Volume 4, No. 13
19011015

page 2  (8 pages)
to previous section1
3to next section


View the commentary of this paper

 
__[NAMA 18, O TE TAU 4.] TE PUKE KI HIKURANGI ' OKETOPA TUREI 15th 1901. _____[Wharangi No. 2] ke, e noho nei a ratau tamariki hei hoa ta- kaapuhi mo koutou me a koutou uri, tohea kotahi ano te Waima nei tuha mai ki roto i a koutou, ahakoa wehewehe noa o koutou turanga, nana ano i wehewehe kia whai whakaaro ai ia mo ana kupu, kua oti te tu- ku ki te ao katoa, koia tonu hei tuha ki roto i nga ngakau o aua turanga wehewehenga. Minita. . Mahi. Kupu-whakaaro. Kupu-matau. Whakapono. Mana-whakaora. Merekara. Poropiti. Matauranga ki nga Wairua. Nga reo ke. Whakamaoritanga i nga reo. Koia tenei nga take e whaia nei e nga Iwi katoa o te ao, kua inu i tenei Wairua nana nei enei take, hei tuha mana kiia tangata, kiia wahine, kiia taitama, kiia taitamahine, ko nga pakiaka tenei o te matauranga, ko te putake o nga Kura e akona nei e a tatau ta- mariki, me a tatau tamahine, kia riro mai tetahi o enei tuhanga i a ratau, ho pai kia riro mai enei pakiaka katoa, taki kotahi, ta- ki kotahi, ko te whare 6 enei kupu i runga ake nei, kua whakaaria mai e te Ariki i tana Kura whakaako i a Pita ma. i ako ai ia i tenei kupu kia ratau, i runga i to ratau hiahia ki nga mea o tenei ao. Matua rapua e koutou te rangatiratanga o te rangi, ka kitea, ma to koutou inatua e tapiri mai o ko- utou hiahia ki te aha ki te aha. E nga taitama me nga taitamahine, kaore i akona ki nga Kura a te Pakeha, he Kura ano a koutou kai roto i o koutou ngakau, kai te tipa tahi i o koutou tinana, ko koutou ko- nohi hei titiro ata ki nga mahi a te hunga o koutou i tae ki nga Kura, a ratau mahi pai, e tipu ai o ratau tinana me o ratau ma- hara, ko koutou taringa hoi whakarongo, ko te ngakau hei wehewehe, hei taatari, hei paihere i nga mea e tika ai tou whare katoa. Ka eke tenei ki runga i ta nga kaumatua i kororo ai, Ida kaha ki te kuhu i a koe, he kupu iti tenei ki te mahara iho, engari ki te whakaritea e tetahi ka kitea-he kupu nui noa atu. kuhu kuhu noa ake, ka whiwhi, ka ra- we, ka ranea, i kuhu atu ki roto i te mate whiti ana te ra i tua, i kuhu atu ki roto i te pouri-kerekere, noho ana mai he Tangata i te ao marama, kuhua o ringa ki te oneone ka whiwhi; kuhua o rawa ki to kete ka ruru. ka toe mo te wa o te Hotoke, he nui nga hua waimarie o tenei kupu iti a nga kauma- tua, kuhu. Whakapiki, ara, ringa-whakapiki, he kupu kino tenei ki nga kaumatua, ko tona whaka- maoritanga, mangerehonia, takarore, parore, pohau, kaewa-whenua ; he mate te mutunga iho, ki tona tinana ano. Makamaka, whakarei; e rua enei kapu kotahi ano ia tona tikanga, he kupu kino ki nga, kaumatua ki te makamakaia noatia te Kumara, te Aruhe, te Manu, te Kiore, te Ika, ki te tahora ki roto i te wai whakarei noa atu, kaore e kawea ki te rua, ki te tahaa, ki te pataka, ka hee ki to ratau ture, ka mate, ka tau tenei kupu a ratau, whakama; ka titiro atu nga konohi ki te hunga i mahara ki te atawhai, i nga hua o ratau na ringa, e kai ana i te wa o te Takurua, ka hoki te mahara ka tau mai te whakama tika pono, whiti noa ake i tetahi