Volume 1, No. 18
18981101

page 2  (6 pages)
to previous section1
3to next section


View the commentary of this paper

 
[NAMA 18]__________TE PUKE KI HIKURANGI, NOEMA TUREI 8th 1898.______ [Wharangi No 2.] wehenga i te tono mana-motuhake, (ara Homu Ruru) ka whai tetahi wehenga i te tono Kaunihera a te Kiingi Maori, ka whai tetahi wehenga ki te whakatikatika i te Pire, ka pakara nga Iwi o te Hui i runga i enei take e toru, ka Hui te taha tono mana-mo- tuhake, me te toha tono Kaunihera, ki te turaki i te Pire a te Pirimia, ka whakakorea e te Pirimia Maori te Hui o te Kotahitanga i roto i tenei Hui, ka hikitia e ia ki Waitangi, he tuunga mo te Hui, nana ake tena whaka- aro, e hara i te mea whakarite i roto i to ratou runanga o te Kotahitanga, he hanganoa iho, kaore rawa i titiro ki nga Rangatira o te ma- rae me nga Iwi manaaki i te Hui me nga mano tangata i tae mai ki te Hui, i pau ai a ratau moni nui ki te haramai. Ka marama mai koutou, koia nei nga take i pakaru ai taua Hui, na te Kotahitanga ano i pakaru, ara, na te kai arahi,, i tuhituhi to ratou Kotahitanga, a, e pakaru haere nei tae mai ki tenei ra. Ko te mea • nui hei miharotanga, a, hei whakaarohanga iho ma nga Iwi o te Motu nei, ko tenei, kua tata mai te ora kia tatou i naia nei, he mea karanga atu ma roto i te reo tangi o te Iwi Maori. kia te Kuini me te tono ki te Kawanatanga kia mahia mai he Ture hei whakarite i o ratou hiahia, tena i manaakitia ranei e taua Hui. e ona kai wha- kahaere ranei o te Kotahitanga e nga tangata mohio ranei o te Motu nei, kahore rapea, ahakoa tenei kupu marama, me whawhai tatou i runga i te whakatikatika kore rawa, e tahuritia e taua Hui, a e haere nei ano taua ahua pena o te Iwi, otira, ko te nuinga o nga Iwi katoa i roto i tena Hui, i tahuri katoa ki te whiriwhiri i te Pire i roto i o ratou Hui, o ratou takiwa i mua ake o te Hui nei, a i takoto katoa aua whakatikatika ki te aroaro o te Tiamana o te Hui, a kua takoto atu hoki aua whakatikatika, aua Iwi ki te Komiti o te Paremata o te Koroni i te 18th Oketopa nei, me te whakatikatika a tetahi wehenga o te Hai i Papawai, me whakarite ra ki te aha he rite mo enei tu ahua naahi o te Iwi Maori, tera tetahi tangata i mua i hopukia mo te puremu ki tetahi Wahine, kaore i tae ki te mutunga o tona hiahia, ka mau nei ka ki taua tangata, "makere ana te kai i te waha. I te mutunga mai o te Hui i Papawai, i te 22th o Hune, ka haramai ki Poneke nei nga tangata i whakaritea e te Hui i Papawai hei Komiti tiaki mo te Pire ki konei, ko aua ta- ngata mo nga takiwa o te Tai-Rawhiti, me te Tai- Hauauru, timata mai i taua ra a tae mai ki naia nei, e noho ana ratou i Poneke, haunga ra nga tangata o taua Komiti, e noho tata ana o ratou kainga, e hoki hoki ana ki o ratou kainga. I te 5th o Hurae, ka hui kite Whre Kura te komiti o te Tairawhiti, me te Taihauauru na matou i karanga taua Hui hei kitenga i te Pirimia, he whakaatu i te otinga o nga mahi o te Hui i Papawai, me te whakatika- tika a te taha kia matou, tu ana hoki a Mangakahia nao te taha ki te hunga turaki i te Pire, ki te tono i tetahi