Pukapuka 5, Nama 22
19040831

whārangi 2  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
NAMA 22 O TE TAU 5 TE PUKE KI HIKURANGI, AKUHATA WENEREI 31, 1904. Wharangi No. 2 tona whare moenga, ko te mea i pa ki a ia i taua po ano i ngoikore katoa tona tinana ka pena haere tonu tona ahua, kaore i tae ki te wiki kua takoto ia, ka haere ki te Hohipera i Poneke kia mahia e nga takuta kore rawa i pai tona mate, ka timata he kohikiko i tera takiwa tona mohiotanga kaore e pai tona mate ka hoki mai ia ki te kainga nei, ka ta- rai ano ia ki nga takuta o konei, te kupu a nga takuta e kore koe e ora, na ko tona ahu- a i tena taima, ka noho atu nga tangata ora i tona taha ka rongo tonu atu i roto i a ia e penei ana me te kuao poaka e ngorongoro haere ana i roto i a ia, i tena takiwa ka mo- hio te hunga ora ehara tona mate i te mate Pakeha, he mate Maori tona mate, katahi ano ka pataitia atu ki a ia, mehemea kaore ia i whawhai ki tetahi tangata o nga iwi o te motu nei i Poneke, katahi ano ia ku korero i nga korero kua tuhia ake nei ki runga kata- hi ka ki atu nga tangata koia na te tangata nana koe i patu, kaore i roa ka mate. Na. titiro i ana te kanohi kore rawa i taea e nga Takuta Pakeha te mahi tenei tu ahua o te mate, kaati i tenei hei whakamarama, e kore e tukua ki roto kia te "Puke Ki Hi- kurangi". te ahua o te mate o tenei Tai ta- mariki, mehemea ua tetahi tangata kee atu i korero, ko tenei na Tete tonu i korero te ahua o tona mate ki nga tangata i mua atu o tona matenga, kaati, hei tokorua tenei o nga tangata e whakaeketia ana ki runga kia Waikato, ko te tokotoru poa ko te tamaiti a Henare Tomoana, he take i ata panuitia e Wi Pere i te Waipatu i te ra i mate ai a Henare Tomoana, ki te whakahaeretia tenei take tera pea e ara tetahi keehi nui i wae- nganui ia tatau i te iwi Maori, he aha ra te he ina hoki koo tatau huarahi mate e uhu mai ana i te pakeha kua whakatungia he Ture kia whakamutua te kai waipiro, kia whakamutua te kai tikareti, kia whakamutua te moe a nga tamariki wahine i te taane, i te mea kaore ano kia rite nga tau hei moenga taane, mo etahi take atu o te mate o tenei wa, tena ko to tataa tikanga Maori motuha- ke kaore ano kia pai te tu onga Ture, na rei- ra ka kokoi te ngakau o te tangata ki to ma- hi i tenei mahi e huaina nei tona ingoa he tohunga Maori, ko taua ingoa ko te tohunga Maori he nui nga mahi e mahia ana e ratau, he tohunga Maori ano ko tana mahi he wha- iwhaia, konga ahua i roto, ki te pirangi taua tohunga ki te patu i tona tangata, tae atu ki ona uri, tae atu ki tona Hapu ka mate katoa, ko te ingoa o tena whaiwhaia he Tapara, ho tohunga ano ki te pirangi ia ki te patu i te tangata ka maka atu e ia i te waa e korero mai ana te mangai o taua tangata, ka mate ka kia tena whaiwhaia he Matakai, he tohu- nga ano ka hiahia ki tetahi wahine kia mo- ea- e ia ka kore e tahuri ki aia ka patua eia, ka aranga te ingoa o tenei whaiwhaia he Ta- upa i te wahine, e rua nga* ahua o tenei wha- iwhaia, he tangata kaore i tae ki te wahine, he tangata i tae tonu ki te wahine i moea hei wahine tuturu maana, ki te mohio taua tangata kua tata ia te mate ka Taupatia e ia tona wahine i mua atu i tona matenga, ko tena tikanga mo te tangata ki te taea tona wahine i muri i aia ka mate, he tohunga ano tana mahi he mea kia pirangi te wahine ki aia, a, ki tetahi tangata atu ranei ka aranga te ingoa o tena whaiwhaia, he Atahu wahine, na tetahi whaiwhaia a te tohunga, he mea kia mahue i te wahine tana tane, a, kia ma- hue i te tane tana wahine, ka aranga te i ngoa o tena whaiwhaia he Wehe wahine, na he tonunga ano ka kite i te nui o te kai - o roto o te wai maori o te moana nui, ara, nga toka hiinga ika: he tangata kee noa atu nona aua wahi mahinga kai, ka metia e ia kia kore nga tuna e uru ki roto kinga hinaki kia kore nga ika e mau, ka aranga te ingoa o tena whaiwhaia he Huna Kai, na, he to- hunga ano ko tana mahi he whakaora i te tangata, te ra tetahi tangata kaore e pa ana ki te wai matao i mua atu o tona taenga- a- tu ki runga kia ia, no tona kawenga ki to wai mate tonu atu, kaati, i konei taku wha- kamarama i nga ara mate e puta mai ana i te iwi Maori motuhake, he ara mate katoa enei kaore i kitea atu, me kite rawa ake kua hinga te tangata, e wha ano nga mea ki- hei i kitea e Kingi Horomona, e whakaatu nei i roto i te Karaipiture, ko te ara o te Nakahi i runga i te Kamaka, ko te ara o te Ekara ki te rangi, ko te ara o te Kaipuke i te moana, ko te ara o tangata ki te kotiro, e- ngari, tera e titiro atu ana te tangata ki te kotiro kua puremu ke tona ngakau, enei ku- pu whakarite a Kingi Horomona, na te kaha o tona matauranga i tae ai ki enei kupu whakaatu ai ki te iwi, tena ko nga rarangi o te take mate e pa nei ki te iwi Maori ehara i te mea na te kaha o te matauranga i mahia ai tenei mahi, engari na te kaha o te kuare- tanga o te ngakau o te hunga e hiahia ana ki tenei mahi, ehara tenei i te whawhai ra- ngatira otira e pai ana e whakarite ana i te kupu o roto i to Karaipiture e ki nei, ko nga hara o nga matua ka tau iho ki runga ki nga tamariki a te toru te wha rano onga whakatipuranga, onga tohunga Maori e ma- hi nei i te kino ki tona iwi ako ano ki te Maeri. He mea pai he mea tika rawa, kia tahuri nga Kaunihera o runga i te motu nei, ki te tino peehi atu, i tenei mahi huna tangata. "Te Puke Ki Hikurangi,"'

