Volume 6, No. 10
19050515

page 2  (8 pages)
to previous section1
3to next section


View the commentary of this paper

 
2 TE PUKE KI HIKURANGI i naianei, ko te ture hei matua, e hoa ma ehara i te mea e tino araitia ana te waipiro, engari ko nga marae kia tapu, kia kore te

waipiro e tae ki nga rohe kainga, e mohio ana au e kore rawa e taea e tetahi tangata i roto i tenei hui, to kii mai ina nga hee o te ture whakatapu i nga marae. Mo te Rehita kuri, tera etahi tangata ki- hai i Rehita ia ratau kuri, he nui atu nei to utu a nga Kaunihera Pakeha, i a nga Ka- unihera Maori, utu i whakarite ai. Ko Wa- ikato e mea ana kia motuhake rawa he tika- nga moona, ehara ia i te pai mo te motu. Engari ko te ingoa noa iho, ina hoki nga tangata o Tauranga i takahi i te ture, mau ana ki te herehere. Ko te Kawanata- nga i pohehe ki te aroha, penei kua man pera hoki i nga tongata o Kurahaupo i whakateka ki te ture, mau ana ki te herehere. Kaore i te rereke nga mana nga taake kuri a te Mao- ri i a te Pakeha. Kei te whaimana te Tia- mana i raro i nga tikanga hamene, me te whakamate atu i nga kuri. Mo te rehita i nga tamariki, ehara tenei i t3 mea uaua te whakaatu i nga moa mate i nga mea ora o nga tamariki, me nga kau- matua taane wahine, me te tokomaha o nga anea moe taane wahine. Tenei hoki me mahi e koutou he kupu karo, mo nga pitihana a nga Pakeha mo nga taake kari, kia mohio ai te whare me nga mema o te Paremata, kua oti pai he tikanga mo nga Maori, i haere nei ki Ahite- reiria, i waenganui i nga Pirimia. Hei ko- nei mutu ai aku kupu. H. Rangitakaiwaho. E inoi ana au ki te Kawanatanga me te Arawa, kia whakaneke- hia hoki te hui o nga mangai Kaunihera o te motu ki Wairarapa, i runga ano i enei take. he ahakoa kua rongo ake au ki te kupu a te Minita. 1. Kia whakamamatia enei taumahatanga o nga hui Kaunihera i runga i enei iwi, ara, ia te Arawa, kaati hoki te peehi tonu i enei taumahatanga ki runga ia ratau. 2. Ko au e tu nei me nga morehu, me Wairarapa moana ; i tukua ki te Kawanata- nga i te hui parae ki Tipapakuku, ka tukua te tangata te whenua te moana i taua tau. 8. I te hui o to Kotahitanga i te tau 1897, i puta te kupu a Morehu Mahupuku, ko te motu nei me tapahi atu te upoko ika, me hono atu ki te upoko tangata, koia tenei tana upoko tangata, ko te Minita Maori. 1 muri mai ko nga Hoia Maori, ka tonoa hei wha- kaatu i to tatau ahua, i te ra o te Taimana Tiupiri o Kuini Wikitoria. Ko te mihi tena i puta atu i roto i Aotearoa rae te Waipouna- mu whare, te hokinga mai koia tenei ko nga Kaunihera e tu nei, na konei au i inoi atu ai kia tukua hoki tenei tuunga ki Wairarapa, ki era morehu hoki o tatau. Timi Waata He patai kau taaku kia whakamaramatia nga tikanga o te Kaunihera Whenua, ina hoki kua pai nga Kaunihera Marae, kua marama tena i a tatau. Pirimi Mataiawhea. E tautoko ana i nga whakamarama a te Minita, mo te taha ki nga Kaunihera, ka mutu i konei nga whaikorero. Ka tu ko te Takuta o Akarana ka mea :— E koa ana ahau moku e tu nei i waenga- nui i to koutou hui, ki te whakamarama kia koutou i nga tikanga, me nga karo o tenei mea o te mate, kia rite tahi ai tatau te hapai i nga tikanga e mutu ai te kaha o tenei mea o te mate. Mo te mate rere. Ko tona karo, me kohua i nga kahu o te tangata i pangia e te mate rere, kia mate ai nga Ngarara, kia 20 karani wai, kotahi karani Rongoa Ui roto i aua ka- rani wai. Otira ko nga peeti, teepu, tuuru, te ruuma ranei, e kore hoki e taea te kohua, tera ano ona rongoa hei mapu, we tahu hoki ki roto i tetahi kohua, ka tutaki atu i te ruu- ma, kia kapikapi rawanga puare o te wharo, kia rua kia toru nga ra e tutaki ana, ka mu- tu nga rongoa a te tangata, ka tuku mai ko ta te Atua rongoa, ka huaki i nga toa i nga matapihi, kia rere te hau ki roto, engari he mea tupato rawa te mahi i taua rongoa, kei mate te tangata. Ki te kore e taea te kohua i nga kahu o te tupapaku, he pai me tahu ki te ahi, he mea kino te tapuke, tenei ake te roanga. Pirimi Mataiawhea ka mihi. Ka panuitia mai nga take i whakaaroa e te iwi nui tonu hei tirotiro ma tenei hui katoa, koia tenei:— 1. Ko te puru Reiti, kia whakamamatia. * 2. Ko te ture muru i nga whenua i raro i te ture nui, kia whakakorea, i runga i nga whenua Maori. 