Volume 9, No. 14
18730917

page 108  (10 pages)
to previous section107
109to next section


 
108

TE WAKA MAORI O NIU TIRANI.

whakaaaro tika ki te rapu tikanga mo tenei he e tika ai e ora ai te katoa, me tahuri mai hoki ratou ki te awhina i nga tangata e mahi ana i tenei mahi pai. Akuanei, ki te puta i roto i te Paremete te Tare Kaunihera Maori e tohea ana e te Makarini, kei reira kaha ai nga Maori ki te whakatakoto tikanga i roto i o ratou takiwa mo tenei hanga whakangaro tangata—kei nui haere a ka ngarongaro noa nga tangata o te iwi Mari.

Heoi, ko etahi enei, ki raro nei, o nga korero a te Pokiha i korerotia e ia:—

Ki mua mai o te timatanga o taku korero kia whakatakotoria he Ture whakahaere tikanga mo te hoko waipiro, e tika ana kia hoatu e au ki te Whare tetahi pitihana inoi kia whakaaetia he ture pera. Ko taua pitihana kua tuhia ki nga ingoa o nga tangata 1,630 o te Porowini o Katapere (Kaiapoi). He tino tangata katoa aua tangata—ko nga tino Pihopa me nga Minita noa atu o te Hahi, nga rangatira noa atu o te pakeha, nga kai hokohoko, me te hunga kai mahi ano hoki etahi. He pitihana ke atu ano hoki kei au na etahi pakeha o Akarana. Tera atu hoki etahi piti- hana e rua na nga tangata o Murihiko i tera motu, ko nga tangata nana enei e rua e rahi atu ana i te 650. I te nohoanga o te Paremete i tera tau kua tukua mai he pitihana i nga wahi katoa atu o Niu Tirani kia whakaaetia he ture penei hei whakarite tikanga mo te hoko o te waipiro—hui nga ingoa katoa i tuhia ki aua pitihana, ka hira atu i te kotahi te kau ma whitu mano. A, i te tau ki tua atu e iwa mano nga tangata nana nga pitihana i tukua mai ki tenei Whare. Na, kaore he pitihana kia tae mai ki tenei Whare mo etahi atu tikanga i pera te nui o nga tangata nana. E mohio ana nga mema o te Whare nei he mahi uaua, he mahi tia haereere i te whenua, te mahi kohikohi ingoa mo nga pitihana; he mahi whakapau moni hoki—a e kore ano hoki e kaha te tangata ki te haere kau i nga whenua roa, ahakoa nui noa tona ngakau ki runga ki te tikanga hei peratanga mana. No konei i kore ai e rite te nui o nga pitihana e tukua mai ana i naianei ki to mua. E kore e tika te ki he ngakau koretanga no te tangata i tenei tau, he iti iho no te whakaaro i to tera tau, ki runga ki tenei tikanga; no te mea kua kite rawa au i te whakaaro nui o nga tangata o te motu katoa ki tenei mea i naianei, a kei nga pootitanga mema mo te Paremete a muri ake nei te kitea ai te putanga o te whakaaro o te motu. I koa au i taku rongongo i tera rangi ki a te Tumuaki o te Kawanatanga kua anga to ratou whakaaro ki runga ki tenei mea, kua kitea e ratou te tikanga-nuitanga i Toto i te hanganga ture hou mo runga i tenei mahi—ara te mahi kai waipiro a te tangata. Na, ka ora au i tena kupu ; no te mea hoki ka kore e puta i au taku tikanga i tenei nohoanga o te Paremete, tera e oti i te Kawanatanga ano tetahi ture pera i tera huinga mai o te Paremete—penei, heoi te mahi maku i reira ai he apiti atu i ki taua Ture etahi whakaaro e kitea e au he mea tika. Kua kiia e tetahi tangata matau i rawahi, a te Pakitana (Mr. E Buxton), mehemea ka huia katoatia nga kino me nga mate o nga whawhai, me nga mate uruta, me nga wa kai

kore, o te ao katoa i mua ai, e kore ano e rite ki nga mate e puta ana ki te tangata i runga i te tikanga kai waipiro o tenei rangi. Tera hoki tetahi tangata, he tangata matau rawa no roto i te Kawana- tanga o Ingarani, ko Ta Hori Kerei (kaua tenei Hori Kerei i tukua mai hei Kawana mo Niu Tirani), i ki taua tangata, i roto i tetahi whai-korerotanga nana i te tau 1871, kaore rawa atu he mea kaha ki te arai i te oranga noatanga, te whakaaro tika, me te whakapono o te tangata, e rite ana ki nga tikanga kai waipiro o tenei rangi—ara, o tenei takiwa. Me whakaatu e au ki te

