Volume 2, No. 20
18991215

page 1  (8 pages)
2to next section


View the commentary of this paper

 

[NAMA 20 O TE TAU TUARUA.] • WAIRARAPA. TIHEMA PARAIRE 15th 1899.____[-Wharangi No.,1] TE PUKE KI HIKURANGI. ___________#.Q.#___________ [PEREHI.]

KEREITAONEI TIHEMA 10TH 1899. WAAHI TEKAU-MATORU O TE

NGAKAU POURI. Ko ahau te rama e tiaho ana i runga i te turanga, kia koutou e te Iwi. Ehara hoki ra i te tikanga maaku te tahu kau i te rama, a, ka waiho i raro i te turanga, engari ano te whakaeke marie ki runga i te turanga, kia tiaoho atu ai Le maramatanga ki te hunga e tomo mai ana e tomo atu ana ki te Whare, kia whai honore ai te Whare me ona mea o roto, ki te haere hoki te tangata i te pourita- nga ka tutuki, ka hinga ki te Whenua, a, kaore he honore i riro i tena tangata, a, ka- ore ano hoki te kai noho o tena Whare e whiwhi i te Kororia, tena ki te tahuna te rama kia tiaho te maramatanga i roto, penei riro ake i te hunga e tomo atu ana te honore me te Kororia o ana mea whakamiharo i ma- hi ai, i runga i te matauranga me te mohio me te whakaaronui, e taea ai nga mea katoa, ara, e riro ai te matauranga rae te mohiota- nga i te hunga o waho, kihai nei i whiwhi ki nga matauranga nunui, i raro o nga. kapua e tere nei i runga i te takiwa, notemea i nga wa o mua kihai te matauranga i horahia nui- tia ki nga Iwi o te ao, otira he mea i ata tupu ake i roto i te pouritanga, ka piki haere ki te nui, ka kitea e tena Iwi e tena Iwi, a, ka tangohia e tena Iwi e tena Iwi taua mata- uranga, hei matauranga moona, notemea ko nga Iwi e kitea nei e tatau, te matauranga he penei ano i te Iwi Maori te ahua i mua, nga Whare nga moenga nga kai, nga paka- nga, nga rakau o tu, nga Pa, nga noho, nga mahi kai, ipu kai me te whatoro ringa i te kai me era atu mea pera, kaati he mea tupu ake i roto i nga whakatupuranga nga mohi- otanga me nga matauranga, koia tenei e rongona nei, e kitea nei e tatau te mataura- nga, o te Iwi Pakeha, kua kake rawa ake ki te nui, i to mua ahua kua mahuetia iho nei e ratau mo nga Iwi e mau tonu ana ki. nga ahuatanga o te timatanga iho rano, kaore nei he ahua ketanga i nga wa o muri. I mako- nei atu taku Kaupapa e whakaatu nei ahau, ki runga ki te turanga hei maramatanga mo te Iwi ki nga ahuatanga o mua, kaore nei e whaipainga mo naianei, he maha nga Iwi kua puta kua kake haere ki te nai i runga i te tangohanga ki nga matauranga hou, me te whakarerenga atu i a ratau tikanga tawhito ake ano. ehara i te mea e te Iwi, e whaka- marama ana ahau kia koutou i runga i te ahua o nga mea ngaro e whakaaroa kautia ake ana e te hinengaro, ara, mo nga, mea e ahu mai una, engari kei te whai tonu te kaha o aku whakamarama nei kia koutou i runga i nga matauranga kua eke kei runga i te Tu- uru o te tika o te pono me te ora, ara, o nga Iwi nunui, puta noa i te ao, tenei ra e kitea tonutia nei e te iti me te rahi, mai o nga tau maha ka pahure taea noatia tenei ra, no rei- ra kaore he wehi i mua i toku aroaro, a, e kore ano hoki ahau e taea te tohutohu mai mo tenei Kaupapa e whakamaramatia atu nei e ahau, kaore hoki he painga kia waiho tonu te Iwi i roto i te pouritanga hoe ad, heoi ma te Iwi, taana eke ki runga i nga Toka huripoki ata ki te moana, he ahakoa ko aku kupu whakamarama kia pata ko taka tino hiahia ia kia kaua e whakaroaina te whai a te Iwi, i runga i taku Kaupapa, ahakoa he aha he aha, notemea kua kite pu ahau kei te piki haere atu te Iwi ki runga i te kurupae whakamutunga o te Arawhata, a ko te hikoi atu a te waewae ki runga i te tuanui o te Whare te mea e toe ana, na te hokihoki tonu o te mahara ki nga mea tahito i taimaha ai te hikoi atu, kua taunga noa iho i te Iwi te piki atu te eke iho i taua waahi ki raro o te Arawhata, ara, nga Whare nga peeti nga tu- uru nga kakahu, nga kai nga pereti nga kapu nga naihi nga paoka, me era atu tana tini o nga, mea i roto i te Whare, kua mau i te Iwi enei he aha, te taimaha o te hikoi kau atu, koia hoki taaku e mea nei kia kaua e toima- ha, engari kia mama te hikoi atu, kaore hoki he painga o nga kakahu atahua, whakapaipai pai rerehua o tenei wa, mehemea kotahi anake te Hu i te waewae, a, kotahi me hikoi tahanga kaore he Hu, rite tahi to tatau pore- area mo tenei ahua, kino katoa te papai o nga kakahu me te tinana o te tangata i te kahoretanga o te Puuta kotahi. E korero ana ahau i roto i aku whakamarama ki te Iwi, kia whaia te matauranga i runga i te wehi i te aroha e taea ai e tatau nga mea katoa te tu ki te riri, a, kia whakamatauria te tahuri ke i nga tikanga tawhito, kia penei ano hoki ta tatau tahuritanga ke i te Moko, ara, te tohu whakamiharo o Niu Tireni, ka tata nei te nehua ki te Whenua te ngaro atu i o kou- tou whakapaparanga. E nga hoa • tena pea koutou kua kite iho i nga kupu tohutohu whakangawari a te Tiupiri No 63 o te 12 o Oketopa 1899, Wharangi, 1, mo te Kaupapa a te "Puke" kua horahia atu ki o koutou Marae, i nga wa kua hori ake nei, otira kua takoto te Kaupapa a te "Puke" kaore ana whakapai kanohi, heoi ma te Tiupiri he wha- katakoto i taana Kaupapa, heoi ma te Iwi he rere ki runga, heoi kei te marama taaku, e whai atu ana i ranga i nga huarahi me nga hikoinga o nga Iwi nunui o te ao, i whaka- rere ra i o ratau tikanga o to ratau kuareta- nga. "Te Puke Ki Hikurangi"

