Pukapuka 8, Nama 18
18720918

whārangi 120  (7 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua119
121titiro ki te whārangi o muri


 
120 TE WAKA MAORI O NUI TIRANI. noho ki tenei whare, me uru ano ratou ki te runanga whakahaere i nga whenua rahui me whai reo hoki ratou ki te whakahaere i nga moni e puta mai ana i ana whenua. Me mahara aku hoa Maori ka whaka- arohia tena tikanga e au mehemea ka tu ahau ki roto ki te Kawanatanga. -Tenei hoki tetahi, kua noho he tangata hei reo mo te Maori ki tenei whare, kua oti hoki te whakaae kia uru ratou ki tera wehenga o te Runanga na me whakaoti taua tikanga me whaka- noho he reo mo ratou ki te Runanga o te Kawana- tanga. E tika rawa ana kia uru ratou ki reira, he mea pai rawa mehemea kia tu he minita Maori kia kotahi kia rua ranei ki roto ki te Kawanatanga hei hoa tohutohu i runga i nga tikanga Maori. Ekore ahau e ki ka taea taua mea apopo, i runga ranei i te tikanga kaika; me ata mahi marire me tupato kei tupu he puhaehae. Ko te painga o te whakanoho Maori ki tenei whare i kitea e ahau i mua. Nui rawa taku mahi ki te kimi i tetahi tikanga mo taua mahi. I hanga e au he ture mo taua mea i kawea e ahau ki a Ta Hori Kerei, ko ia te Kawana i reira, nana i whakapuaki mai ki au i ana mahara ino taua mea, a i tae ano ahau ki etahi atu kimi ai i o ratou whakaaro. Tera ano pea e kitea taua Ture i roto i nga pukapuka tawhito. I hopukia ano hoki e te minita Maori [Te Makarini] taua whakaaro, a no tana mohio ki nga tikanga Maori i kaha rawa ai ia ki te tohe kia whakatuturutia te Ture, ahakoa kahore ia i roto i te Kawanatanga i reira. Ekore e tika kia whakaroaina te whakaotinga o te mea kua oti nei i a tatou ara kia uru rawa te Maori ki roto ki te Runanga o te Kawanatanga. Tenei hoki tetahi kupu mo nga whenua i riro i runga i te rau o te patu. I ki a te Makarini he painga utu nui era. ±3 tika ana tana kupu. Ko nga pauna kua whaka- paua atu e tatou ki aua whenua ekore e hoki mai, he hereni kotahi pea e hoki mai mo te pauna kotahi kua whakapaua atu. Ekore e taea te ki kua peheatia ranei e te Kawanatanga te tuku atu i aua whenua i tangohia nei i runga i te rau o te patu. Ki taku mahara 250,000 nga eka kua hoki ki nga Maori haunga nga mea kua hoatu ki nga pakeha. He maha o enei whenua kei te tarewa inaianei kei waenganui o te rangi o te whenua, kahore ahau i kite i tetahi tikanga pai atu e tupu ai te rangimarie i te wehewehe i te toenga o aua whenua ki nga Maori e kitea ai to ratou take i runga i te ata kimi marire. Ka rahuitia i runga i taku tikanga etahi wahi mo nga rerewe me nga taone iti ; ai nga wahi e pakaru atu ai nga awa ki te moana ka rahuitia ano etahi wahi i kona. Ka oti tena katahi ka whakaturia e ahau tetahi tikanga e kitea ai kowai ranei nga tangata e tika ana ki te toenga o nga whenua. A te otinga o tera i te Kawanatanga, ka kitea kahore ano he mahi pai o mua kia rite ki tera te pai. Ma tera e whaka- kore tetahi o nga take nui o te raruraru. Ehara taku e ki nei i te mea whakaae i runga i te tono a te Maori, engari hei tohu aroha, hei tikanga pai mo te Kawana- tanga. E te Tumuaki, ko nga kupu nui enei i roto i nga pukapuka maha a nga Maori kua tae mai ki au. Tenei taku kupu mehemea ka riro i au te mahi Ka- wanatanga mo tetahi wa poto, maku ake e mahi nga tikanga Maori. Ekore ahau e tuku i aku tikanga ki tetahi atu, engari ka korero tonu ahau he mangai he mangai ki nga tangata e ki ana he mate o ratou. Ke tena pea te tikanga e pai ana ki n ga Maori i tuhi ma: ki au, i ki hoki ratou kahore ratou e pai ki te Minita e mohio ana ki te reo Maori.

