Volume 6, No. 24
19051028

page 1  (8 pages)
2to next section


View the commentary of this paper

 
TE PUKE KI HIKURANGI. (No. 24, o te tau tuaono) Kereitaone Wairarapa N.Z. Oketopa 23, 1905. (Wharangi No. 1] TE PUKE KI HIKURANGI

[PUTEA]

Te Kawanatanga o Niu Tireni.

E to Atua e noho kia matau, koi warewa- re koi wareware kia matau,— E rua enei kupu nunui hei whakaarotanga ma tatau, he kupu i puta mai i roto i te reo o tatau hoa noho-tata, a, kua hangaia hoi corona nohoanga mo ratau me tatau hoki, ara, ina aua kupu e rua :— Konahaweta (Conservative,) Ripara (Liber- al,) kai runga i enei kupa e rua e noho ana te Kawanatanga raua ko te Apitihana. Ko- nahaweta (Conservative) kai runga te Apiti- hana i tenei kupu e tu ana. E toru nga tikanga o tenei kupu o te Konahaweta. Tuatahi, he pupuri i te mana. Tuarua, he piri ki nga tikanga kua tu i mua atu. Tu- toru, he whakatete ki nga tikanga hou e pa- ta ake ana i roto i te Paremata. Ko te-Ripara (Liberal), e toru ona tikanga o tenei kupu. Tuatahi, ko te ngawari ki te katoa. Tua- rua, ko te aroha kia tukua i runga i te nga- kau ngawari. Tuatoru, ko te whakaaro whanui. Me korero ake e tatau ko te kupu Konaha- weta. E tu nei te Apitihana i runga pupuri ai i te mana o ana Ture, me ana tikanga i mahi ai i roto i te Paremata o te Koroni, i nga tau maha ka hori ki muri, he pupuri i nga Ture kua tu, e kore e whakaae kia wha- kakorea, engari he pupuri tonu i te mana ki a ratau anake. Te iwi ka marama kia tatau enei kupu, me ona ritenga katoa kua whakamaramatia i runga ake nei, e rongo nei o tatau taringa, e kite nei o tatau konohi, e pooti nei nga ra- ngatira moni, rangatira hipi, rangatira Ka- mupene Kaipuke, me era atu rangatira mo- ni ; hei mema pupuri i tenei kupu Konaha- weta (Conservative), e kore ratau e whakaae mai mehemea ka mahia etahi atu Ture, hei painga mo te hunga-iti o to ratau iwi, tae mai hoki kia tatau, ka noho tonu ratau, ara, te Apitihana i runga i nga Ture kua oti, ahakoa tika ahakoa he ranei ki ta ratau titi- ro atu. Te iwi, kai runga i tenei ahua te take i kore ai a tatau Pitihana tinitini maha- maha noa atu e tirohia mai i enei tau maha ka taha nei ki muri, i te mea e tu ana nga Kawanatanga o mua hei pupuri i a ratau Ture i mahi ai, hei painga mo ratau anake mo te hunga nunui, kaore e tirohia e ratau te hunga-iti, heoi ano ta ratau titiro matapi ake ai ki te hunga-iti, ka maka ake ma ru- nga i te pakihiwi maui, hei whakangawari, hei wai whakamakariri i te ngakau o te hu- nga-iti, e kakaa ana i te pehanga a nga Tu- re, me nga ritenga a nga rangatira moni. Ka whakaatu matau ki te iwi i nga Kawa- natanga o le Koroni, na ana i mahi nga Tu- re e aue nei tatau. Timata mai i te tau o to tatau Ariki 1856 tae noa mai ki tenei ra, e kowhetewhete tonu nei nga morehu o nga motu nei, e whakahehe nei, e arataki ke nei nga kai-whakahaere o te iwi Maori kite motu o te ora kua tukua mai nei kia tatau, e ai ki nga korero. Otira e tino mohio ana kai- whakahaere, nga tangata matau whakaaro nui, ko nga rangatira moni kai muri ia ratau e aki ana i nga whakahe, i nga korero tapu- ke i nga konohi ki te kirikiri, kia rite ai ki te ika nei ki te mimiha (Seal), i haere atu te mimiha ki uta ki te kimi kai hei oranga mona, ka kii te puku ka moe, katahi ka ta- kua iho tona kiri hei arai i tona, ihu, e mo- hio ana hoki te ika nei ko tona waahi tera e tere ai tona mate. Kaati tera tetahi ta- ngata kai te haere atu me to ona mataura- nga, me ona boa ano ki muri i a ia e karanga ata ana, whakaarahia kia hoki te kiri e uhi na i tona ihu. a, kia titiro hoki nga konohi, no ti marangatanga ake o te ika nei, mohio tonu ake ko te moana ano he ora mona kata- hi ka huri tona pane ki te moana, ka timata Le pata a te toa matauranga nei, he ringaringa ano o te ika nei hei arai i te mate mo tona tinana ko te whai a te toa matau- ranga nei ko te