te mau. Ko te nuinga o nga korero i

takoto mai nei ki mua i a matou, he

hua pea no runga i te mahi mataura-

nga, he kawenga ranei na te kore e

mohio ki nga rereketanga haeretanga

i ia wa i ia wa o nga korero e tukua

haeretia iho ana i runga i te korero a

ngutu apiti hoki, ki te awangawanga

kau o te whakaaro ki nga korero

tawhito, te taea te purupuru nga tino

putake.

I ranga i nga whakahaerenga o nga

korero tuka o tenei poraka e mahara

ana matou kaore he tino tikanga kia

kiia he raupatu ta Taraia tua-tahi ki te

whenua nei) kaore ranei. Kei te wha-

kaae katoa hoki i whai turanga wae-

wae ia ki te whenua nei, na runga

ranei i te raupatu, na runga ranei i

etehi whakaritenga rangimarie, kaore

ana tino tikanga. Heoi ko taua tara-

nga ona i waiho hei take mona ki te

whenua, tupu haere atu ai hoki hei

take ki te whenua, mo tana mokopuna

mo Taraia tua-rua. E kitea ana ano

hoki, mehemea he aha ranei taua take o

Taraia tua-tahi. Kihai i motuhake ki

a ia anake, engari i noho tani ratou ko

Ngatiwhatumamoa, i moemoe mai nei

ki ona tamariki me ona uri, me te maa

tona hoki o to ratou mana ki te wha-

kahaere tahi i nga tikanga ki runga i

te whenua, tae noa ki te wa i wehe-

wehe ai i nga ra o Taraia tua-rua.

Mehemea he aha ranei te tuturutanga

o te raupatu i kiia nei na Taraia tua-

rua, kanui hoki te kuraruraru o nga

korero mo taua mea, hei aha, kitea aua

i runga i te ahua o nga tikanga o

muri iho. Ko era o Ngatiwhatuma-

moa i waho atu i nga uri o Taraia tua-

tahi i runga i te moemoenga o nga

uri i koro atu ratou, ka mahue pai iho

te whenua ki nga tui o Taraia tua-tahi.

Ea kore i konei nga take o Turauwha

motuhake nei ki waho i o Taraia tua-

tahi. Kua whakaarahia mai etehi

take i runga i nga mokopuna tokowha

a Taraia tua-tahi, ara, i a Te Huhuti,

Taraia tu-rua, Hinehore me Hikateko.

Mo te taha kia Te Huhuti, kaore he

tino tikanga kia kii ake matou i mate

tona take ki te whenna nei, kaore ranei

i runga i tona moenga i a Te Whatui-

apiti. Ko to matou whakaaro tenei,

mehemea i ahua kore tona paanga i

runga i tona wehenga atu, i ora ano

tona take i te hokinga mai o Hikawera.

B mea ana ano hoki matou, kahore i

kaha nga kupu e kiia nei i kore nga

take o Hinehore rana ko Hikateko, na

konei matou ka kii, e wha nga tupuna

whai take ki tenei whenua, ara, ko

Hikawera, ko Taraia tua-rua, ko Hine-

hore me Hikateko.

Kua tae tonu mai ki te wa i a te

Rangikamangungu raua ko Hawea me

Te Uamairangi. Enei tangata toko-

toru i whakahaere tikanga katoa ki

iaua whenua e whakawakia, nei. A i

te mea i heke iho ratou i te tupuna

kotahi, e ahei ana tena hei whaka-

marama i to ratou whai-mana ki te

whakahaere i o ratou whai-taketanga

ki te whenua, e mohio nei matou i

mahia e ratou.

Mo te tuka a Tuku e kiia nei, e ma-

hara ana matou i whai-tuku ano pea a

Hinahinaariki kia Te Rangikama-

ngungu hei whakarite i te Ohaki a

tona papa i tona matenga. Engari

kaore matou e whakaae ki tera wahi o

te korero i kii nei, i heke katoa atu te

whenua kia Te Rangikamangungu, a i

kore katoa te take o etahi o nga tangata

whai-take. Mehemea i riro i a Te

Rangikamangungu tetahi mea i runga

i taua tuku, ko te mana anake o Tuku

i riro, a kahore i rereke nga take o ora

atu tangata whai-paanga. E whaka-

aro ana ano hoki matou, kaore i riro i

a Hawea terei whenua i runga i te

tukunga o ona toto. Kahore matou e

kite, i whakatapua tenei whenua i

runga i te tukunga o ona toto, Kaore

hoki matou e kite i te take marama e

tau ai ki runga i tetahi wahi o Omahu

i runga i taua take. I mahi hoki nga

tangata ki runga i taua whenua ano,

kaore he tapu nei. A kahore hoki he

kupu i te aroaro o te Kooti hei whaka-

atu i te whakanoanga o taua tapu.