KO NGA KORERO A NGA MEMA MAORI I ROTO I TE PAREMETE. TURE MO TE HOKO WAIPIRO. Hurae 31, 1872. Kei runga ko Wi KATENE ka mea. E hiahia an ahau ki te whai koreo mo tenei ture, no te mea, ko tenei ture mo te waipiro, e pa tahi ana ki nga pakeha, ki nga maori ano hoki. I mua, i whakakahoretia e te Ture te hoko o te Waipiro ki nga tangata maori. I mea te ture, kia kaua e hokona he karaihe waipiro kotahi ki te maori. I muri mai ka puta ano he Ture whakaae kia tukuna he raihana hoko waipiro ki nga Maori, a, i runga i te whakaaetanga a nga Kaiwakawa, me nga Ateha o nga takiwa Maori. Inaianei, ka whakaputaina hoki he Ture hou ano. Ko nga Ture tawhito katoa ka whakakorea e te Ture hou ka whakaturia nei. I whakaaetia he raihana i roto i taku takiwa, kahore hoki nga maori i mohio kua whakaae nga Kaiwakawa kia puta taua mea. No reira au ka mea, kua takahia te Ture e tenei tangata i te rironga o te raihana i aia. Me whakaputa koreo ahau mo tenei Ture, ki taku, whakaaro, ko nga Ture katoa mo te waipiro me maka atu ki roto ki te kohua koropupu ai. Ki taku whakaaro mehemea ka whakaputaina he Ture pakeke mo te kai waipiro, e kore e mutu te kai, engari ka kai tonu. Kotahi ano te mea, ki taku titiro, hei whakamutu, ara kia kaua e kawea mai he waipiro ki Nui Tirani, mehemea ka kore e taea tera, waiho kia tuwhera katoa nga whare mo nga pakeha me nga maori.

TUKE MARENATANGA O TE TANE POUARU KI TANA, AUWAHINE. Akuhata 7, 1872. Ka tu ko TAIAROA, ka mea. E kore ahau e pai ki tenei Ture, no te mea ki taku mahara kahore he take, e puta ai he Ture penei. Mehemea ka tu he Ture penei ka waiho hei take ngangare, hae, mo te tuakana ki te teina. Ki taku titiro he pai atu ta te tangata maori Ture i tenei kia toru, kia wha, nga wahine o te tangata kotahi. E whakahe ana ahau i tenei Ture.

TUKE WHAKATURANGA MAORI KI ROTO KI TE PAREMETE. Akuhata 13, 1872. Kei runga ko Wi PARATA ka mea. He kupu kotahi taku mo runga mo to Te, Minita mo te taha Maori, he whakaatu i te take i kore ai e hohoro nga tangata maori te tae mai ki tenei Whare. I te tuatahi i hohoro ano nga maori ki te hapai i nga Ture o Ingarangi. I whakaae hoki ki te hoatu i etahi whe- nua mo nga kura mo nga tamariki. Engari kahore Te Kawanatanga, me nga Mihinare, i kaha,ki te tautoko i a ratou i aua ra, no reira ka pirau noa iho nga kura. Mehemea i whakaaro Te Kawanatanga o Niu Tireni i taua wa ko te mea tika kia whai nga tangata maori i nga Ture o Ingarangi, he aha ratou te tohe ai kia tu nga kura ? Na reira i kore ai au e whakaae i te tau kua pahure ake nei kia tu he kura ki toku takiwa. Inaianei, kua tu nga Kura, e kore ahau e mea kaore ahau e whakaae, no te mea e pouri ana nga tangata maori ki tetahi take kua oti te whaka- puaki e ahau i roto i tenei Whare. Ko tenei korero mo nga kura me waiho marire kia whakaaetia ra ano etahi o aku korero i whakatakoto ai ki roto i tenei Whare. Mehemea ka kore e peneitia, ka raruraru noa iho nga tikanga mo te whakaako i nga tamariki, i etahi takiwa ka tu he kura, ki etahi takiwa ka kore. Ko te ahua o te tu o nga tangata whakahaere i nga tikanga maori i roto i tenei whare e penei ana : kua tu ahau ki te korero i etahi tikanga hei whaka- mama i nga mate e pehi nei i runga i te taha maori, kahore nei i whakaaetia e tenei Whare. I te taima e pouri ana nga tangata maori ki o ratou whenna, ka tukuna mai e ratou nga mema maori hei whakapuaki i o ratou korero ki roto ki tenei Runanga.