tau, kua tangohia mai e ratau ko te tupato, ko te mohio hai hoa mo to ratau kaha, hei whakahoro atu i to ratau whaka- ma, ko tenei kupu ko te whakama, he kupu nui whakaharahara ki te Iwi Maori i mua, e tino tukua aua ma te tupato e tiaki e herehe- re e pana rawa ata tenei kupu, whakama. E nga kaumatua, e te Iwi, e nga rangati- ra, ata tirohia atu nga kupu a nga taitama, e-whakahaere nei mo te Iwi. E nga taitama ata whakaaroa nga kupu a nga kaumatua, he roa to ratau wa e mahi ana mo nga tikanga mo koutou me a koutou uri, ma koutou hoki e takahi atu te maatua- aiwi roa e takoto mai nei i mua i o koutou aroaro, tena hoki koutou e penei me nga ka- umatua o tenei wa, ko tenei Ingoa ko te ka- umatua e whai ana i te tinana i nga tau ka- toa o te oranga, ko te taitamarikitanga e hoki whakamuri ana i roto i te oranga roa o te tinana. Ko nga kaumatua whai kupu whai whaka- aro, Kurangia ana e ratau a ratau mahi, me a ratau whakaaro, ki te whenua ki te ta- ngata, ki te tikanga me nga mahi, te mate

te ora, he mea kite tonu e o ratau konohi; he mea whawha e nga ringa me nga koikara, ka i waiho te mate hei tino Kura whakatupato i i • te hinengaro, engari ko nga kaumatua e riro nei i te reo kore hua, pehia atu, ine pena ano te tikanga mo hga taitama', ko te tanga- ta kua roa e tu ana e whakahaere ana i nga tikanga mo te Iwi, kua kaumatuatia ki roto i nga mahi, ata tirohia atu e koutou, he ku- pu tika tana ta ratau ranei. ' Whakaotia nga kupu ae ae, titiro atu ki te whare o nga kaumatua, he mea wehe e nga tikanga, ko te whare tamariki me te whare koroua, hei whakaoti i nga tikanga hei mana mo nga mahi, o te whare tamariki e mahi nei. Kaati e nga taitama me nga koroua, te whakaputa-ke i nga mahi ki roto i te maua- hara, me te ngautuara, engari whakaotia ki runga i te tikanga kua pai, kaati te whaka- rongo ki nga tohutohu a o tatau hoa Pakeha, e mea nei ka mate tatau i o tatau whenu- a i nga ture kua ara nei mo te Iwi Maori a tenei Kawanatanga ; Kaunihera whakahaere whenua, kaua e whakarongo atu ki a ratau korero, kaore tatau e mate e pehea ranei i o tatau whenua, me o tatau tinana. E kore tenei Kawanatanga e hanga i te ture hei pa- tu i te Iwi Maori, e whakawhiti ke ranei i te whakahau a te Kuini Wikitoria kua waiho nei hei oha ki ranga ki nga Iwi e rua, me to raua Kawanatanga. Maana Minita o tona Kawanatanga e ata titiro e ata whakaaro i runga i te rangimarie, he ture hei whakaha- ere i nga toenga whenua o te Iwi Maori, na ratau nei ano i tuku i te ra e whiti ana ki te Iwi Pakeha hei painga mo nga Iwi e rua, me nga moutere o Niu Tireni, hei hapai ake kia tairanga ki runga, Kia kitea mai ai e nga motu i raro i te mana huihui o te rangatirata- nga o Ingarangi, hei hapai ake hoki i te Iwi Maori ki te tuatahi me te tuarua. Waiho atu nga korero nunui ririki puru- taringa a nga hoa Pakeha mo nga, hoa Maori, kaati pea he wa whakarunga ko enei takiwa ka mahue ki muri, me okioki te Iwi ki runga i nga tikanga kua oti nei i te tau 1000, e noho nei te Komiti whiriwhiri i Poneke mahi ai, i runga i te ngakau mahaki me te ngakau tatu. Ahakoa kimi matauranga koe e te tanga- ta, i te rangi