Ki ta matou titiro ko te take o Hawea

kite whenua he pera ano me to Te

Rangikamangungu he take tupuna.

E marama ana te Kooti i whai-take

enei tupuna toko-rua ki te whenua me

ta raua mahi ano hoki ki te whenua.

E puta mai hoki raua i nga tupuna i

whai-take i mua i a raua. Otiia, e ki

ana matou kihai i motuhake ki raua

anake te whenua. E kite ana hoki

matou ko Te Uamairangi me etehi atu

e piri ana ki a ia, i mahi tahi ki te

whenua i runga ano i o ratou nei take.

Ko te tuku a Hawea e kiia nei kia

Tuhotoariki, kaore e marama ki ta

matou titiro. Ko te tikanga ia he

take tupuna tona, a, kihai hoki taua

take ona i kore.

Ki to matou whakaaro e hara te

take o te whawhai Paratuna i te

takahi tapu, e hara ano hoki i te tango

whenua, engari, ko te ahua he pakanga

mo te haere pokanoa atu o etahi ki te

mahi i nga pa tuna o te Rotoroa, no

kona ka whawhaitia e nga tangata na

ratou aua pa tuna, he kore hoki no

ratou e whakaae kia mahi te katoa ki

reira. Kaore matou e kite i rereke te

ahua o nga take whenua mai i reira

tae mai ana ki te korenga atu o

Ngaiteupokoiri i tenei takiwa i runga

i to ratou hinganga i te Rotoatara. £

tino tika ano i hinga ratou i taua

parekura, a, horo atu ana hoki i reira.

E mahara ana matou mehemea he aha

ranei o ratou take whenua i mua atu o

taua whawhai, i kore katoa i muri iho.

A, i te wa e ngaro ana ratou, kahore i

taea te ki i pa ano ratou ki te whenua.

Mehemea he mea tika kia whakaaro

tenei Kooti, ano nei ia kei te tau 1840

ranei ia e tu ana i muri tonu iho o te

tunga ki tenei Motu o te Kawanata-

nga o Ingarangi, ka tino kii matou,

kaore he take o Ngaiteupokoiri ki te

whenua nei. A ka ki ano hoki matou

kaore he tangata ke atu e whai-take

ana ki tenei whenua i taua wa. Me-

hemea ka tino whaia rawatia nga

tikanga o taua Ture o te tau 1840,

ano ki tenei Kooti, he maha nga

whenua o te Motu e takoto kau ana, a

kaore he tangata e pa ana ki aua

wahi, i tua atu o tenei tikanga pake-

ke, hei whakaarohanga ma matou e

noho nei kei tau 1641, e noho ana, ka

waiho tena hei whakauru mai i etehi

tikanga raruraru e kore ai e kitea he

tatutanga marama. Otiia, mehemea

ka ata tirohia nga korero maha e pa

ana ki tau Ture o te tau 1840, ka tino

kitea kihai te Kooti i mea kia whaka-

takoto ia i etehi tikanga e tupu mai ai

i roto he mate ki nga tangata nona te

whenua. E -whakaae ana tenei Kooti

ki nga tikanga i whakatakotoria i te

keehi o " Oakura, " he tikanga e rite

ana mo nga mea ahua penei, a e ahei

ai hoki matou te whakahaere i nga

tikanga tika mo runga i tenei keehi,

ko, ore matou e tahuri ki te whakanuku

atu, ki te whakahoki iho ianei kia.

rereke atu nga tikanga i era i whaka-

takotoria i reira. Ka tango nei matou

i taua tikanga hei tohutohu mo matou.

