Pukapuka 6, Nama 5
19050320

whārangi 2  (10 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
2 _______TE PUKE KI HIKURANGI. marama, me te taha pouri o te pooro e tapa- hi pu ana ki runga ki raro o nga "Pooro" (Poles) e rua, ara, ki nga pito o te ao. Ki te mea ka ata hurihia e koutou te pooro, me te waiho ano kia tu tika tonu ana, ka ata kite koutou e ata neke haere ana taua rohenga o te pouritanga me te maramatanga, ki nga waahi katoa o runga i te pooro ara o te whe- nua ; kai nga waahi e tae atu ana taua rohe o te pouritanga, ka rite te ahua ki te mea e piki ake ana te ra, kai nga waahi e mahue ana ki muri o taua rohe, ka rite ki te mea e torengi atu ana te ra. Otira te mea pai, me tango mai e koutou he tino pooro he tino ka- nara hoki, katahi ka whakamatau ki te whakahaere i te aronga e tenei tuhituhinga kua tuhia ake nei. Mehemea i hangai tonu te waahi ki wae- nganui o te ao nei ki te raina o te ra (ara ki te Equator) otira te mea tika hei whakarite- nga nao tenei, me whakaare ki tetahi raina e takoto tika tonu ana i waenganui pu o te ao, (ara o te pooro) puta tika tonu atu ki waenganui o te ra, a, ka tu hangai tetahi me tetahi i runga i taua raina; penei kua hangai tonu mai nga hihi o te ra, ki nga waahi kai waenganui anake o te ao nei, a, kua puta ti- taha mai te ra ki nga waahi e tata ana ki nga "Pooro" ara ki nga pito o te ao. Ka pena ano te tikanga mehemea i tu tika tonu te ao nei. Penei kua kite nga tangata e no- ho ana i nga waahi kai waenganui tonu o te ao, e hangai tonu ana te haere o te ra i runga ake i o ratau upoko, ara, kua piki ake i te taha Rawhiti ma runga ake i o ratau upoko haere ai, ka torengi atu ai ki te taha Haua- uru, a, ka pena tonu tona ahua i nga rangi katoa, a, taea noatia te mutunga o te tau. Ki te titiro hoki a nga tangata e noho ana i nga waahi kai waenganui pu o te ao, kai te hangai tonu te rere mai o te ra i runga ake ia ratau, ara, kua piki ake i te taha Rawhiti ma runga ia ratau, kua heke atu ki te rua i te taha Hauauru ka pena tonu tona ahua i nga rangi katoa a tutuki noa ki te mutunga o te tau. Ki te titiro a nga tangata e noho ana ki nga waahi taha ki nga "Pooro" (Poles) kai te haere tonu te ra i te taha ki te pae i nga rangi katoa, pau noa te tau. Kua kore nga painga o te Raumati me te Hotoke e whiti haere nei; kei etahi waahi o te ao kua pera nae te takiwa e koanga ana te ahua ; kai nga waahi o waenganui pu o te ao, be wera anake, he raki anake hoki te ahua ; a, ko nga takiwa nunui katoa ki te taha ki nga "Pooro," he huka katoa he matao anake nga hua o tera waahi. Mehemea hoki e tu tika tonu ana te ao, ara te whenua, i a ia e ta awhio haere nei i te ra, penei ko te tikanga e putaputa ai he maramatanga, he mahanatanga hoki ki nga "Pooro" (ara 1 i nga pito o te ao) papare ha- ere aua pooro ki te taha ki te ra, ko tetahi hei te tuatahi ko tetahi hei muri iho, ara. kia Raumati ai kia Hotoke ai hoki. Ka kore tena, me haere titaha te haere o te ao i a ia e taiawhio haere ana i te ra. Na, ka kite ta- tau i konei, e whitiwhiti haere ana te mara- matanga me te mahanatanga ; he mea ano kua mahana te "Pooro" o runga, i nga hihi o te ra, (ara te Noota Pooro); ka tae ki tetahi taha, kua mahana ko te "Pooro" ki raro, (ara te "Haute Pooro") te pito o te ao ki Niu Tireni nei. Otira kaore e titaha ana te haere o te ao i te ra, e tika tonu ana tona haere, e hangai tonu atu ana ki te ra ; kaore hoki e papare haere ana i nga "Pooro" i te ra. E haere tika tonu ana te ao puta noa i tetahi taha ki tetahi taha o te ra. Pena tonu te ahua nae te hoiho e rere ana i nga papa purei, tika to- nu te haere huri noa mai ki te waahi i tima- ta atu ai ia te oma. Kaati be take kete take i Raumati ai i Hotoke ai hoki, a, i roroa ai etahi rangi me etahi po, i popoto ai hoki etahi rangi me etahi po. Engari taihoa ma- rire matau e whakamatau ki te whakamara- ma kia koutou i nga take kua kiia ake nei. Ko tenei me ata titiro tahi tatau, me te ata rapu hoki te whakaaro, ki te mohiotanga nui o te iwi nei o te Pakeha, ki te rapu i tenei mea tino nui, i taea ai e ia te meiha te pa- mamao atu o te ra i te whenua, me tona mohiotanga ki te roa me te whanui o te ao katoa; me tona mohio hoki ki te kii e mea koea maero o te ao nei, i kapi i nga moana, a, e mea koea maero hoki i nga tua-whenua, toe atu i a ia ko tona mohio ki te kii, e mea karani te maha o nga wai kai roto i nga mo- ana katoa o te ao nei, hui atu ki nga wai Maori katoa, heoi kia ora koutou katoa. "Te Puke Ki Hikurangi."