TE MATENGA O HOONE TE WHAREMAKO.

Te matenga o Hoone Wharemako. No te 16 o Hurae nei ka haere ake a Hoo- ne ki Hehitingi, no te hokinga ki tona kainga ki Matahiwi ka taka whati ana te kaki, he- mo tonu iho ano ki te waahi i taka ai ia, ko nga tamariki tokorua i ora, ehara i te mea i kawhakina, a i tahuri ranei te paki, engari no te hurihanga o te paki i tetahi rori o te taone ano ka taka. No te 18 o nga ra, ka uiuia e te Kauni- hera te aitua o Te Wharemako, ke te tuku- nga iho o te uiuinga, kitea ana he haurangi i taka ai. I whakaurua ia ki roto i te poropihana mo nga marama 12, ka tekau ma toru nga ra te hipanga i nga marama 12 ka mate nei ia, mehemea i te mau te mana o tona poropi- hana, kua tino rapua ko te Hoteera i kai waipiro ai ia, ko tetahi tonu tenei o nga ka- umatua rangatira o Heretaunga kua riro i a aitua. I rite ai te kupu o te tuhituhinga, he wha- nuitanga ringa, nae te hikoitanga wae te ora o te tangata, ki te hikoi te wae, kei reira ta- hi te mate e whai ana. TEREHUNGA TOMOANA.

