Pukapuka 6, Nama 21
19050916

whārangi 2  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
2 TE PUKE KI HIKURANGI. Maori, notemea tera nga whakaaetanga me nga take, a, na Ingarangi i whakaae e kore e tika kia kauparea nga huarahi o te pono. No te timatanga mai ano o te Koroni tae , noa mai ki taua wa, ko nga mea a te iwi Maori i waihotia i raro i te mana o Inga- rangi I naianei ko te Kawanatanga o te Koroni, koia te kai-whakaari i te Kawana- tanga o Ingarangi, a, e kore e ahei te wha- kanoa i nga kupu a ona Kaunihera i wha- karite ai hei awhina i taua Kawana (ara i nga Minita o Niu Tireni.) No konei i hoki ai te reo o te Kawanatanga o Ingarangi ki te Kore noa iho. No konei e tino pono ana, e tukua ana e te Karauna o Ingarangi ki etahi atu, nga mea e kore e taea e tana Karauna te whiu ki tahaki, kaati mehemea ka pera, kariwha te "Tiriti O Waitangi" i taua Karauna ano. E tohea ana e au, ko nga mana i tukua ki nga Maori i runga i te 'Tiriti O Waitangi," me whakaoti i runga i te kore here o nga tikanga o nga whai korero whakamana o Niu Tireni, ko nga Ture kainga, ko nga mahinga ranei, e kore e tika kia whakararurarutia kia pewheatia ranei, nga mana i tukua tonutia mai i wae- nganui i te mana o te rangatiratanga o I- ngarangi. Kua tautohea e etahi o nga ruanuku ha- nga Ture o Ingarangi (kai te whakawa ratau) kaore i u pono te "Tiriti O Waitangi" i naianei kaore he here a te Kawanatanga o Ingarangi. E kiia ana ko nga mana me nga tikanga o taua Tiriti kua parea, kua hoatu ki te Koroniera Kawanatanga o Niu Tireni, Mehemea kua whakaaetia penei- tia, ehara tenei i te whenua e whai-mana ana a Ingarangi i tenei wa. Mehemea hoki i watea a Niu Tireni i te mana o Ingarangi, i runga i ana mahi ake ano, me te watea- tanga hoki o Merika, tera e whai-mana to- nu te "Tiriti O Waitangi," e kore e ahei kia mawehe, ka u pono tonu taua Tiriti, ka mau tonu ano te here o aua kupu kia whakaritea e Ingarangi; ano no tenei ra i ra i tuhia ai, a, e kore hoki e taea te wha- kanoa ahakoa no Onamata i tuhia ai, e ko- re e tika kia tukua huhua-koretia, e kore ano hoki e tika kia parea nga tikanga (ma- ua e mahi) i uru ki roto i taua Tiriti ki tetahi ata Kawanatanga, ki tetahi mana ke aru ranei, ahakoa he iwi ke, ahakoa he Ko- roniera ke ranei. Heoi ano te mea e motu ai enei here ona, ma runga i te whakaeke- nga a tetahi iwi ke, na, mehemea ka riro te whenua i taua iwi i runga i te raupatu, a kore ana te mana o Ingarangi, ka mutu ano te mea e motu ai aua herenga. Otira no whea tenei e taea e wai ranei te tute, kaore hoki tenei kia uru ki roto ki o tatau wha- kaaro. Na ko te Kawanatanga anake o I- ngarangi e whai-mana ana, ki te tuku ti- kanga tuturu ki te Kawanatanga o Niu Ti- reni ara, nga mea e tautohea ana e taua Kawagatanga hei whakaiti i te iwi Maori. Era pea e tika kia pa ano a Ingarangi, kia whakaotia tikatia nga whakaaetanga o taua Tiriti, a, era ano pea e tika tona poka atu kia whakaritea e tenei Kawanatanga nga mea i mahue, me nga mea hoki i riwha o taua Tiriti. No reira ka tika ano ma te Kuini i runga i te inoi kia mahia he pukapuka whai-tika- nga mo nga Ture e hanga ana e tenei Ka- wanatanga kia kaua e pa, kia kaua hoki e whai-mana ki nga whenua o nga Maori ake, waihoki ko nga Ture o nga Maori ake me a ratau tikanga me a ratau ritenga Maori, me whakangawariwari iho, kia. rite ano ki nga tikanga e pai ana mo nga tangata o aua waahi, a, me kaati ano nga Ture mo ratau ko a ratau na Ture ake. Kapea ana nga mea ke atu, ara, ko nga mana i whakaaetia i tukua atu ai kia te Kuini, i te Tekiona 71 o te tinanatanga o te Ture o Niu Tireni, 15 me 16 o Wikitoria upoko 72, e tino whai- mana anai naianei. I whakaae ponotia e te "Tiriti O Waitangi" mo nga Maori anake te tino mana mo o ratau whenua. Otira ko aua whenua i nga wa o muri nei, kua tangohia kinotia, i runga i te pakanga i runga hoki i nga mahi koreto teka, i hara nui nga rangatira o aua whenua ki te Ka- wanatanga, ahakoa kaore ano tetahi Maori kotahi kia mau i runga i taua Ture, i nga Kooti i whakaritea mo taua mahi. Kihei pea i iti iho te maua, a, kihei ranei i iti iho te mamae o nga Kooti Whenua Maori i runga i nga huarahi pahua i nga whenua Maori, i to te huarahi o to pakanga. Kaati e kii ana ahau, ko aua tikanga katoa