E penei una matou: I to wa i hoki

mai ai a Ngaiteupokoiri ki te whenua

nei i runga i to tono a katoa whaka-

puakina nei e Te Moananui kia ratou

i hoki katoa ano kia ratou o ratou take

tawhito, kaore i tua atu. Ahakoa he

maha nga kai-korero i ki, i whaka-

huatia a Otupaopao e Te Moananui i

te hui kia Ngatiteupokoiri i Manawatu.

Ki ta matou titiro kaore tetehi wahi o

tenei whenua i tukua, i maharatia

ranei kia tukua. Na ko te mea hei

whiriwhiri ma matou inaianei, he aha

ranei nga paanga o Ngaiteupokoiri i

i mua atu o to ratou hekenga, mehe-

mea he aha o ratou take i reira koia

na tonu ano o ratou take inaianei.

He maha nga rohe e kiia ana i

whakatakotoria i tenei wa, i tena wa

hei wehe i nga paanga o ia hapu, o ia

hapu. Otiia e ki ana matou kaore rawa

i manakohia aua rohe kia ahei ai

matou te kii inaianei kei te takoto tonu

aua rohe. Ko te mea nui e kitea ana e

matou no katoa tonu tenei whenua, me

te mahi hoki o katoa ki te whenua nei

i te wa tonu e hiahia ai ratou. Engari

ko Te Rangikamangungu raua ko

Hawea e kitea nuitia aua raua ki te

taha Hauraro Rawhiti hoki o te

whenua. Ko Te Uamairangi ratou ko

Ngaiteupokoiri ki te taha Hauauru-

ma-tonga. Kaore matou e kite i

takoto he rohe tuturu o mua iho ki

waenganui i a ratou. Na, i runga i te

ahua o tenei keehi ma te Kooti e

whakatakoto tetahi, etahi raina ranei

mo waenganui o nga Iwi o tenei

whenua. A i mua o te tino whaka-

taunga o nga Ota, ka roherohea e te

Kooti te whenua kia rua kia maha atu

ranei wahanga i runga i te mana kua

homai nei e te Ture Kooti Whenua

Maori 1886, kei runga te maha o nga

tangata e kitea ana i whai-take, ana

tuturu nga rarangi ingoa, mohiotia ai

kia whia nga wahanga, a ko whea

hoki nga raina e whakatakoto e matou.

Otiia i runga i te mea kaore he rohe

tupuna hei tohutohu mo matou, ma te

Kooti tonu e roherohe te whenua i

runga i nga huarahi tika ki tana titiro

e pai ai hoki te noho a nga Iwi i

runga i te rangimarie. Engari ka

purutia tenei mo muri rano i te otinga

o nga rarangi ingoa. Ko enei korero

katoa i mua ake nei e whai-tikanga

anake ki nga keehi e rua, ara, ki ta

Airini Tonore, me ta Wiremu Porotene

me nga tangata i muri i a raua.

Na, mo te Kereme a Wiramina

Ngahuka, kua kii te Kooti i mua ake

nei kaore i tika a Turauwha, no kona

ka whakakorea tona take i raro i tena

tupuna. Engari e ki ana matou he

take tupuna ano tona i raro i a

Hikateko.

Mo te taha kia te Matenga Peka-

peka e ki ana matou kaore i kaha aua

korero i homai ai hei whakaatu i

whai-take mo te 100 eka, e ki ana

matou kaore ia i tika ki reira.

E mahara ana ano hoki matou

kaore e tika te keehi motuhake a

Haurana Tiakiwai.

Ko era atu keehi apiti ano ki ta

Te Matenga Pekapeka i raro i a

Ngatiteupokoiri, ka ata purutia ano e

matou kia whiriwhiria rano nga

rarangi ingoa. Otiia he mea tika kia

mohiotia tenei, e kore ratou e araia ki

te whakahaere tahi i o ratou paanga

i raro i era atu take kua kiia nei e

matou i tika, engari ka ata purutia

tena mo to wa e whakahaerea ai nga

rarangi ingoa. Kei roto i nga rarangi

kua tapiritia nai nei ki tenei whaka-

taunga nga ingoa katoa o nga tangata

I whakaturia nei he kereme mo ratou i

raro i te take kua whakahuatia iho nei.

Ara, he akua kau aua rarangi, o

ahei ana anu hoki kia whakatikatikaia

ki runga i nga huarahi o maharatia