No te 20 o nga ra o Hurae 1904 ka mate a Terehunga Tomoana, he tamaiti na He- nare Tomoana, ko ona tau ka 26, i marena ia kia te Ahiwharau i te tau 1901, he wahi- ne rangatira no Ngaati-Raukawa hei moko- puna kia te Whiwhi, kotahi ta raua tamaiti he wahine ko Mahinarangi te ingoa, ka rua nga tau o te tamaiti, be nui te pouri te tangi mo tenei tamaiti uri rangatira, kua tangohia nei i roto i te tutira, ara i te kapa o nga uri rangatira o roto o Heretaunga, ko te tino moa i nui rawa ai te pouri, ka wha ano nga marama o te matenga atu o Henare Tomoa- na ka mate atu nei hoki te tamaiti, i tohu te mahara kia toitu te tamaiti hei takiri ano i te ingoa o to raua matua, hei tu i nga tura- nga korero, heoi whatorotia ana mai e to ringa kaha o te mate ka riro, ka waiho te hunga ora kia poraruraru ana i muri, haere, ana Le tinana ki te whenua, haere ana to wairua ki te marae o te Atua, i nga waahi o • te rangi e ai ki nga tuhituhinga, he manene te tangata i runga i te whenua, ko te rangi ia te waahi e tangata whenua ai tatau, kei te pono, pono rawa nga tuhituhinga, ahakoa tera ano te mahara tangata nei ano, kei to whakatoitoi ki nga tuhituhinga, otira tenei mea KO te whakatoi a te tangata mo te ahua mo te pehea ranei o tera kainga, e kore rawa e riro ke ma tetahi tiati tangata, ranei e wha- karite whakawa mo te pono mo te he ranei o nga tuhituhinga, engari ko ia tangata, ko ia tangata ano ara wairua, hei whakarite whakawa rao ana mahara ake ano, ina heke atu te tinana ki te oneone, te waahi tuarua ko te wairua ki te rangi, ki te waahi e tanga- ta whenua ai tatau, ko tenei tamaiti he ta- ngata rangimarie, he mate oha ki te tangata, kaore ana kupu whakautu mo te kupu tau- maha moona, he kata te mea nai e kitea atu ana i runga i ana mihi, ia aua korero ki te tangata, he tangata kaha ki te uiui ki nga tikanga Maori kia mau i a ia, he tangata a- roha nui ki te tamariki, e kore ia e pai kia roa e tangi ana, ahakoa i waenganui po ka whakawaha i te tamaiti ki te tuara ka haere ki te tahu kai, e kore e whakaara i te wahi- ne, e kore ia e haere mehemea e rongo ana ia i te reo o te tamaiti e tangi ana, ahakoa he haere whaitikanga naana, i haere ano ia i te kawenga i nga mate a Tomoana raua ko Tamahau ki Ruatoki, i tu ano ia hei hoia i roto i te rangapu hoia Maori i te hai. nao to T uka i Rotorua ko tona tuunga he, Tatiana, i hui katoa nga iwi o Heretaunga ki te tangi kia ia, i tae mai heki a Ngaati-raukawa, a Ngaati-huia, me nga morehu o Wairarapa, ka nehua ki roto ano i te rua o toua matua, he nui nga waea inihi mai a nga whanaunga moona, me nga hoa Pakeha, tae atu ki Ahi- tereiria, me te Minita mo te taha Maori. I muri i tona nehunga atu ka whakaturia he komiti i roto i nga iwi i hui mai, hei uiui i te aronga o nga kupu i whakahuahuatia mo te mate o Henare Tomoana me Terehu- nga, ara kupu whakaingoa ki runga i nga tohunga makutu, otira ko te tukunga iho o taua uiuinga, i puta te kupu whakatupato a te komiti o te iwi nui mo te Piwa, kia mutu rawa ana mahi tohunga, kia kaua rawa e rangona a muri ake nei, i haina hoki a te Piwa i taua whakaaetanga i te aroaro o Kii- ngi Ngatuere te Tiamana. I te hokinga o Ngaati-raukawa ka waiho iho te kupu, kia kaua e whakaroaina te ka- we atu ia Mahinarangi raua ko tana whaea ki Otaki, no muri ka whiriwhiria mo te ra tuatahi o Hepetema. Hei konei mutu ai, na te kai tuku korero ki te "Puke".

Tiniwaitara. Akuhata 11th 1904 Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi" e pa tena koe, me nga whanaunga mahi i to taonga o nga motu e rua nei, kua waiho pa-