Pukapuka 1, Nama 40
18580816

whārangi 2  (4 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
TE KARERE O PONEKE. Ko te kai rapu, ko ia te kite. MANE, 16 o AKUHATA, 1858. KO TE HUI A WI TAKO. E mahi ana te whakaaro o te tangata maori. E rapu ana ia i tetahi tikanga e tupu haere ai tona rangatiratanga. Kua korerotia imua nga hui o raro, hei whakarite kingi mo te maori Te- nei hoki tetahi whakaaro hei apiti ki tera. No te Mano kua pahure ake nei ka whakaturia he komiti nei i Te Mako —ko te kainga tena o Wi Tako i Here- taunga, Ko nga korero o taua komiti e taiaki te nupepa mo te wiki e takoto ake. He mea tenei, he whakahaere tikanga mo nga maori kia katahi ai te whaka- aro. Otira, ma te roanga o te haere ka kitea. Kia haere tonu te whaka- aro o te tokomaha ki runga o te ture tika, penei, ka tupu te pai. Heoi ra, e kore pea tera ritenga kingi, kawana ranei, e tino rite i te maori. E kore pea e taea e ia ona tini ritenga. E hara hoki ia i te mea tupu noa ake. No mua iho ano tona tupunga. E pera ana tona ritenga me te rakau: ka whakatokia tona purapura ki te oneone, ka tupu—a, kia roa ano ka rakautia. Waihoki ko tenei: i nga ra o nga tupuna o te pakeha kahore i uta rite, kahore i pakari. Heoi ra, ki to matou whakaaro, ko te mea tenei e whai huarahi ai te maori ki tana e hiahia ai. Me whakarite pea tetahi rangatira maori hei kai korero i roto o te whare runanga o nga kai whaka- riterite i te ture. Penei ka whai taha nga maori i roto o te tino runanga. Otira e kore e rite i te reo ngaro; erangi kia mohio ia ki te reo pakeha, e rongo ai ki ki nga korero, e matau ai ki nga pukapuka. Na, me he mea, he whakaaro tika ta nga rangatira maori, ka tuku ratou i o ratou tama riki ki nga kura, whakaakona ai ki te reo pakeha me ona tikanga. Ma te penei hoki ka taea ai e ratou, ka rite ai ki te pakeha, a ma te tini o te poati e tukua mana, ka tonoa ai ki roto o te runanga nui whakarite nuinga ture mu tenei whenua—haunga ano mo te maori, otira, mo te pakeha raua ko te maori, ta te mea hoki, kotahi tonu te ture mo ratou katoa. KO TE PEREHI MAORI. No te Wenerei, no te 11 o nga ra, ka puta mai he tira tangata no Wai- totara i Wanganui. Tona take i haere mai ai, he kawe mai i nga korero whakaae mo te nupepa maori. Kua oti ano te komiti i taua kainga, a whakaaetia rawatia te perehi e to runanga o nga rangatira. Ki te Kai Tahi o te Karere o Poneke. Turanganui, Wairarapa, 1 Akuhata, 1858. Eia, Mau pea aku korero e hoatu ki roto ki te Karere. Ko toku ingoa me hoatu ki roto ki te rarangi o nga kai hoko te nupepa. Kei te mohio ano ahau ki te utu i roto i to tau, e pai ana. Na to hoa, Na RANIERA. E hoa ma; e nga rangatira maori, he korero taku i nga korero o to ma- tou nei haerenga, kia kite i to tatou i wanaunga i a te Hapuku. Ko Hanu- ere 1858, te marama i haere atu ai a hau, na te 13 o nga ra. Tokorua oku hoa i haere atu ai ahau, ko Rihari, ko te Wenerei—ka tokotoru matou. Ao ake, po iho, a (aea noatia te 25 o nga ra, ka tae atu ki Mataikona. I roa matou ki te tatari mai ki a Te Mani- hera ma. Moe rawa atu ki Akitio, i (ko tona kaumatua o tena kainga ko Maka Te Rangihatea). Ko te mu- tunga mai hoki tera o nga kainga o Aropaoa nei. I reira katahi ano ta maua ope ka ata kitea, 150. Kahore he mea haere i raro i te whenua, i runga katoa i te hoiho. No te 27 o Hanuere ka tae ta maua ope ko Po- rangahau, katahi ano te kainga i tutu nga rahu ai maua. I reira ka rewa ta maua matua, ka nui te pai. Ka tata maua ki te pa ka motu mai te tangata me te manuka, ka haere ano maua, ka whakatika mai ko te kai kawe mai i te manuka wero; katahi ka amohia maua, rere ana te puehu o te whenua i te waewae o te tangata. Ka tirohia i reira ta maua matua, ka- hore he tohu aitua. Ka whakatika mai ko te matua a te tangata whenua, tokorua u maua nana i wero, ka whaia mai kahore huki i mau, katahi ano ka whakakia e maua te waha o te pu, me te waitiri. Ka mutu te pupuhi maua, ka hapainga mai tera ki te tangi; mutu kau ano ka tu mai ku tetahi o nga rangatira o reira ki te whai ko- rero, ko te Ropiha Te Takou. Ka mutu tena, ka whakatika mai ko Ha- riata Kuikainga., tokoono o te tangata whenua, tokoono huki o matou o te ope, e mutu kau aua iho te korero, e tapae ana te kai maoka. Ka tahi ka whakahuatia mai te haka, e hara i te hanga! Mutu rawa te kai maoka, ka tukua ko te kai mata, e toru nga kau, kotahi tekau nga hipi—na te tini noa iho o te kai, kia utaina pea taua kai ki runga ki tetahi kaipuke nui nei era pea e tomo Ka noho tonu ihu ta maua ope i reira tae noa ki te Ratapu whakamutunga o Hanuere. I te tahi o nga ra o Pepuere ka rewa ta maua ope, haere ake o tenei kainga o Po- rangahau, e toru tekau, ka huia ta maua ope, 180. Moa rawa atu ko Pukekura. Ka haere ta maua ope, ka tae ki runga ki te maunga ki Pu- kekaihau. Ka titiro mai te tangata whenua ka whakatauki mai. Ka .ka- rangatia maua, kahore hoki maua i werohia. Ka tau maua ki raro, ka hapainga mai tera ki te tangi, e rua pea haora e tangi aua—ko nga aroha hoki o Hawaikirangi. Ka mutu te whai korero ka tukua te kai, 20 nga hipi, 100 poaka, 170 nga kete tuna, kotahi kaho tupeka, 30 peka paraoa, 20 peke huka, haunga te taewa, ekore hoki e taea te tatau. I reira ka kore- rotia mai, kua rupeke mai nga taonga o te Hapuku ki Poukawa. Na te Ma- karini hoki te tikanga kia haere a te Hapuku ki Poukawa. I reira maua ka tae ake a te Manihera ma, 30 to ratou na ope. I te 6 o nga ra ka rewa maua, ka huihuia maua e 210, i runga katoa i te hoiho. Wiki rawa atu maua ko te Aute. Ka waiho nga hoiho i reira, moe rawa atu ko te Awahau. I te ata ka whakaekea maua ki te pa o te Hapuku, rewa ake a maua matua e rua, ko te matua haere i raro ki mua, ko te matua haere hoiho ki muri; ko te Ke- mara, kai whakaako o Ngaumutawa, ki mua o te matua haere i raro, ko te Manihera, ko Wereta, nga kai tohu- tohu i te matua hoiho. Ka tata maua ki te pa, ka whakatika mai te tangata