Whare nei tetahi mate nui kua kitea i konei i tenei Koroniti i puta mai i runga i te hanga e kai nei te tangata i te waipiro; ara, nga tangata e mate rawa ana i tenei Koroniti i roto i te tau kotahi, ia tau ia tau, kua tauria e rima rau ! Tika rawa taua tatautanga—e rima, rawa rau tangata i roto i te tau kotahi ka ngaro i te mate! Na, ka tirohia tenei i runga i te tikanga e uta- uta mai nei tatou i te tangata o rawahi ki uta nei, e rite ana ki te £50,000 o te Koroniti e ngaro ana i Toto i ia tau, i ia tau. He moni nui whakaharahara nga moni e tangohia mai ana e namaia ana e tatou hei whakauta tangata mai ki tenei Koroni. E mate ana taua Tima; rau, e tikina atu ana tetahi rima rau hei whakarite. Ko nga moni e pau ana i te utunga kai- puke hei kawenga mai i taua 500 tangata, me etahi atu tikanga hei oranga mo ratou, e tae ana ki te £10,000 i te tau kotahi. E ki ana te Kawanatanga o Ingarani ko te ritenga mo runga i te hoia kotahi tonu e rite ana ki te £100 moni, ia tangata, ia tangata. Na, ki runga i te ara o tenei whakaritenga e rite ana te 500 tangata e mate ana i te tau ki te £50,000. Ko ena moni e ngaro noa atu ana i te Koroni i roto i nga tau katoa i runga i te matemate o te tangata i te kai wai- piro—mehemea e makaia ana aua moni ki te moana te rite. Ka u mai ki uta nei tetahi o nga kaipuke uta tangata mai ka rangona he mate kei runga, heoi katahi ka owhiti nga tangata katoa, ka tukua nga panuitanga, ka whakarItea etahi atu tikanga hei arai atu i te mate kei kawea mai ki uta—ka tu te puehu i te katoa, a e tika ana ano kia pera. Otira, ko enei tu mate e hara i te mate tuturu tonu, ko etahi tangata pea ka matemate atu, a ka nga ngaro atu te mate. Tena ko te 500 e ki nei au e mate ana i ta te waipiro tana patunga, e mate ana i roto i nga tau katoa ia tau ia tau; he moni ngaro noa hoki na te Koroni, ia tau ia tau, te £10,000 e utua ana mo te kawenga mai i tetahi 500 hei whaka- kapi mo ratou ka; mate atu ra—a e noho kuare tonu ana tatou, kaore nei tatou e tahuri ki te whakarite tikanga e kore ai tenei mate nui i roto i a tatou. E rua nga waewae o te Ture e tohea ana e au kia whakaturia ;— te tuatahi, ko nga tikanga pupuri, nga tikanga pehi, i te hoko o te waipiro, ko te tino waewae kaha ora tenei,

ko te waewae e whakaarotia nuitia ana e au hei oranga mo te tangata. Te tuarua, ko nga tikanga mo te tukunga raihana, mo te rongoatanga waipiro, me era atu tikanga pera. Kaore au e whakaaro nui ana ki tenei waewae ; e rite ana ia ki te waewae rakau hei tau- toko ake i te tangata mate. Engari tera waewae, ara nga tikanga pehi i te hokonga waipiro, ko te tino wae- wae ia e tu ai nga tikanga e ora ai te motu i tenei mate. E rua nga tikanga kei roto i te waewae rakau e hiahia ana au kia tirohia e te Whare. Te tuatahi, ko te wha- kaaetanga o nga Raihana. E mohio ana nga mema ko nga Kai-whakawa noa atu te hunga tuku raihana i tenei Koroni, a kei a ratou anake te tikanga, kei a ratou anake te mana. Na, e titiro ana te nuinga o nga tangata o te motu ki nga paparikauta kua mia whakareretia ki runga ki te whenua katoa (me te kakano tarutaru), a e mea ana o ratou whakaaro e hara i te mea tika kia waiho i aua Kai-whakawa noa te mana whakaaetanga raihana hoko waipiro. E whakaae ana te Tumuaki o te Kawana- tanga ki tenei. Tana i whakaaro ai me whakatu etahi Komihana hei tuku raihana, hei tirotiro hoki hei tiaki i nga tikanga katoa mo nga paparikauta. Ki taku whakaaro e kore ano e tika tena. Te mea i kore ai e tika te mahi a nga Kai-whakawa noa, he noho tata ki nga paparikana (nga kai hoko waipiro), he kainga kotahi, a kaore ratou e toa kia utaina ki runga ki a ratou ake ano te whakakahoretanga raihana me te pehanga i nga tikanga hoko waipiro. Me nga Kai- whakawa Tuturu me nga Komihana e kore ano e tika. Na, ko taku tikanga mo tenei mate he tikanga kua