Volume 9, No. 3
18730205

page 16  (12 pages)
to previous section15
17to next section


 
16 TE WAKA MAORI O NIU TIRANI. Tena koe te matua o te atawhai; te tangata nana i ora ai nga iwi, nana i kitekite ai tatou i a tatou i tenei rangi. I ngaro au i roto i nga takiwa o te kino i wehea ai taua mo oku he, mo o matou raru- raru katoa. Ko tenei kua tae mai koe ki konei, kua kite au i a koe, kua ora taku ngakau. Nau i pehi te kino i tenei motu; ko tenei kua marama i runga i te rangi. Kua homai e koe te oranga me te rangima- rietanga ki te tangata. He mea nui rawa tenei ki taku whakaaro, taku kitenga i a koe. Tera atu ano aku korero ki a koe—e roa atu ano hoki ou rangi ki konei. Tena koe e te Makarini, te matua o nga iwi me te minita o te rangimarietanga." TAHANA. TUROA; " Korero koe e Topine ki to hoa pakeha, ki a te Makarini, no te mea katahi ano korua ka kitekite i a korua. Kua matemate atu nga tangata, ko korua anake e ora nei. E hara te korero i te mea iti; no konei ka tono au ki a koe kia korero koe i te aroaro o te Makarini. Me whakapuaki koe i ou whakaaro katoa i te Kawanatanga ano e noho ana i konei, kia ata oti ai nga tikanga. Ko to tatou matua tenei ko te Makarini. I aroha ia ki a tatou i nga rangi o te mate, o te raruraru. Korero atu ki a ia, kia puta mai ai tona kupu ki a koe i a korua ano e noho tahi nei. E kore e roa rawa ka nunumi atu ia, ka ngaro atu i a tatou. Ko ia te minita o te rangimarietanga." HOANI PAIAKA;—" Haere mai e te Makarini! Haere mai kia kite koe i a Topine, te wairua o nga tangata kua mate atu. Haere mai kia kite koe i a matou, nga tangata o roto o nga raruraru o te motu nei. Ko ou tamariki i mate kua ora ake ano, ko nga mea i ngaro kua kitea ano. Haere mai te Pipiwha- rauroa! e tangi ana i te hotoke, ' Kui, Kui,' ka haere ake ki te mahanatanga ka tangi, ' Whiti, whiti, whitiora.' No kona kua mohio nga tangata o tenei motu kua tata te raumati. Koia hoki me koe e kawe mai ana koe i te rangimarietanga ki nga iwi katoa o tenei motu. Nau ano i homai te marie- tanga ki au i te Rawhiti; nau hoki au i unga kia tonoa e au te Urewera kia haere mai ki te wahi e ora ai ratou; no te mea he iwi ia kua nui rawa tona mate. Na taua i mau mai te Urewera ki waho, a ka noho pai marire ratou. Ki te mea ka kino te tangata i roto i enei rangi ka whiua ia, a ka mate te tangata me te whenua. Kati aku korero ki a koe e te Makarini. Kua kite au i a koe, kua era taku ngakau." MEIHA KEEPA;—" He nui aku korero ki a koe e te Makarini i tenei rangi. Me timata au i te take i mate ai tenei motu. Ka tae mai a Matene te Whi- whi ki tenei wahi ka tu te hui ki Taiporohenui. Katahi ka whakaaria te patiti ka whakaritea nga rohe e tau ai te mana o Matene kei Whakangere- ngere, kei Tawhitikuri. No konei ka whakaturia ko te Kingi. Ko Ngatiruanui, ko Taranaki, ko Nga- rauru, ko Whanganui ano, i uru katoa ki taua mahi. Muri iho ka tae mai te reta ki Po Neke he tono kia whakaturia he tangata hei kai whakahaere i nga tikanga a nga iwi maori. Ka tukua mai taua reta ki Whanganui haere atu ki Waikato, a ka whaka- turia ko te Wherowhero hei Kingi. Te take i timata ai te pakanga ki Waitara ko Wiremu Kingi raua ko Te Teira, mo te whenua i hokona e Kawana Paraone. Kai te mohio koe ki tena, i reira ano hoki koe. Kaore a Wiremu Kingi i whakaae ki taua hoko; ka tukuna atu nga kai ruri ka panaia e nga wahine, katahi ka timata te whawhai. Muri iho ka uru a Kingi Parenga raua ko te Hanataua ki taua whawhai—na raua hoki i uru atu ai nga iwi i te taha tonga o Taranaki. Ko ena rangatira e rua i mate i roto i te whawhai. Katahi ka tae mai a Tarapipipi ka houhia te rongo. Muri iho i tena ka timata te whawhai ki Tataraimaka; engari kaore he whawhai ki Whanganui. Ko etahi iwi o Whanganui, o tenei tai ki te taha hauauru, i