingoa,

otiia ka whakahuatia te whenua me ona

ritenga katoa kia tino mohio ai nga

tangata whai paanga ko ta ratou whenua.

tonu te whenua e meatia ra i roto o taua

panui.

Me whakauru ki roto ki taua panui—

(a, ) Te ahua o te whenua me ona

ritenga katoa kia tino marama ai nga

tangata whai take me nga mea e ki

ana e whai take ana ko ta ratou

whenua tonu te whenua e meingatia

ana kia tangohia ra;

(b. ) Tetahi pukapuka whakaatu i te utu

o te whenua kua oti te whiriwhiri,

te whakatuturu e te Poari;

(c, ) Tetahi whakaatu mo te roa o te wa

e tu ui te pooti kia hokoa taua

whenua ki te Kuini;

(d. ) Me tetahi kupu a te tangata e

pootitia ana me te wahi e turia ai te

, pooti a ma te Kawana e whakatu turu

i te tangata me te wahi.