Volume 1, No. 1
18971221

page 1  (4 pages)
2to next section


View the commentary of this paper

 
'NO WAIRARAPA

Papawai.

Turei Tihema 21 1897.

E nga iwi, e nga hapu, e nga reo, e nga mana. 1.,

Tena ra koutou;

He panuitanga tenei i ta tatou Nupepa ia "To Puke Ki Hikurangi" ka tukua atu nei kia haere atu ki nga hau e wha o tatou motu e rua, o Aotearoa me te Waipounamu me o raua motu ririki, hei taringa, hei reo, mo tatou e noho nei tatou i roto i te pouritanga o nga mahi nunui a to tatou Kotahitanga ,ara te oha a o tatou tipuna a o tatou matua, te Tiriti 0 Waitangi me nga mahi a to tatou Paremata e tu mai nei i Poneke, me nga rongo korero o te ao e whakarongo noa nei te taringa, e ui noa nei te ngakau, ki a ia ano, a, kowai hoki hei whakautu 1 te patai E hoa ma tenei ahau ka tu ake ki runga hei whakautu i tenei patai.

E tu. ana o tatou perehi Maori a te Wananga, a te Korimako, a Huia Tangata Kotahi, ko ratou nga kai whakaea i enei tu ahua patai i era wa- kua hori ake nei ki muri.

Kaati iau ka tu ake nei, ko au hei kawe korero atu kia koe e taringa, e ngakau 1 na tonoa mai ahau kia haere atu.

Ara e nga tane, e nga wahine, e nga taitamariki whai whakaaro kua pakari, nei koutou ki to tu i roto i nga whare hui, rapu matauranga, otira e hoa ma me titiro "te, whakaaro me te ngakau ki enei taonga kua tata mai nei kia tatou, na runga ano i -to koutou kaha ki te hapai i te matauranga i whaihangatia ma; ra e o koutou tipuna, matua i te tau 1840, te whanautanga mai ko te Tiriti tenei o Waitangi.

Te putanga mai i roto i tenei kote Te ture nui tenei, mo Niu Tireni ara71.

Otira i puta mai nga matauranga katoa o te Pakeha i roto i e nei.

Ka hapu mai ka whanau ko Te Tiriti tenei Ki Kohi Marama, otira ka whanau ka puta mai kote Kooti whenua tenei, ko Te a Teha, Ko te Paremata, ko nga Mema Maori,

Ite tunga te Paremata ka tino kaha rawa to kau huri ite ora a o Tatou Tipuna i whaka takoto ai kaati ra in e hoa ma ia -nga Puhi ano e pupuri ana mai to tatou taonga i nga wa e tukinotia ana, kaati ra. me hoki mai te titiro whakamuri ki te tau 1892 kite hui i tu ki Waitangi Ko te whanautanga mai te ra. ote Tamaiti nei ote Kotahitanga puta ana ki Waho mauria mai ana raua ko tona Whaea Ko to Titiri noho rawa ake i to Waipatu i Heretaunga

I

Te Whanautanga . mai ko te Tamaiti nei. kote Paremata Maori o te Kotahitanga mete Whare Ariki I me te Timuaki, mete Pika, mete Tiamana, me te Pirimia, me nga minita, me nga Mema,

Ite putanga mai o enei tangata ka tahi ano .ka. Iriiria ate Kotahitanga koia tenei ko te Ki rihipi hei- wha" tuturu tanga i tenei kupu kia-. kotahi nga iwi maori - o Aotearoa me te Waipounamu, e ki ana taus kupu ma; ia taane Wahine, Tamariki e haina o Ratou Ingoa

Kirihipi a kua oti tenei kupu,

37, 000na haina kua Tuturu hoki tenei ta tatou.

onga a tatou '0

I Puta mai ano i te tunga o te hui o to Tiriti 0 Waitangi ki te Waipatu ko te mana motu hake e kimi nei e Rapu nei ano Tatou tira

hei taonga atahua rawa tenei mo te Iwi Maori.

Otira tenei ano tetahi tamaiti 1 whanau ki te Waipatu, ko te Pire a Taiaroa, i Pakirikiri ko Pinepinetekura, enei katoa i puta mai anake i te Tiriti i runga i te kaha o nga toa hapai rakau o te Kotahitanga i te tu-nga o to Tiriti ki Rotorua; ko te kohi tenei e 2/- mo te whakawhiti I te "Mana Motu Hake" ki Ingarangi.

Me huri ake ki te taha ki nga wahine, ite Waipatu ka puta te kupu a nga wahine kia whakaaetia he mana komiti mo ratou 'No te tu nga o te Tiriti ki Pakirikiri ka Whakaaetia e te Kotahitanga. Ite tu nga o te 'I I

riti ki Taupo ko te pire tenei a nga Re-elri (Ladies) kia tukua atu he mana mo ratou kia tu Mema ratou 1 roto I te hunga whiriwhiri o nga Men-ia o te Kotahitanga; nit kua tae tenei ki te tu-nga tua-whitu wahi o te tu-nga tua-ono o te hui o te kotahitanga i tu nei ki Papawai Wairarapa; no konei E paahitia taua Pire; heoi ra hei mohiotanga tenei mo tatou kua tu tahi nga wahine me nga taane hei hunga whiriwhiri rat( it i roto i te Paremata o te Kotahitanga, kaati ra e ki ana hoki to ratou whakatauki; 1 it maru te kori, kori tahi, i nga taane te rapu oranga rapu tahi, tena ra to hanga e to.