Nga korero o te haerenga ki te kawe i nga mate o Tamahau ma ki Taupo. Te 27 o nga ra o Pepuere, kou nei te ra i haere ai matau ki te kawe i nga mate o Ta- mahau, me nga Whakaahua o nga rangatira o Taupo ki Taupo, i runga i te powhiri a te Heuheu me tona iwi, kia kawea atu nga ma- te o Tamahau. To matau tokomaha koia tenei, te Wairata Mahupuku, Raukura Ta- mahau, Kauki Naera. Nga taane Tamaiho- tua Aporo, Te Rangihikutaketake. ko ahau tetahi. Ka tae matau ki Wuurupere ka eke ki runga ki te Tereina e ahu ana ki Pamuta- na, ka tae ma au ki te teihana i reira a Teri Paerata e tatari mai ana kia matau, ka tuku atu matau ki raro o te Tereina, ka korero mai ia kia matau, me noho tatau i konei moe ai, kei te Wenerei rawa te haere ai te Kooti, he- oi moe ana matau i Paamutana, I te 1 o nga haora ka rere mai to matau Tereina, ka tae mai matau ki Matene, katahi ano matau ka peke ki runga ki te Tereina e ahu ana ki Taihape, ia matau e rere ana ka kite matau i te pai o te tipu o te otaota ite taha o te raina o te Rerewe, ka tu ki Rata, he kainga Maori kei reira, ka rere mai to matau Tereina ka tu ki Hanawira he taone tera, ka rere mai to matau Tereina ka tu ki Ohingaiti, ta matau mahi he titiro, kua karanga a te Rito, titiro ki te kau e tuki mai ra i te whenua, he rite tonu to matau tirohanga atu ki taua waahi, e hara-kau, ko te horo tonu o te Maunga. I muri mai o tena, ka karanga mai ano kia matau, e tama ina ano tetahi, pohehe au kei roto i Mangarara te Watakirihi e tipu ana, kaore ia kei te parae e tipu ana, kua tapahia e te Pakeha hei karaaihe maana, e tu mai ra kua whakaputia, no to matau titirotanga atu aue he Koroa kai Kau nei, heoi ka horo ano te kata ia matau ki to matau hoa. I muri o tena kua karanga ko to matau minita, tena e pewhea ana koutou ki te hoiho ra, pohehe au he tangata te kai eke o te hoiho, no tooku ti- rohanga atu, aue he rakau ke ia, no to matau tirohanga atu, koia ano e mahi Pereki ana, ko te rakau ra i runga i tetahi mea hei peehi i nga Pereki kia maro ai, tetahi pito o te ra- kau ra, he mea hoou ano tera ki te titiro ka kata ano matau, kaore i takiroa kua karanga ano a te Rito, titiro ki nga rau o te rakau ra he koura katoa nga rau, no to matau tiroha- nga atu aue he ahi ke, e mura ana i runga i nga kapuhipuhi o nga rakau, heoi ka hinga matau i to matau hoa, kaati ia matau e kata- kata ana ka hou to matau Tereina i te rua, te putanga atu ki tetahi taha, rere tonu atu to matau Tereina i runga i te pereti, i reira ka rere te wairua ki whea ranei, titiro atu titiro mai, ko nga mea o matau i manawanui ka whakamatau ki te titiro ki raro kore rawa i kaha, ko te teitei o te piriti nei e 250 putu, ka roa matau e rere ana i runga i te Tereina ka tae ano matau ki tetahi piriti, katahi te mea i neke atu te wehi i te mea tuatahi, ko te take i whanui atu i te mea tuatahi, ko te teitei e 200 putu, ko nga Rua 11, ka tae mai matau ki Mangaweka, tetahi taone pai ko ta- ua taone, kei te taha o te awa o Rangitikei, ko to matau tereina ka rere i runga i te taha o te maunga, ko te taone kei raro, ko te tao- nga nui o te whenua nei he Mira kani rakau ko te nui o nga Mira e 37, ka kitea te kai nei te rakau ki te taha o te raina o Le Tereina haupu ai, i kite ano matau i tetahi mira e tu mai ana i tetahi taha o te awa, ko te teitei o nga taha e 200 putu, ko nga rakau o taua mira, e tukua mai ana ki tenei taha i runga i te waea he mea mahi ano, kaati i te apahi ki te ono ka tae matau ki Taihape, te mea tuatahi i haere matau ki te kimi whare mo matau ka kitea e matau he Paparakauta, ka uru matau ki roto i te Paparakauta, ka patai atu matau ki te rangatira e whia nga utu mo te tangata, ka ki mai e 2/- mo te kai me te moe, ka korero ano matau kia matau kei te pai tenei i te kore whare mo tatau, heoi ka noho matau i roto, ka tono atu matau he ru- ma nohoanga ki te rangatira, katahi matau ka mauria ki roto i tetahi ruuma, no to n a- tau taenga ki roto ka matakitaki matau ki te taonga nei ki te tuuru pungorungoru, ko nga tuuru rano o te Paremata e tu maira i Poneke. No to matau haeretanga ki te kai ka kite matau i nga, mea katoa o roto maramarama ana te konohi ki te titiro atu, katahi ahau ka patai atu ki aku hoa, e pewhea ana kou-