Opepe. Noema 28th, 1899. Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi," e hoa maau e tuku atu te otinga o te Tima o Taupo, no te 9 o nga ra o Noema i oti ai ta- ua Tima, i iriiria tona Ingoa ko Tongariro, no te 16 onga, ra o taua marama ano i rere ai ki Tokaanu Taupo, he nui nga Maori i eke ki runga, no te Hapu o Ngaati Hinerau, ko o ratau Ingoa enei; Te Rahui Ngamotu. Hurae Wiremu. Paora Tahau. Te Waiha- ki Ngamotu. Wira Taiaroa. Te Ranginui Tahau. Te Aouru Ngamotu. Hemi Tewhe- tu. Koripa. Niko Marinapoto. Te Papaki Ngamotu. Wikepa Maniapoto. Karaitiana Pai. Rere Rutene. He uri Rarangatira katoa enei Tamariki, i puta mai ia Tuwharetoa, ia Raukawa, ia Rangitihi, ia Tai-manawa-pohatu, ia Rongo- whakaata, ia Kahungunu. Ko te mahi a enei Tamariki i eke ai ki runga ia Tongariro Tima, he Haka whakanui na enei Tamariki mo tenei Tima, i te timatanga, o te Haka ki- ri kau katoa, ko Paora Tahau te tangata ta- kitaki i te Haka, ko te Aouru Ngamotu te Manu Ngangahu, e rua nga whakahuatanga i te Haka i runga i a Tongariro ka mutu, nui atu te whakapai me te hipihipi o te Pake- ha ki te pai o te Haka a enei Tamariki. Kotahi tetahi Tamaiti, tekau marima nga tau, ko te Ingoa o taua tamaiti ko te Wai- haki Ngamotu, ko toona kainga nohoanga kai Tapuaeharuru Taupo, ko tana mahi he Kura, ko toona ara mai ki te Kura haere mai ai i runga i te Waka, i tetahi ahiahi ka noho ia i te Taone i Taupo ki te whakahaere i ana mahi o te Kura, tae-rawa atu ki toona Waka i te 12 o nga haora o te po, kua riro tona Waka i te tangata, katahi ia ka mahara kua mate ia, katahi ka unuhia ona pueru, katahi ka kau, ka tata te u ki uta ka heke te tama- iti nei, heke tonu iho tu tonu nga waewae ki te Whenua, ka ora ano tenei tamaiti. E rua haora me te hawhe te tere o Tonga- riro Tima, i Taupo ki Tokaanu, he Tima kaha atu tenei ki te rere i roto i te rangi hau. Ngamotu Wiremu.

Takapau. Noema 7, 1899. Ki te Etita kia Purakau Maika tena koe. E hoa utaina atu aku kupu ki to tata Mau- nga tiketike ki a "Te Puke Ki Hikurangi" ki te puputanga o nga tangata, o nga manu, o nga mea katoa. He whakahoki naku i te korero whakahe a tetahi tangata mo to matau Karakia Momona, mo te Iriiri rumaki ki te wai matao, heoi ko taua Karakia kai te kiia e taua tangata ko te pukapuka a Horomona Paurini; e korero taratia nei e te Pakeha. E hoa e te. tangata nana nei te korero i roto i te "Tiupiri" nei, ko to Ingoa ko Matiu Kapa. E hoa e Matiu Kapa, ehara i te poka noa naku te Iriiri rumaki ki te wai, he kite tonu noku i rumakina a te Karaiti ki te wai matao na Hoani i rumaki, ehara i te mea i waiweratia, mehemea i peratia te wai ka haere tonu te tauira i reira; mehemea i Iriiria ki roto ki te panikena ka haere tonu te tauira i reira. Tena i Iriiria i oti e Piripi te Unaka ki roto ki te panikena? te eanga ake o te Unaka i roto i te wai tirotiro noa te Unaka kua tangohia atu a Piripi ki te rangi, kaati mo te Iriiri ; mo te Haahi Momona. E ta E! Na te Atua tonu tena Haahi, tirohia e koe kai a Niwhai tuatahi 14 : 9,10; rarangi, e ki ana taua kupu e rua tonu nga Haahi, kotahi ta te Reme, kotahi ta te Re- wera : A e ta ehara i te mea tito noa na matau e haere tonu ana matau i runga i te ruri a te Karaiti rana ko te Matua, tirohia e koe te Paipera a Hura 37: 15, 16, 17, 18, 19, 20; heoi e marama ana i a koe ta Hura, i puta te kupu a Ihowa ki a Hekiere. Na, e te tama a te tangata tikina tetahi rakau mau tuhituhia iho he mea mo Hura mona hoa ano hoki mo nga tamariki a Iharaira,