ihu o te ika nei, heoi tana he karo ki ona ringaringa potopoto i te patu koi hangai te patu ki toua ihu, no reira kao- re e mate i te tangata nei, heoi katahi ka ka- ranga atu ona hoa, tapukea nga konohi ki te kirikiri kia pura, kia kore ai e mohio ki te waahi e oma ai ia, katahi ka tapukea nga konohi ki te kirikiri, i runga ano i te whaka- hau a ona hoa e tu wehi mai ra i tawhiti o ta ratau ika, he tika i pura ano nga konohi i te kirikiri. Otira me pewhea hoki nga tari- nga e rongo tonu ana i te haruru o te moana, hei tohutohu mai ki a ia i roto i tona mata- potanga ara tonu te moana e haruru mai ra, me tona mohio tuturu tonu ma taua haruru e rangona nei e ona taringa ia e arataki ki tona whenua tuturu ki te moana hei oranga mona. Me pewhea hoki te ihu o te ika nei, hei hongi i te kakara o te moana-nui-a-kiwa, hei ara atu mona e tae atu ai ki tona wai u o tona whanautanga mai, i roto i te kapota- nga o ona whatu i nga mahi a te toa matau- ranga nei me ona hoa, heoi i roto i enei ma- hi kohuru katoa, ora atu ana te ika nei, i a ia ka ora ka tae hoki ki tona whare, katahi ano ka tahuri ki te whakatikatika i tona ti- nana, ki te horoi hoki i te kirikiri i roto i ona whatu, ki te tahutahu ki te wai wera i ona patunga. No muri i te putanga o te ika nei, katahi ka huihui te toa nei nae ona hoa ka kii atu te toa nei, e hoa ma mehemea ano korua i karanga mai kia purua e au nga ta- ringa me te ihu penei kua kore e puta ta ta- tau ika. Katahi nga hoa ka kii atu, e hoa he mataku atu no maua i nga niho, me ' te nui hoki o te waha, mei tahuri pea tatau ki te puru i nga taringa me te ihu, penei kua riro tonu ma to ringa e kawe atu e aki te te puru ki roto ki nga taringa me te ihu, penei kua ngaro to haunga auahi i taua ika, i te nunui mai o nga niho ina hoki ka ha- mama ana te waha, he mano tangata tonu e pau ki roto. Katahi ka kii atu te toa nei ki ona hoa, e ta ma he aha hoki korua i pena mai ai, na korua nei hoki i tohutohu mai te wee hei pakangatanga naaku, ara, ko te ihu anake me te tapuke hoki i nga whatu ki te kirikiri, i mahara hoki ahau kaati maku ko te paka- nga me te tapuke, ma korua hoki e puru nga taringa me te ihu. Ka kii atu nga hoa, he matakutaku no maua i nga niho me te waha e hamama mai ra. Engari waiho me kii atu ki te Apitiha- na ma ratau e puru nga taringa me te ihu, ka. kii atu te toa matauranga nei, ka pewhea ai i te mea kua ora nei hoki, e kore ano hoki- e hoki mai. Ka karanga atu nga hoa ka ta- ta ra te ra pooti, e tu ai koutou e hinga ai te ariki o te ika nei, ka riro ma koutou e too mai ano te ika i ora nei ki uta nei patu ai ki a mate. Heoi ano te mahi ma koutou he whakapuehu i nga marae me nga huarahi matua-a-iwi haerenga o te iwi, ma matau e hoatu he peeke raima kotakota, hei rai hae- re ma koutou ki nga nohoanga tangata, me o koutou whare korero, engari e tika ana te Pire Poari nei na te Kuini i whakahau mai ki ana Minita e tu nei ia i roto i te Koroni o Niu Tireni; kia ata whakaarohia e ratau he ora mo te iwi Maori. E tika ana ano pea ka ora te iwi Maori i tenei Ture, engari ko matau he matemate nui. I te tau 1886 ka pu- ta te Ture a te Paranihi hei ora mo koutou, ko matau i mate i tena Ture, e rua nga tau e ora ana koutou kaore rawa te wai e puta ana ki roto i to koutou waka, kaati ko matau i piri tonu atu ki te hunga whakahe turaki i tena Ture whakapuehu i nga matua-a-iwi tika pono hei ora mo te iwi tangata whenua. No te taa 1888 ka turakina tena ora o koutou ka hinga, ko taua Ture i puta mai i runga i te ngakau aroha o te Paranihi i a ia e tu Minita ana mo te taha Maori i taua wa. Mo nga tini mano Pitihana a te iwi Maori e pukai ana i te marae o te whare Paremata, mai ano i nga tini Kawanatanga o mua atu i toua ra, katahi ka tahia atu e ia e te Para- nihi ki roto i te waahi maru pu ai, kua ma- ku, kua pakaru, kua kore e kitea nga reta o