ra hei kitenga mo ratou anake i te Pirimia. I ki te Pirimia, mo te whakatikatika kia oti te perehi ki nga reo e rua, ka titiro ai ia, i roa hoki te wa i mahi ai te Hui, kia roa hoki te wa hei tirohanga inana, kua marama tena taha, mo te tono a tetahi taha, e pai ana, engari me tuhituhi rawa a koutou wha- kaaro i kite ai hei ora mo te iwi maori, me perehi rawa, ka homai ai ki au, kia pera me ta tetahi taha kua tae mai nei ki au, mutu ana tena Hui. I te 30th Hurae, ka noho te Hui topu o nga taha e rua, ki taua whare kura ano, he he mea karanga e te komiti o te Tairawhiti, i takoto nga kape katoa o te Pire whakatika- tika ki te Hui. A tonoa atu ana ki te taha turaki, kia ti- rohia nga wahi tika nga wahi he ranei i roto, me te kupu atu, ki te kore koutou e pai, ka- ati, waiho mo matou anake tenei Pire, mo te hunga whakatikatika. Ta mai ana te taha turaki, he turaki ka- toa i te Pire a te Pirimia, me te whakatika- tika ahakoa whakataua mo te Tai-Rawhiti anake mo tetahi waahi ranei, kaore ratou e whakaae, i mutu pena ano tena Hui. I te 1st o Akuhata ke te Hui ki te Pirimia i whakatakotoria atu e matou ko te whakati- katika te take o te Hui, a ko ana, kupu whi- riwhiri,me nga korero o taua Hui, kua pa- nuitia i roto i te "Puke Ki Hikurangi," i te No 15, otira ko tana tino kupu, me mau ta koutou whakatikatika ki te komiti, me uru ano koutou ki reira korero ai, i ki atu ia ki te taha turaki, kei nga whetu ra ano pea o te ra- ngi koutou e titiro ana,te take o tena kupu kaore ano i takoto atu he take ma ratou e ora ai te Iwi Maori. - I roto i tens wa roa, ko te taha whakahe he Hui tonu te mahi i nga ra i nga po me te whakahau i nga Iwi o te Motu nei kia haina mai i nga pitihana whakahe i te Pire, me te . whakatikatika, me te tuku atu i aua pitihana turaki, ki roto o te Paremata, hei tahuri mai ki te Pirimia; ko ta ratou tono ra, mo ratou ki te Pirimia, me te tono a te Pirimia kia ra- tou, kaore i tutuki a tae mai ki tenei ra. I muri iho ite 10th Hepetema ka karanga- * tia e te taha turaki he Hui ino nga taha e rua ko nga take o te Hui, he tono kia matou kia whakakotahi atu ki ta ratou, ara ki te turaki i te Pire, kia kaua hoki e uru ki roto o te Ko- miti Whakatikatika ai, me te tono kia neke- hia atu te Pire mo tera tau, kaore ena take i whakaaetia e matou, kaore hoki i marama ki ta matou whakaaro, nga hua e puta mai i ro- to i ena tikanga, ko ta matou kotahi tonu ko te kupu i oti mai i Papawai, ara; Me whawhai i runga i te whakatikatika ahakoa paahi tenei Pire, he nui pea ona mate i roto me waiho tena hei mahi mo ia wa mo ia wa, ara, he whakatikatika, ko teta- hi kite kino, ka whai take nui hei whakahoki atu ano kia te Kuini kia whakaarohia. Whakaaetia ana ete kai arahi ote taha turaki e te Heuheu, kite uru te Pire whaka- tikatika ate Hui i Papawai, e pai ana, na tatou tahi. Kaati ko tenei ka noho tahi tatou kite tiaki i te urunga ote Pire ki te Komiti mutu ana tena Hui. Ite 19th o Hepetema ka tae atu a Wi Pere, a H. Ruru, a Paratene Ngata, a Haka Tau- tuhi, kia kite ite Pirimia, ki te tono kia tere te tuku ite