A e tu ra koutou e nga tamariki 1 kowhiria I nei koutou e o koutou Iwi, hapu hei-riwhi mo o koutou matua 'na rat, it nei i whakahua tenei kupu kia kotahi tatou no enei ra kua riro ko koutou hei whakahuahua, koi ra tenei ko te Kotahitanga. E tit ra koutou e te whanau kia maia, kia toa, hei huri ko- tua te whakaaro.

Tenei ka huri ki te aronga mai o nga kupu kua whakararangitia 1 runga ake nei.

Kua whakatoputia i enei hui a koutou 1 tu nei ki Papawai, Wairarapa; ara i whakatuturutia te ra hei whaka-whiti-tanga i te Mana Motu Hake ki te Hakui ra.

I pae ano nga huata nga tokotoko nga mere- pounamu, nga patu paraoa me nga kakahu, ko te parirau anake nana i whakatau te iwikore ki nga toa hapai rakau; -otira no nga -kai rapu i te parirau te iwikore.

E nga kai hautu waiho i runga i te whakatauki nei, mauri mahi, mauri ora..

Otira e, hoa ma e hara rawa pea, 1 to mea na te wre parirau na te ngoikore. ranei i noho ai a to Mana; engari na te putanga mai o tona taina o te Mihi kia te Kuini na konei i ta-tutu ai tona haere; kaati ki te titiro iho ki te ahua ote kotiro nei kei waenganui o te mate raua ko te ora, ano ia ki te kore e huri mai to aroaro o te: takuta, hei i mahi i to kotiro nei heoi ano ra hoki kua mite: Otira ki te huri mai is -te takuta nei ki te ata whakarongo mai i te whakamarama a. nga kai-tiaki o te tamaiti i te ahua o te mate tera tonu e ora, ki -te whakaaro iho.

Otira ki to titiro iho ko to tatou Pirimia tonu me tona Kawanatanga to takuta me te rongoa hei, whakaae mai i te rahui tuturu mo. te 5 000 000 eka e toe nei kia tatou..

.Otira e nga toa. a up hapu e nga iwi kia kotahi te ngakau to whakaaro rurukutia Ao tatua, kungia to manawa, pepengia ite pepe

a to, koutou "I tipuna a Kahungunu i riro

mai ai te wahine a teratangata i a ia.

ME WHAKAHUA i konei te tui a to koutou matua a Tamaihotua

Kaore hoki taku mahara-hara taku manuka-nuka ki aku tini mahara e pupu ke ake i roto i te hinengaro e hoa mae katahi ano au i Tumairangi ka ako ake kite titotito kite hangarau e ka tukua taku pere kite tairawhiti kia Hinematioro e kui e tenei ano au kei te kimi ake kei te wawae ake i roto i te ururua kia kite au i te mama mai o te ata kia kite au 1 te hihi o te ra kia whiti mai te mahanatanga ki taku kiri kia kohakoha taku noho kia tae te mahanatanga kite tau o taku a te kapapapiritia ka-ha-ku-tu ritia I te, a whitanga ate mataotao e kui e kia huri ake to taringa kite whakarongo kite tangi a te Matuhi e tangi nei tui a, tui a, tui -tuia.

E ka tukua taku Pere kite tihi o Hikurangi e Ia mae kia huri mai te taringa kite whakarongo kite tangi a te Matuhi e tangi nei tui a tui a tui-tuia. E ka tukua taku Pere kite Tiriti ki Waitangi e mara mae kia huri ake te taringi kite whakarongo kite tangi ate Matuhi e tangi nei tui a tui a tui-tuia.

E hara i te matuhi na ona tohu kite whakamohio meaha ite pukenga te pakoko tahi to ate riaki nga pukenga mahara o tuaiho otua whakarererawa e katuka taku Pere kite tai tuarua.

Kia Mahinarangi e pa ma kote purapura tenei a Potatau i whiua mai kite upoko o te motu nei mau hoki ra e kimai i te aha tonu ite matauroa ka hori nei.

Ka whakahemo nga tangata kite po kapau nei kite reinga maku hoki ra e ki atu e hika ma he ururua note whenua he titohea note oneone ite roa hoki kite whakatiputipu kite rauhi ite tangata mauria e Rakaihikuroa kite upoko ote motu nei.

E ka tukua taku Pere kite tihi o Taranaki e whiti ma e tenei ano au kei te whakahou ite owhaki ate tangata kua mate kite po e hoa ma kia huri mai te taringa kite whakarongo kite tangi a te Matuhi e tangi nei tui a, tui a, tui-tuia.

E ka tukua taku Pere kite nuku ote whenua e ka titia taku Pere kite tihi 0 Tongariro kia hinana ki. taira kia hinana ki uta ra e hoa ma kati hoki ra te hinana ki tai. ra hinana iho ki uta ra. tirohia, iho nga manu mohio e torn e korero nei i runga i Aotearoa e tangi nei hoki te Matuhi tui a,, tui a, tui- tuia.

E ka tukua taku pere ka kau ite tua hiwi ki Raukawa ra e ka titia taku Pere kite tihi o Tapuaenuku ra kia Taiaroa kia Tuhawaiki, kia Tamaiharoa' e tai kia huri mai te taringa kite whakarongo kite tangi a te Matuhi e tangi- nei tui, a, tui a, tui tuia.