Volume 9, No. 12
18730813

page 89  (6 pages)
92to next section


 
TE WAKA MAORI

O NIU TIRANI.

"KO TE TIKA, KO TE PONO, KO TE AROHA."

VOL. 9].

PO NEKE, WENEREI, AKUHATA 13, 1873.

[No. 12.

HE KUPU ATU ENEI KI NGA HOA TUHI MAI.

Ko nga tangata enei kua homai moni mo a ratou nupepa,

ara:—

£ 3. d.

1873-4 Wata Tohu, Manawatu ... ... O 10 O

1873-4 Herewini Tumuia, Taranaki ... O 10 O 1873-4 Wi Hautaruke, Te Wairoa ... O 10 O

Tenei te reta a Tamehana Te Hoia o Porotawhao, kua tae mai ; e mea ana ia tera tetahi hoiho kei a ia e noho ana, e mau ana ano te parani. Engari ma te tangata ano e whakaatu tana parani me te ahua o te hoiho, ka utu hoki i nga moni £3 103., katahi ka tukuna e ia taua hoiho, a, mehemea ka kore e tangohia e te tangata nana, ka hokona e ia a nga ra timatanga o Akuhata. E mea aua matou, taihoa e hoko i taua hoiho ; engari me panui i te tuatahi ki roto ki nga nupepa pakeha, ki te reo pakeha kia rongo ai ratou. Ma Tamehana e mea atu ki ona hoa pakeha kia tuhia he panui ka hoatu ai ki te nupepa pakeha, ma Tamehana hoki e utu te kai ta. Ma te tangata nana te hoiho e whakahoki mai i aua moni. Ki te kore e kitea te tangata nana, ka hoki mai aua moni i roto i nga utu o te hoiho me ka hokona

I TERA nupepa o te 19 o Hune 1872 i korerotia atu e matou ta matou i whakaaro ai ki runga ki nga tukunga whenua o mua ki te Pakeha. I ki matou i reira e hapahapainga ana e te ngutu o te tangata, e korerotia komuhumuhutia ana e te tangata aua mahinga—ara, e whakahengia ana. I taua korerotanga i tikina e matou i te pito taenga mai a te Pakeha korero haere mai ai i aua tu mahinga taea noatia mai tenei takiwa ;

nga hokonga a te Pakeha i te whenua, me nga whaka- wakanga i whakaritea e te Kawanatanga hei titiro ki te tika, te he ranei, o aua hokonga—i pau katoa i a matou te korero. Ko tenei kaore matou e mea kia tuaruatia aua korero, engari he kupu apiti ano ta matou i tenei takiwa ki aua korero. E hara i te kupu mo te iwi maori katoa o te motu nei, engari mo nga tangata marire e tau ana ki a ratou taua kupu. Ko te tangata e whai taringa ana, me whakarongo ia.

I tenei takiwa kaore e waiho ana te mahi a te tangata i te komuhumuhu anake ; engari e hamama tonu ana te waha, e mahi whakakiki haere tonu ana i roto i nga tangata e kuare ana—mehemea he mate tona i pera ai. He maha nga tangata pera kua kitea e

tatou i tenei motu i mua, taea noatia tenei takiwa ; e kauwhau haere ana i ana whakaaro i roto i nga iwi— he mahara hei nui mona tena mahi. Mehemea rapea ka noho ia i te kainga mahi kai ai ma nga tamariki me nga wahine, katahi te mea hei nui mona—" Nga uri o Rongomaraeroa he toa ngaki kai, e kore e paheke." Ko wai o tatou i kite he otinga tika o te mahi a aua tu tangata kauwhau haere kau ki te whaka- taka i nga tikanga e takoto tika ana i runga i te whenua, i te aha atu? Kaore pea—tona ahua "e ai te ao hau," kahore he tuturutanga. E tokomaha ana nga tangata inaianei e whakakahore ana i tana hokonga whenua ki te Pakeha e mea ana kia hoki ano ki a ia ana whenua i hoko ai; he mea whakawai etahi o ratou na aua tu tangata kauwhau, he mea teka marire etahi, he tahae marire nana ano. E titiro aua ki te ahua o nga whenua kua riro ki te pakeha kua whai tikangatia i te mahi whakapai a te pakeha, i te uaua o te pakeha, i te moni a te pakeha i whakapaua ki runga, i nga rori a te pakeha, i nga tini mahi noa atu hoki a te pakeha— a ka hiahia atu ki aua whenua kia hoki ano ki a ratou. Te whakaaro ratou ehara aua whenua i te mea tango na te pakeha, he mea hoko marire. I ata kore- rotia nga korero o te hokonga i te ra e whiti ana, ehara i te mea ngaro; kihai i hereherea mai ratou ki te tuhituhi i o ratou ingoa ki nga pukapuka o te hokonga, na ratou ano i whakaae i te tuatahi muri iho ka whatoro ki te pene. I whakaae ano ratou ki nga moni a te pakeha, i tangohia i kainga ; muri iho ka mea kihai i rite o ratou whenua. Mehemea e mate nui ana te tangata ki tona whenua, kaua hoki pea e hokona, kaua e mau ki te pene, kaua koki e tango i nga moni a te pakeha—ka tika tera. Tena a, ka hokona, ka kainga nga moni, muri iho ka amuamu nga, he mahi tamariki ia. Te mahi a etahi tangata inaianei, he kimi noa i tetahi tikanga e hoki ai ana whenua ki a ia ; e hui katoa ana ona whakaaro ki te kimi ara i roto i te Ture e taea ai te vvhakataka i tona whakaaetanga i whakaae ai ki te hoko i tona whenua; hei aha ki a ia te tika, te he, i te whenua tonu kia hoki mai—na, he mahi kuare rawa tenei, he mahi whakarihariha. Ki