Pire kia whakahaerea i roto ite Komiti mo nga mea Maori. Na ko nga korero katoa, ite aroaro ote Pi- rimia, kua oti te panui ki "Te Puke Ki Hi- kurangi," ite No 16. A note onga ra o Hepetema ka ta koto te Pire ki roto i te Komiti. Note 28th onga ra ka timata te whaka haere ate Komiti. Ka tu kote taha taraki ite tuatahi, kite whakahaere i nga korero mo to ratou taha. . Ko nga kai korero. Ko te Heuheu Tukino, o Tuwharetoa, Herepete Rapihana, ote taki- wa o Ngapuhi me te Rarawa, ko Mohi Te Atahikoia o Ngati Kahungunu ki Heretau- nga, ko te Rawhiti Maaka, o Waikato, ko Niniwa Heremaia, o Wairarapa. He roa te wa e whakahaerea ana i roto i te Komiti mo to ratou taha, me te nui onga patai a nga Meina o te Komiti kia ratou, a tae noa kite 18th onga ra o Oketopa. Ka mutu tera taha. Kaore aua tini korero e taea te whaka mau ki konei. E ngari ko nga tino kupu i roto i a ratou korero. Ko tenei Pire me tino patu rawa atu e ngari ko te Rahui me whakatau ki runga i nga Whenua Maori. A ko etahi kupu, me hiki te Pire ma, te Hui ki Waitangi e whiriwhiri ko etahi kupu i ki me tuku atu he mana hanga Ture ki te Iwi Maori, i raro i te mana ote "Tiriti O Waitangi," me te rarangi 71. ote "Ture" 1852. Ko etahi kupu i tautoko i te Pire tono Kaunihera a te Kiingi Maori. • I whakahe ratou mo te Poari hei whakawa i nga Whenua Maori, e ngari te Kooti Whe- nua, e whakahaerea nei e nga Tiati ote Kooti. He nui nga korero engari i runga i nga patai kanui te taupapatu, kaore hoki i mara- ma nga whakautu. Kaore hoki i taea e ratou te whakamara- ma ki te Kouaiti, he huarahi, e taea ai te whakatakoto he Ture, kia rite ki o ratou hia- hia i pai ai hei ora, mo te Iwi Maori. Heoi ano a, ratou kupu ma nga Hui ate Iwi Maori e hanga he tikanga, ahakoa wha- kataua mo te Tai-Rawhiti mo tetahi waahi anake ranei ote Tai-Rawhiti tenei Pire ka whakahe tonu ratou. Ko nga tangata tautoko i te Pire kaore o ratou Whenua, he kuare hoki, otira tera e kitea he nui o enei korero i roto i nga puka- puka a muri ake nei. Ite 27th onga ra o Oketopa, ka tu ko He- nare Parata, no te taha ano ki nga kai turaki i te Pire. . Ko ana korero i haere mo runga i nga mahi a te Kooti, me te whakahe mo te Poari, mete whakaatu i ana whakaaro i kite ai hei painga ki tana i kite ai, mo nga Iwi Maori, . ara ko te tikanga o ana korero he whakati- katika haere. Tera, e kitea ana korero i roto i nga puka- paka. Note 18th onga ra o Oketopa, ka timata te taha kia matou, ara, te taha tautoko i te Pire I runga i te whakatikatika ate Hui ki Papawai i whakaritea ete Komiti,^ ko nga kai korero mote taha kia matou, i runga hoki i te whakaaro ki te poto rawa ote tai- ma, ka whakaritea, ma Paratene Ngata e whakatakoto nga korero ki mua i te. Komiti. Ko nga kai korero i nauri i a ia ko Tamahau Mahupuku, ko te Hiraka Te Rango, ko Tuta Nihoniho. He nui nga korero i puta i a Paratene ki mua i te Komiti, me nga patai a nga Mema o te Komiti. Na Tamahau Mahupuku *i apiti atu nga korero, mo te taha kia matou, tera e kitea aua korero i roto i nga pukapuka a muri ake nei. Ko nga tino kupu. 1. Me paahi te Pire, me whakauru nga Whakatikatika a te Hui ki Papawai, kei roto katoa i aua Whakatikatika nga whakaaro o te Iwi Maori. 