tae ano ki te wha- whai ki reira—engari i mau tonu te pai ki konei. Katahi ka whawhaitia a Waikato e te Pakeha, ka mate a Waikato. Ka herehere ka kawea ki runga ki te kaipuke noho ai. Muri iho ka timata te karakia Hau Hau i Taranaki. Ka tapahia te upoko o te pakeha (Capt. Lloyd ), ka pakipakia ka taurakina ka mauria haeretia ki enei nga kainga. Ka hoatu taua upoko ki a Matene Rangitauira e Hoani Ngoungou, ka ki atu;—' Mauria te upoko nei, akona nga iwi; ka kore e rongo, aia atu ki te moana.' Katahi ka puta mai te Ua ki konei ka korero ki nga iwi ma tona Atua ka taea te iwi pakeha. Ka mauria te upoko ra ki runga o te awa, ki te kainga o Pehi Turoa. Ka ki ia kia whakahokia, kaore i whakarongo a Matene. Katahi ka haere mai te Hau Hau ka whawhai ki Moutoa, ka mate ratou i reira. Ko Whanganui ko Ngarauru i noho pai tonu. Ka rongo a Hoani Ngoungou kaore ratou i te whawhai, katahi ka haere mai ia ki konei ka hopungia a Rio raua ko Karipa ka patua. I mea a Rio kia mau ia ki tona pu; ki ana te Kawana mana ia e tiaki, no reira ka haere kau a Rio ka kore e mau pu. Kaore i ngakia he utu mo te matenga o Rio. Muri iho ka haere mai ano a Hoani Ngoungou ka patua te pakeha, a te Hiueti (Mr. Hewett). Katahi ka tae mai ko Tienara Kamerona (General Cameron). Ka timata te wha- whai ki Nukumaru — ka mate etahi tangata ki reira. Muri iho i tenei ka mutu te whawhai—ka haere ke atu hoki a Te Ua, a Hoani Ngongou, me a raua hoa. Katahi ka turia he karakia hou na Titokowaru; ka pakanga hou ano—te take, he whanakotanga hoiho, taonga. Ka toia a Taurua me tona iwi me etahi o Ngarauru ki roto ki te riri e Titokowaru—a ka roa tena riri e riri ana. Ka tonoa mai au e te Tapeta kia haere ki Poneke; ka kite au i a ia ki reira. Ka mea mai ia kia tangohia mai e aunga pu i a Ngatitupaea; kaore au i pai. Katahi ka tohe tonu ia; otira kaore au i whakaae—i ki atu au me tono ia ki tetahi tangata. Ka ui au ki a ia ko wai tona hoa whawhai—Titokowaru. Ka ki atu au; —' Katahi au ka mohio he whawhai tau ki a Titoko- waru anake. Maku e tiaki nga iwi, no te mea i au anake ratou.' Ka mea mai ia;—' E kore au e wha- kaputa kupu mo tena iwi kino mo Ngaruahine. Engari kia kaha koe te tiaki i to tatou kaumatua rangatira, a te Kewetone i whakawaia ra e te Katene. Ko te Pakakohi, me nga tangata i Patea, i Whenua- kura, me Waitotara, kei a koe te tikanga, mau e tiaki.' Katahi ka ki atu au kia tuhia e ia ki te reta a maua korero kua oti ra ka tuku ki tetahi apiha o te Kawanatanga ki Patea. I whakaae au kia haere au ki te tiki i a Ngarauru ; a i ki atu au ki a ia, ki a te Tapeta, me haere mai ia ki Whanganui kia kite ratou, ki te haere mai ratou. Ka tukuna e te Tapeta nga reta, tetahi ki a Pareti tetahi ki a Puutu. Katahi ka rongo au kua riro a Puutu ki Patea ki te tiki i a Taurua; ka haere mai a Taurua ratou ko ona hoa ki roto ki te Kawanatanga ka mauria ratou ko ona hoa ki Poneke. Muri mai ka tae mai te Kooti ki Taupo. Ka haere atu au me Ngarauru ki reira. Ka wha- whaitia e matou te Kooti ki Pourere, ka hinga ia ki reira i a matou, katahi matou ka hoki mai ki Wha- nganui. I muri iho i tenei ka tono a te Pokiha kia hoki ano au ki Taupo. Kaore au i whakaae, no te mea e wha aku mate i reira ai; ara te Pakakohi, Ngarauru, te whenua kei Taupo, me nga whenua riro i te rau o te patu—i hiahia hoki au kia haere ke au ki Poneke. Ka tohe tonu te Pokiha kia haere ano au ki Taupo, katahi au ka haere; me Ngarauru, i haere ano i au. Ka whawhai matou ki Tapapa; ka mate ki reira a Te Whiro o Ngarauru, tokorua i tu a kiko—i mahue era i te huanui. Katahi ka haere matou ki Opotiki. Ko nga herehere i mau i a matou ka kawea atu ki Poneke. I te nohoanga o te Pare- mete kua taha nei ka rongo matou kua whakahokia ki nga maori te whenua e takoto ana i waenganui o