o nga Kooti Whenua Maori, ehara ana ki te "Tiriti O Waitangi," a, he mea tika ano kia whakakahoretia atu enei Kooti e te Kawana- tanga o Ingarangi. E patai ana tenei ahau, he mea tika ranei kia whakawakia nga take o ia tangata, o ia hapu, o ia iwi mo o ratau whenna ki te aroaro o te Kooti a te Pakeha, kia whakamatautauria to ratau tika to ra- tau hee ranei ? Otira kihei te "Tiriti O Waitangi" i whakaaroaro kia toia te iwi Maori ki roto i te Kooti Whenua Maori, kia tautohea tona mana mo tona whenua. He mea maminga te kii ma ana ake ma te Ma- ori te whakaaro kia whakawakia ranei kia kana ranei, notemea e kite ana tatau me- hemea ka kore te Maori nona ake te whenua e tae ki te aroaro o te Kooti, era ia e hee i tetahi tangia ke, a ka tu kino ia, a, ka riro ke tona whenua i te tangata kaore kau ona take ki te whenua. Ko te whai take me te whai tika e kii ngatahi ana, he mea tika ma nga hanu ake e whiriwhiri nga take, kia kitea ai ko wai nga rangatira o te whenua. Kua whakapumautia e te "Tiriti O Wai- tangi," ki nga Maori ano te mana o ratau whenua katoa, me to ratau mana hoki ki te noho ki runga i aua whenua, i runga i nga tikanga kore raruraru. Waihoki e kore e ahei kia whakararurarutia nga Maori i ru- nga i nga Ture i hanga ai e te taha kotahi, ara, i hanga ai e te runanga nui o Inga- rangi, mehemea, e kore tenei waahi e tika ma Ingarangi, he tika koia ma te Runanga o Niu Tireni e mahi ? kaore. Ka whakaaria e au tenei Ture kia kitea ai te peheatanga o nga whakaaro o tatau kai hanga Ture o Nui Tireni i mua ake nei, a, ka whakahaere hoki e au nga mana whe- nua o nga Maori, i mahia i hanga hoki i te tau 1858. He Ture i whakaaetia e te Runanga nui o Niu Tireni, engari i wha- korea e te Kuiini, ara, "Kauaka tetahi Kooti o te Ture, kauaka ranei tetahi Kooti o te tika i roto i te Koroni e mohio, e ahei ranei kia mohio, kia pa ranei ki te whea tautohe, ki te whea take ranei, mo te mana me te whai taketanga, o te noho a te tanga- ta Maori i waenganui ia ratau ano a, kia whakaaturia hoki ko tenei kii, me tenei tikanga kua whakapumautia e nga Apiha o te Ture mo te Karauna o Ingarngi. ka tuhia e au i muri nei nga tuhituhinga o te puka- puka a Ta Wiremu Matenga mo te pakanga ki Tanaraki, i te tau 1860. I te marama o Tihema o te tau 1859, i riro mai ai te wha- kaaro o nga Apiha o te Ture 6 te Karauna o Ingarangi mo tenei tautohe, e tika ana ranei, e ahei ana nga Maori o Niu Tireni ki te mahi pooti i raro i te 'Ture Whaka- tinanatanga.' I taua tukunga whaaro i penei tetahi wharangi. E taea ranei e ia (ara e te Maori kotahi) te whakatu i roto i te Kooti o te Kumi i Niu Tireni i tetahi ta- ke whakawa mo te takahi pokanoa? K whai-mana ana ranei te Kooti ki runga i nga taonga tuturu o nga takiwa Maori ? Ki to matau whakaaro ko te utu mo enei patai, ka utua ki tenei kupu kaore, kaore. No reira ka whakaarohia ko nga Apiha o te Ture mo nga Kooti Koroniera kaore i te whai mohio mo enei tautohe ino te mana Maori, enei tautohe ranei mo te noho i ru- nga i te whenua, a, i runga ranei i te whea tikanga." Ko te tikanga here i nga whenua, ka tika ma nga hapu me nga rangatira ina maha nga whakaetanga mo tenei mahi a nga kai- whakaari o te Kuiini. E penei ana nga kupu e kite ana tatau i roto i te pukapuka a Kawana Koa Paraone ki te Tiuka o Niuka- hera, i tahia i te 4 o nga ra Tihema o te tau 1860, ara:—"Ko Ngapuhi ki te taha wha- kararo, ko Waikato me Ngaati-maniapoto ki waenganui me te takutai Hauauru, kai te pupuri ratau i o ratau whai taketanga tuarangi i naianei ano, a, i a matau hoko- nga, mai ano i te 'Tiriti O Waitangi' kua whakaaetia e te whakaaetanga tokomaha to ratau mana me e ratau hapu, ehara i te mea ko o ratau hapu anake e ahei ana, no reira ko nga hokonga whenua kua wha- kaetia o ratau te mana o ratau rangatira ru- anuku, mo te whakaae mo te kore ranei e whakaae ki te hoko i o ratau whenua." 1 tana pukapuka ano a te Kawana, e kitea ana ene: kupu "Ko te whai manatanga ki te whenua o nga Maori o tenei whenua, i ra runga i te hapu ake, kaore i te mea i ra runga i te • tangata kotahi; ko te whai- maantanga o te tangata e tika ai, ko taua waahi i ngakia eia, a, e ratau ranei ki o ratau ringaringa ake, a, i whakaritea ko aua waahi i mahia e ratau, hei whenua tuturu mo ratau,