2. Me whakatu nga-Komiti Maori me nga Komiti Poraka, hei hoa whakahaere tahi mo te Poari, i nga whakahaerenga Whenua, me nga Whakawa Whenua. Hei whakahaere hoki aua Komiti i nga ti- kanga, hei peehi haere, i nga tikanga kino o te Maori, aua tikanga whakapau nui i te kai, i te moni, i te taonga me te noho mangare, hei hapai hoki i te noho pai o nga pa noho, me te whakakaha r nga tikanga kura. He nai nga korero tohutohu atu ki te Ko- miti, mo nga tikanga e pai ana mo te Iwi Maori. Me paahi tenei Pire nao te Tai-rawhiti mo nga Iwi e tautoko ana i te Pire, ko nga Iwi e whakahe ana, me kape atu o ratou takiwa ki waho, o nga tikanga o tenei Pire:— Tera e kitea i roto i nga pukapuka aua ko- rero, me nga whakautu i nga patai, me nga whakautu i nga korero a tetahi taha, i runga i nga patai a te Komiti, ki te kore te Whaka- tikatika a te Hui i Papawai, e whakaaetia e te whare a ka paahitia tenei Pire, i runga i tona ahua ake, ki te kitea he mate kei roto, me pewhea. Ko nga whakautu, ma te Whare e mahi, ki tana i kite ai hei ora mo te Iwi Maori, ki te paahi te Pire ka kitea nga-mate i te wa e whakahaerea ai, ma tenei Whare ano e wha- katikatika, kaore ano hoki he Ture i mahia e tenei Whare, i pumau tonu, he whakatika- tika anake te mahi, i nga Tau katoa, otira ki te kino te paahitanga mai o tenei Ture ka whai take ano mate Iwi Maori hei whakahoki atu kia te Kuini kia whakaarohia. -Kaati nei nga kupu hei whakaatu kia kou- tou i enei ra mea ake hoki ka kite ano kou- tou i nga pukapuka o aua korero nei. Note 28th onga ra ka mutu nga korero kite aroaro o te Komiti mo te Pire ate Pirimia. Na e tatari ana tenei ki te ripoata a taua Komiti, ki te urunga ki te Runanga o te Wha- re. • Heoi ra enga Iwi o nga Motu nei, e nga Rangatira, me nga tangata whakaaro nui o nga Iwi, kei whakahawea te titiro mai ki nga wehenga e rua o matou e noho atu nei i konei, i runga i tenei tikanga nui, ahakoa e-rua o matou taha,-kotahi tonu te tikanga, ara, e rapu ana i nga tikanga e ora ai te Iwi Maori, me o ratou Whenua. E haere ana hoki i runga i nga hiahia o nga Iwi Maori, e piri ana ki tetahi ki tetahi o enei taha e rua. Kia kite ra ano tatou ka mohio ai ki tona tutukitanga, o nga whaka- aro. E mohio ana hoki tatou, he kaha ke atu te matauranga ote Iwi Pakeha ia tatou. Ko to tatou kuaretanga ano e peehi haere nei i a tatou i mua, tae mai ki naianei. Ko tetahi, kua herea tatou ete "Tiriti O Waitangi," me nga Ture o tenei Koroni, me nga Whenua, kua pau, kua purepure te ta- koto o nga toenga Whenua kua kore e taea te whakahoki ki tona ahua o mua, me nga whakaaro o nga Iwi ote Motu nei, no mua mai ano nga wehewehenga tae noa ki maia nei, kore rawa e taea te hono, kia kotahi, e whakaae ai te katoa, ki te tikanga e oti i te- tahi Hui ote Motu nei, me nga tinana o nga tangata kua purepure ano te ahua ara be Maori tuturu etahi, he hawhe Kaihe etahi, kei nga tikanga Kiingi etahi, kei nga mahi poropiti etahi, kei te Kotahitanga etahi, kei