i te whenua i te moana kaore koe e whiwhi, engari ki te kaha tonu koe ki tau kimi pohau noa, ka tangohia te whara i tukua mai nei ma ana Minita e whakaoti, ka nui atu hoki te aue me te tangi. He tokomaha ngu Pakeha ngakau aroha e korero aua, he pai rawa atu te "Kaunihera whenua Maori" he ora, mo nga uri kai roto, engari ko nga Kaumatua o tenei wa e kore e kite i ona painga, ka mau te whenua mo nga whakatipuranga o nga uri me nga tai-tama o tenei wa, ki te takahia tenei, a ka whaka- rongo te Iwi ki te reo o nga Kai-whakamaori me nga Roia Kooti whenua Maori, katahi ka tino he, pai atu ta te Kawanatanga hokoi nga whenua Maori, ka tuturu kia ia katahi ka huakina mai te te tatau kia tomo atu nga lwi e rua Pakeha Maori, ki te riro ma te hu- nga e whakahe nei e hoko aua whenua Mao- ri, ka tutakina te tatau ki a ia anake, tena ko ta te Kawanatanga hoko whenua, mo te lwi katoa, ma to te Maori ngoikore ano ka kore ai e whiwhi, otira he naki a Ngaati Po- rou, e 21 mano eka whenua a te Kawanata- nga kua riro mai kai te mahi te kaha-hei takanga Kararehe, hei hinu whakawahi mo nga wiira o tana Wekena. hei whakangawari i nga kakahu o ana hoiho, ngari, ngari, hoki nga tai-tama o Wairarapa, ko a ratau na ta- waha whenua no te Kawanatanga me nga Pakeha noa iho, na te kaha i tiki atu ka whiwhi ka rawe ka ranea. Te Iwi tenei te noho nei i Poneke te Ko- miti o nga Kaumatua me nga tai-tama, kai te ata kuru marie i nga pohatu karaa Rangi- toto, o nga huanui haerenga o te Ture whe- nua, kai te ata titiro marie i te ara tika, e taea ai te tomo te pa kaha, i reira te kai tuhi o enei korero e titiro ana ki te mahi a te Komiti me te Minita Maori, te Paremata, i oha ruuma, kaore nei e taea atu i nga tau maha ka taha nei ki muri, na wai tenei mahi na te Ariki o te kahui, kai te waahi ngaro e titiro ana mai, engari ko etahi o nga Kauma- tua me nga tai-tama kai muri o nga tuara o tenei papanga i Poneke nei, e whakapuehu ana i nga huanui, e tutaki ana i nga puna mo te kore tikanga noa iho, tenei pea me titiro ake ki te tau o te kapu koura o te Tai- rawhiti 1903, ki te penei, e kore ano e taea te noke taua kapu koura, i runga i tenei ha-

ere, me noho rawa ki runga i tenei kaupa- pa, taau rourou, taaku rourou, taau kupu, taaku kupu, toou mamae, tooku mamae, toou ringa, tooku ringa, toou ihu, tooku ihu, he marenatanga tino tika tenei; ka whanau mai nga tamariki kotahi tou te Ingoa ko te ra- ngimarie anake, ahakoa kotahi mano nga ta- mariki. Kauaka tenei e tangohia, toou ateate ki tooku ateate, toou tuara, ki tooku tuara, toou hemihemi, ki tooku hemihemi, ou konohi titiro ki te Weeta, oku konoho titiro ki te Iita. e kore tenei marenatanga e whai-hua pai hei tika rao te Iwi hei pai mo nga tama- riki, hei-pae urunga mo te hungaiti mo nga pani. • Kaati a tuhituhi i o koutou ingoa ki. roto ki nga Pitiihana tekateka noa, i runga i nga whakaaro hikaka o etahi e tuku ana hei wha- kararuraru noa, koi puta nga mahi pai e ora ai te whenua me te tangata, e tipu ai te Iwi ki runga ki toona pai me tona honore, i. roto i nga mahi atawhai a te Atua nana nei i hoko. Te Tai-rawhiti hopukia tikatia te mahana- tanga