3. Ko te kura mahi a-ringa, kia whaka- tutukitia ki runga ki nga tamariki, kia ata wehea he waahi mo taua kura. 4. Ko te Pitihana Ui te Kawanatanga, kia whakatokomahatia ake nga mema Maori, kia rite ki nga mema Pakeha. Ka rautu te panui me nga whakamarama, he tokomaha nga rangatira i whai kupu, ka nukuhia ana take, ma tetahi komiti o te iwi nui tonu e whakahaere, tu ana i te komiti o te iwi ko Peni Te Ua te tiamana, ka tukua te whare ki te iwi. I to 17 i te Paraire 10 a.m. ka noho te whare. Ka haere tonu nga mahi i runga i nga motini me nga take, tae noa ki te Hata- rei te 18 o nga ra, e wha tonu nga ra i wha- kahaerea ai nga motini me nga take, ka pau katoa. I Le 9 p. m. ka noho te whare. Hutana te tumuaki. Ka mihi ki nga upo- ko Kaunihera kamea:—E nga honore mema o tenei hui topu, kua tae tenei ki te ra mu- tunga o to tatau noho, no reira he mea tika kia whakaputa atu i etahi kupu mihi i mua i te hikitanga o te noho o tenei hui topu, kei te nui rawa te hari i pa mai ki a au i tenei nohoanga, mo runga i te koutou nga- kau rangimarie, me ta koutou titiro mai ki a au i mutu hohoro ai nga mahi o terei hui. E tika ana hoki kia mihi poto atu ahau kia koutou o nga upoko Kaunihera, i te mea ko to tatau nohoanga whakamutunga tenei mo te pootitanga e tu nei tatau, i te mea ko ta- tau te timatanga o te koheratanga ake o te puawai tuatahi i roto i tenei tikanga hou, a, he wa ano ka koropuku ake te hua i roto, ahakoa e kore tatau e hoki mai ano hei ta- ngata noho i enei nohoanga a te pootitanga e heke iho nei, he mea nui tenei e kore tatau e ngaro i o tatau whakatipuranga, te titiro mai e noho atu ana i te pito timatanga o te- nei tikanga. E tumanako ana ano hoki te ngakau ina whakahokia mai ano e te iwi etahi o tatau hei mema i tenei pootitanga mo te tau e heke iho nei, kaati i konei kia ora tatau katoa. Ma Peneti te inoi, i te mutunga o te inoi ka nukuhia te noho o tenei hui topu, ki te waahi e whakaritea e te Kawana mo te tau e heke iho nei. ' No te mane te 20 o nga ra, ka tae mai te Pirimia ki te marae o Tamatekapua ka tau ki roto i te whare. Pirimi Mataiawhea. Haere mai e te Piri- mia kia kite mai i o iwi Maori, menga upoko Kaunihera, i hui mai nei ki konei, hei mahi i nga ture mo nga marae hei ora mo te iwi, e. nui ana to matau hiahia kia whkaarohia mai e koe a matau mahi, me a matau Piti- hana, mo te motu me to matau moana, e to haere nei nga haika o nga Kaipuke o nga Pakeha, me nga Ika, kua ki tonu to matau moana i aua Ika, ko a matau nei Ika ake kua ngare katoa kaati iho kia ora. Hon Ngaitai. He mihi atu taku kia koe e te Pirimia, kei te nui taku aroha mo taku ngaronga mai ki tenei hui i tae ai koe ki toku marae, mehemea au i rokohanga ake e koe ki reira, kua takote ano i aa oku whakaaro mou i reira, ko tenei kia ora. Ihaia Hutana. Tena koe e te Pirimia, e hari ana te ngakau mou i tae tinana mai ki mua i a matau i tenei ra, ko te nohanga wha- kamutunga tenei o nga upoko Kaunihera, i pootitia i raro i te ture Kaunihera Maori o te tau 1900, a ko te toru hoki tenei o nga tau i noho ai tenei hui, i whakahaerea ai hoki nga tikanga i raro i nga hiahia e tan rite ana kiia wehenga o aua wawahanga Kaunihera o te motu, i te mea ko te nohanga mutunga tenei, no reira e inoi atu ana kia whakahoho- rotia e koe te whakatutuki i aua tikanga, kei konei tetahi whakangakau kore o te iwi nui ki te ture, kei te kore mana hoki hei whaka- tutuki i nga hiahia e taupatupatu ana kia ratau ake, kia whakatutukitia aua tikanga i tenei tau, a, kua rongo hoki matau kei te no- ho kore tari te Huperetene o nga Kaunihera i Poneke. No reira e tono atu ana kia hoa- tu he tari mo te Huperetene, kia taea ai te whakahohoro i te whakaputa i nga take kua tukutukua atu ki tona ringa, kaati iho i ko- nei, kia ora koutou. Hon. Pirimia. Te iwi me nga upoko Ka- unihera kia ora koutou, e koa atu ana te ngakau mo a koutou kupu mihi mai kia au, me taku hoa wahine rae ta maua kotiro, kua tae mai nei ki uaua ia koutou, e koa ana hoki au mo te taenga mai o te mangai o te Kiingi ki mua ia koutou, ara, to tatau Kawana. E mihi ana au ki a koutou mihi me nga kupu. i te mea ko au tetahi mema Maori kei Konei ki roto i te Paremata, kua hui mai nei kou- tou nga upoko Kaunihera, kua kite koutou