o te ra puta, i roto i te matotorutanga nga kapua o te rangi he ra mokopuna, he tamaiti i whanau mai i roto i te roimata, me te aue nui i runga i nga moana whanui, kia mahara ki a Wi Pere me taua kupu, he Kaumatua he koi te mahara me te hinenga- ro, kai ko, kai ko, kai runga i te motu, kai roto i te whare, he u he kaha, kua puta ki waho, kai te whakaaetia e te tokomaha, ae. ae, amine. Tirohia atu te Minita Maori me ana tika nga, ana e hohoro te whakahe, kua mahia hoki tena mahi te whakahe, te koro e titiro e whakaaro marie ki te kupu, tona putanga mai he kore noa iho, katahi ka rahi ake te reo aue ; i tenei wa me whakaaro marie, e- hara tenei i te taware i o koutou tinana me o koutou whakaaro, engari he whakau i te- nei kupu pai, whanau hoou, i roto i nga hiahia taikaha, kua oti hoki koia te upoko mo te lwi Maori, kua whakaae katoa ae, ina hoki kaore he pitiihana whakahe a te Iwi Maori Pakeha mo tona turanga; he kaha rawa te pooti mai a ona Iwi, i tu ai hei me- ma Paremete tae noa ki tona karangatanga hei Minita whakahaere mo te Iwi Maori, tu- turu tonu te whakaaro o te Iwi ko Timi Kara te Minita Maori, me te haere o nga hiahia ki a ia. Me whakaaro hoki i te hui nui ki Rotorua. tokorua rawa nga tangata, ko te Tuuku o. Kaanawara, ko te Minita Maori, ki te puta i nga, reo katoa i hui ki Rotorua; ehara i te mea rongo korero, he moa kite tonu e nga konohi tokomaha, hei homai i tenei whakaa- ro koia ano he nui te pai o te Iwi ki to ratau Minita, ma te Minita e whakaoti nga moa katoa i roto i taua hui, ahakoa he aha he aha tona hoa mahi, ko te Komiti ano e noho mai nei i Poneke, kaore rawa he Iwi he hapu he rangatira, i whakatuma, rangimarie noa iho ki te Minita me ana tikanga katoa, koia te upoko o tena hui, e kore nei te kai tuhi e ki- te atu ano i tetahi hui pena te tokomaha o te Iwi Maori ki te waahi kotahi, me te rangi- marie o nga mahi, me te whakarite tonu o te Iwi i nga tohutohu a te Minita me ana Komiti, pai tona ki ta te kai tuhi titiro te ngawari te ngohengohe te humarie te wha- karongo te whakapai o te Iwi, ano he tanga- ta kokihi i roto i te ruuma i te peeti moenga. i tae nga ahua tangata katoa o te Iwi Maori ki taua hui ahakoa mano mano kotahi tonu te- kara, Iuniana, i raro katoa i te whakahaere a te Minita Maori. He aha ra i penei ai, i marara ai nga wha- kaaro i te hokinga mai ki nga kainga, to waiho ai tenei tau ki te Minita Maori anake me ona hoa Minita me te Pirimia, ka tu mai te Iwi me nga kai hautu, kia puta mai ta ratau whakaotinga, katahi ka marama ki tu katoa te tika me te hee, ka kitea kua hee, e te katoa, katahi tou te reo puta noa puta noa, katahi te Iwi ka tono ki tetahi tau ma ratau, e marama ana hoki kai te Iwi tou o ratau whenna e pupuri ana, e kore e tukua e Ture kia makaia, kua puta hoki te here whenua Maori E nui ana te mahara o te kai-tuhi ki nga kupu poroporoaki a te Minita Maori, ki. nga Iwi katoa ihui ki Rotorua, i roto i te teneti nui o Ngaai Terangi,; i ki a . roto tu noa a waho, kai te puritia aua. kupu e te kai-tuhi, tena tona wa e puta ai. Kai te mahara te kai-tuhi ki nga kupu whakahoki a nga rangatira mo nga kupu a